نفحات لانس | حضرت مولانا جامی | تایپ

[احمد بهزادی]

نفحات الانس

من حضرات القُدس

نورالدّین عبدُالرّحمان جامی
( انتشارات و سال چاپ نا معلوم)

[احمد بهزادی]

فهرست

شماره / عنوان / صفحه

بِسْمِ اللّه الرَّحْمن الرَّحیمِ 20
تمهید فی القول فی الولایة و الولیّ 21
القول فی المعرفة و العارف و المتعرف و الجاهل 21
القول فی معرفة الصّوفی و المتصوّف و الملامتی و الفقیر و الفرق بینهم 22
القول في التوحید و مراتبه و اربابها 27
القول في اصناف ارباب الولایة، قدس اللّه تعالی اسرارهم 28
القول فی الفرق بین المعجزة و الکرامة و الاستدراج 29
القول في اثبات الکرامة للأولیاء 30
القول فی انواع الکرامات و خوارق العادات 32
القول فی انه متی سمیت الصوفیة صوفیة 33
1- ابوهاشم الصّوفی، قدّس اللّه سرّه 34
2- ذوالنّون مصری، قدس اللّه تعالی سرّه 35
3- اسرافیل، رحمه اللّه 37
4- ابوالاسود مکی، رحمه اللّه 38
5- ابوالأسود راعی 38
6- ابو یعقوب هاشمی 38
7- ولید بن عبداللّه السّقّا، رحمه اللّه تعالی 38
8- فضیل بن عیاض، قدّس اللّه تعالی روحه 39
9- یوسف اسباط 39
10- معروف کرخی، قدس اللّه تعالی سره 39
11- ابوسلیمان دارانی، قدّس اللّه روحه 40
12- داود بن احمد دارانی، رحمه اللّه تعالی 41
13- ابوسلیمان داود بن نصر الطّائیّ، قدس الله تعالی سره 41
14- ابراهیم بن ادهم، قدس الله تعالی روحه 41
15- ابراهیم بن سعد العلوی الحسنی، قدس الله سره 42
16- ابوالحارث الأولاسی، رحمه الله تعالی 42
17- ابراهیم سِتَنبۀ هروی، قدس اللّه روحه 43
18- ابراهیم رباطی، رحمه اللّه تعالی 44
19- ابراهیم اُطْروش، رحمه اللّه سبحانه 44
20- ابراهیم الصیّاد البغدادی، رحمه اللّه تعالی 44
21- ابراهیم آجُری صغیر، رحمه اللّه تعالی 44
22- ابراهیم آجُری کبیر، رحمه اللّه تعالی 45
23- محمدبن خالد الآجری، رحمه اللّه تعالی 45
24- ابراهیم بن شَمّاس السّمرقندی، قدس سرّه 45
25- فتح بن علی الموصلی، قدس اللّه تعالی روحه 45
26- فتح بن شَخْرَف المروزی، قدس اللّه تعالی روحه 45
27- بشر بن الحارث بن عبدالرّحمان الحافی، قُدسِّ سرُّه 46
28- بشر طبرانی، قُدّس سرّه 46
29- قاسم حَرْبی، رحمه اللّه تعالی 46
30- شقیق بن ابراهیم البلخی، قدس الله تعالی سره 46
31- داود البلخی، قدّس اللّه تعالی روحه 47
32- حارث بن الاسد المُحاسبی، قدّس اللّه روحه 47
33- ابوتراب نخشبی، قدس الله تعالی سرّه 48
34- ابوتراب الرملی، رحمه اللّه تعالی 48
35- ابوحاتم عطّار، قدس اللّه تعالی روحه 48
36- سَرّی بن المُغلَس السَّقَطیّ، قدس اللّه تعالی سرّه 49
37- علی بن الحمید الغضائری، رحمه الله تعالی 50
38-ابوجعفر السّماک، رحمه الله تعالی 50
39- احمدبن خضرویة البلخی، قدس اللّه تعالی سره 50
40- یحیی بن مُعاذ الرازی، روّح اللّه تعالی روحه 50
41- خَلَف بن علی، رحمه اللّه تعالی 51
42- بایزید بسطامی، قدس اللّه تعالی سرّه 51
43- ابوعلی سِنْدی، قدّس اللّه تعالی روحه 52
44- ابوحفص حدّاد- قدّس اللّه تعالی سرّه 52
45- ابومحمد حداد، رحمه اللّه 52
46- ظالم بن محمد، رحمه اللّه تعالی 53
47- ابومُزاحم شیرازی، رحمه الله تعالی 53
48- عبداللّه مهدی باوَردی، رحمه اللّه تعالی 53
49- حَمْدون قَصّار، قدس اللّه تعالی سره 54
50- ابوالحسن الباروسی، قدس اللّه تعالی روحه 54
51- منصور عَمّار، قدس اللّه تعالی سره 54
52- احمدبن عاصم الأنطاکی، رحمه اللّه تعالی 55
53- محمد بن منصور الطّوسی، قدس اللّه سرّه 55
54- علی عکّیّ، رحمه اللّه تعالی 56
55- حاتم بن عنوان الأصمّ، قدّس اللّه تعالی روحه 56
56- احمدبن ابی الحواری، قدّس سرّه 56
57- عبدالله بن خُبَیق بن سابق الأنطاکی، رحمه الله تعالی 57
58- سَهل بن عبداللّه التُستَری، قدس الله تعالی سره 57
59- عبّاس بن حمزة النّیسابوری، قدس اللّه روحه 59
60- عباس بن یوسف الشَکْلی، رحمه الله تعالی 59
61- عباس بن احمد الشاعر الَأزْدی، رحمه اللّه تعالی 59
62- ابوحمزۀ خراسانی، قدس الله تعالی روحه 59
63- ابوحمزۀ بغدادی، قدس اللّه تعالی روحه 60
64- حمزة بن عبداللّه العلوی الحسینی، قدس سرّه 61
65- ابوسعید خرّاز، قدس الله تعالی سرّه 61
66- أَحْنَف الهمدانی، رحمه الله تعالی 63
67- ابوشعیب المقنع، رحمه اللّه تعالی 63
68- ابوعَقال بن عِلوان المغربی، رحمه اللّه تعالی 64
69- حَمّاد قُرَشی، قدّس اللّه تعالی سرّه 64
70- ابوالحسین نوری، قدس اللّه تعالی سره 64
71- سید الطائفه جنید البغدادی، قدس سرّه 65
72- ابوجعفر بن الکُرْنَبی، رحمه اللّه تعالی 67
73- کَهْمَس بن الحسین الهمدانی، رحمه اللّه تعالی 67
74- عمروبن عثمان المکی الصّوفی، قدس سرّه 68
75- شاهِ شجاع کرمانی، قدس اللّه تعالی روحه 68
76- ابوعثمان حیری، قدس اللّه تعالی روحه 69
77- زکریّا بن دُلُویَّه، رحمه اللّه تعالی 70
78- زکریّا بن یحیی الهروی، رحمه اللّه تعالی 70
79- زیاد الکبیر الهمدانی، رحمه اللّه تعالی 70
80- ابوعثمان مغربی، قدّس اللّه تعالی سرّه 70
81- ابوطالب الاخمیمی، رحمه اللّه تعالی 71
82- طلحة بن محمدبن الصّبّاح النّیلی، رحمه اللّه تعالی 71
83- ابوالعباس بن مسروق، قدّس اللّه روحه 71
84- شیخ ابوالعباس مُوره زن بغدادی، رحمه اللّه تعالی 72
85- ابوعبداللّه المغربی، قدّس اللّه تعالی روحه 72
86- ابوعبداللّه النباجی، قدّس اللّه تعالی سرّه 72
87- ابوعبداللّه الأنطاکی، قدس اللّه تعالی روحه 73
88- مُمشاد الدّینَوَری، قدس اللّه تعالی سره 73
89- الحسن بن علی المُسوحی، قدس سره 74
90- احمد بن ابراهیم المُسوحی، رحمه اللّه تعالی 74
91- رُوَیم بن احمدبن یزیدبن رویم، قدس اللّه سره 75
92- یوسف بن الحسین الرّازی، قدس اللّه سره 76
93- عبداللّه بن حاضر، قدس اللّه تعالی روحه 77
94- ثابت الخبّاز، رحمه اللّه تعالی 78
95- ابوثابت الرّازی، رحمه اللّه تعالی 78
96- سَمْنُون بن حمزة المُحِبّ الکَذّاب، قدس اللّه سرّه 78
97- زَهْرون المغربی، قدس الله تعالی روحه 79
98- عَرُون بن الوثّابه، رحمه الله تعالی 79
99- میمون المغربی، قدس اللّه تعالی روحه 80
100- سَعْدون مجنون، رحمه الله تعالی 80
101- عطا بن سلیمان، رحمه اللّه تعالی 80
102- علی بن سهل بن الأزهر الاصفهانی، قدس اللّه تعالی سره 80
103- محمد بن یوسف بن معدان البّناء، قدس اللّه تعالی سره 81
104- محمّد بن فاذَه رحمه اللّه تعالی 82
105- سهل بن علی المَرْوَزی، رحمه اللّه تعالی 82
106- علی بن حمزة الاصفهانی الحلّاج، رحمه اللّه تعالی 82
107- علی بن شعیب السّقا، قدس اللّه تعالی روحه 83
108- علی بن موفـّق البغدادی، رحمه اللّه تعالی 83
109- ابواحمد القَلانِسی، قدس اللّه تعالی سره 83
110-ابوالغریب الاصفهانی، رحمه اللّه تعالی 84
111- ابوعبداللّه القَلانِسی، قدّس اللّه تعالی روحه 84
112- ابوعبداللّه بن الجلّاء، قدس اللّه تعالی روحه 85
113- ابوعبداللّه خاقان صوفی، رحمه اللّه تعالی 85
114- ابوعُبید اللّه البُسری، قدّس اللّه تعالی سرّه 86
115- ابوعبداللّه السِّجْزی، رحمه اللّه تعالی 86
116- ابو عبداللّه الحُصری، قدّس سرّه 87
117- جعفر بن المُبَرْقَع، رحمه اللّه تعالی 87
118- علی بن بُندار بن الحسین الصوّفی الصیرفی، قُدّس سره 87
119- محمدبن الفضل البلخی، قدّس اللّه تعالی سرّه 88
120- محمدبن علی الحکیم التّرمذی، قدّس اللّه تعالی سرّه 89
121- علی بن بکّار، قدس اللّه تعالی روحه 90
122- ابو عبداللّه عَبّادانی، رحمه اللّه تعالی 90
123- ابو عبداللّه الحَضْرَمی، رحمه اللّه تعالی 91
124- ابو عبداللّه السّالمی، قدس اللّه تعالی روحه 91
125- ابوطالب محمدبن علی بن عطیّة الحارثی المکّیّ، رحمه اللّه تعالی 91
126- ابو عبداللّه جاوْ پارهای صوفی همدانی، رحمه اللّه 91
127- ابوبکر الورّاق التّرمذی، قدّس اللّه تعالی سرّه 92
128- ابوالقاسم رازی، رحمه اللّه تعالی 93
129- ابوالقاسم الحکیم السّمرقندی، رحمه اللّه تعالی 93
130- بَکْر سُغدی، رحمه اللّه تعالی 93
131- صالح بن مکتوم، رحمه اللّه تعالی 94
132- ابوذر الترمذی، رحمه اللّه تعالی 94
133- هاشمی سُغدی، رحمه اللّه تعالی 94
134- محمدبن الحسن الجوهری، رحمه اللّه تعالی 94
135- ابوبکر کسایی دینَوَری، رحمه اللّه تعالی 95
136- ابوعلی الجوزجانی، رحمه اللّه تعالی 95
137 و 138- محمد و احمد ابنا ابی الوَرد، رحمهما اللّه تعالی 95
139- طاهر مَقْدِسی، رحمه اللّه تعالی 96
140- ابویعقوب السُّوسی، رحمه اللّه تعالی 96
141- ابویعقوب نَهرْجوری، قدّس اللّه تعالی روحه 97
142- ابویعقوب الزَّیّات، رحمه اللّه تعالی 97
143- احمدبن وَهَب، رحمه اللّه تعالی 97
144- ابویعقوب مَزابِلی، رحمه اللّه تعالی 98
145- ابویعقوب أَقْطَع، رحمه اللّه تعالی 98
146- ابویعقوب بن زیزی، رحمه اللّه تعالی 98
147- ابویعقوب مَذْکوری، رحمه اللّه تعالی 99
148- ابویعقوب میدانی، رحمه اللّه تعالی 99
149- ابویعقوب خرّاط عَسْقلانی، رحمه اللّه 99
150- ابویعقوب کُورتی، رحمه اللّه تعالی 100
151- خَیْر نَساج، قدّس اللّه تعالی سرّه 100
152- محفوظ بن محمُود، رحمه اللّه تعالی 101
153- محفوظ بن محمد، رحمه اللّه تعالی 101
154- ابراهیم الخّواص، قدس اللّه تعالی روحه 101
155- ابراهیم بن عیسی، قدس اللّه تعالی سرّه 102
156- ابراهیم بن ثابت، رحمه اللّه تعالی 103
157- ابومحمد جُریري، قدّس اللّه تعالی روحه 103
158- غانم بن سعد، رحمه اللّه تعالی 103
159- غَیْلان السّمرقندی، رحمه اللّه تعالی 104
160- غَیْلان المُوَسْوس، رحمه اللّه تعالی 104
161- ابوالعبّاس بن عطا، قدس اللّه تعالی سره 104
162- ابوصالح المزیِّن، رحمه اللّه 105
163- ابوالعباس ارزیزی، رحمه اللّه تعالی 105
164- ابوالعبّاس دینوری، قدّس اللّه تعالی روحه 105
165- ابوالعباس احمدبن یحیی الشّیرازی، رحمه اللّه 106
166- ابوالعبّاس باوَردی، رحمه اللّه تعالی 106
167- ابوالعبّاس بَرْدَعی، رحمه اللّه تعالی 106
168- ابوالعبّاس السّیاری، قدس اللّه تعالی سره 106
169- عبدالواحد بن علی السّیّاری، رحمه اللّه تعالی 107
170- ابوالعبّاس السُّهْرَوردی، رحمه اللّه تعالی 107
171- ابوالعبّاس نهاوندی، رحمه اللّه تعالی 107
172- اخی فَرَج زنجانی، رحمه اللّه تعالی 108
173- ابوالعباس نِسائی، رحمه اللّه تعالی 109
174- ابوالعباس سُرَیج، رحمه اللّه تعالی 109
175- ابوالعباس حمزة بن محمّد، قدّس سرّه 109
176- حسین بن منصور الحلّاج البیضاوی، قدّس سرّه 109
177- عبدالملک اِسکاف، رحمه اللّه تعالی 110
178- ابراهیم بن فاتِک و قیل احمدبن فاتِک، رحمه اللّه تعالی 111
179- فارِس بن عیسی البغدادی، رحمه اللّه 112
180- احمدبن حسین بن منصور الحلاج، رحمه اللّه 113
181- ابومنصور کاوکلاه، رحمه اللّه 113
182- ابوعَمرو دمشقی، قدّس اللّه تعالی روحه 113
183- محمدبن حامد التّرمذی، رحمه اللّه تعالی 113
184- عبداللّه بن محمد الخرّاز، رحمه اللّه تعالی 114
185- بُنان بن محمّد بن حمّال، قدس اللّه تعالی سرّه 114
186- اسحاق بن ابراهیم الجمّال، رحمه اللّه 115
187- بُنان بن عبداللّه، رحمه اللّه تعالی 116
188- شَیْبان بن علی، رحمه اللّه تعالی 116
189- ابوالحسن بن محمد المُزیِّن، رحمه اللّه تعالی 116
190- ابوالحسن الصّایغ الدّینوری، قدّس اللّه تعالی سره 117
191- ابوالحسن الصُّبَیْحی، رحمه اللّه تعالی 117
192- ابوالحسن سُیُوطی، رحمه اللّه تعالی 117
193- ابوالحسن بن شَعْرة، رحمه اللّه تعالی 118
194- ابوحامد الأَسْوَد، المعروف بالزَّنجی، رحمه اللّه تعالی 118
195- ابراهیم بن داود القَصّار الرِّقی، رحمه اللّه تعالی 118
196- ابوجعفر حَفّار، قدس اللّه تعالی سره 119
197- ابوجعفر سومانی، رحمه اللّه تعالی 120
198- ابوجعفر صَیْدلانی، رحمه اللّه تعالی 120
199- ابوجعفر احمدبن حَمدان بن علی بن سنان، رحمه اللّه تعالی 120
200- ابوجعفر الفَرْغانی، رحمه اللّه تعالی 120
201- ابوجعفر سامانی، رحمه اللّه تعالی 121
202- ابوجعفر حدّاد، رحمه اللّه تعالی 121
203- ابوجعفر مُعاذ مصری، رحمه اللّه تعالی 122
204- ابوعبداللّه البَرقی، رحمه اللّه تعالی 122
205- ابوجعفر المَجْذوم، قدَّس اللّه تعالی روحه 122
206- ابوجعفر دامغانی، رحمه اللّه تعالی 123
207- ابوالحسین الوَرّاق، قدس اللّه تعالی سرّه 124
208- ابوالحسین الدَّرّاج، رحمه اللّه تعالی 124
209- بُکَیر الدَّرّاج، رحمه اللّه تعالی 124
210- ابوالحسین سلامی، رحمه اللّه تعالی 124
211- ابوالحسین مالکی، رحمه اللّه تعالی 125
212- ابوالحسین هاشمی، رحمه اللّه تعالی 125
213- ابوبکر الواسطی، قدس اللّه تعالی سره 125
214- ابوبکر زَقّاق کبیر، قدس اللّه تعالی سرّه 126
215- ابوبکر زَقّاق صغیر، قدس اللّه تعالی روحه 126
216- ابوبکر الکّتانی، قدّس اللّه تعالی سرّه 126
217- ابوبکر عطا جُحْفی، رحمه اللّه تعالی 127
218- ابوبکر شَقّاق، رحمه اللّه تعالی 127
219- ابوبکر الشّبلی، قدّس اللّه تعالی سرّه 128
220- ابوبکر یزدانیار اُرْمَوی، رحمه اللّه تعالی 130
221- ابوبکر الصَّیْدَلانی، رحمه اللّه تعالی 130
222- ابوبکر الخبّاز البغدادی، رحمه اللّه تعالی 130
223- ابوبکر بن عیسی المُطَوِّعی، رحمه اللّه تعالی 131
224- ابوبکر بن طاهر الابهری، رحمه اللّه تعالی 131
225- ابوبکر بن ابی سَعْدان، رحمه اللّه تعالی 131
226- ابوبکر عَطُوفی، رحمه اللّه تعالی 132
227- ابوبکر سَکّاک، رحمه اللّه تعالی 132
228- ابوبکر سقّا، رحمه اللّه تعالی 132
229- ابوبکر المصری، رحمه اللّه تعالی 133
230- ابوبکر الدُّقّی، قدّس اللّه تعالی سرّه 133
231- ابوبکر طَمَسْتانی، قدّس اللّه تعالی سرّه 134
232- ابوبکر فَرّاء، قدّس اللّه تعالی سرّه 134
233- ابوبکر الشَّبَهی، قدّس اللّه تعالی سرّه 135
234- ابوبکر الطّرسوسی الحَرَمی، قُدِّس سرّه 135
235- ابوبکر السُّوسی، قدّس اللّه سرّه 136
236- ابوبکر شُکَیر، رحمه اللّه تعالی 137
237- ابوبکر جَوْزَقی، رحمه اللّه تعالی 137
238- ابوبکر الرّازی، رحمه اللّه تعالی 138
239- ابوبکر مُفید، رحمه اللّه تعالی 138
240- ابوبکر قَصْری، رحمه اللّه تعالی 138
241- ابوبکر مَوازینی، رحمه اللّه تعالی 139
242- ابوبکر اُشْنانی، رحمه اللّه تعالی 139
243- ابوبکر مَغازلی، رحمه اللّه تعالی 139
244- ابوبکر قطیعی، رحمه اللّه 139
245- ابوبکر همدانی، رحمه اللّه تعالی 139
246- ابوبکر کَفْشیری، رحمه اللّه تعالی 140
247- ابوبکر بن داود الدینَوری، رحمه اللّه تعالی 140
248- ابوعلی الرّودباری، قدّس اللّه سرّه 140
249- ابوعلی الثّقفی، رحمه اللّه تعالی 141
250- ابوعلی الکاتب المصری، قدّس اللّه تعالی سرّه 142
251- ابوعلی مَشْتُولی، رحمه اللّه تعالی 142
252- ابوعلی رازی، رحمه اللّه تعالی 143
253- ابوعلی خَیران، رحمه اللّه تعالی 143
254- ابوعلی سیرجانی، رحمة اللّه علیه 143
255- عبداللّه بن محمد، المعروف بالمرتعش، قدّس اللّه سرّه 144
256- عبداللّه بن محمّد بن مَنازل، قدّس اللّه تعالی سرّه 145
257- عبداللّه حَدّاد رازی، رحمه اللّه تعالی 145
258- عبداللّه بن عِصام المَقْدِسی، قدّس سرّه 145
259- عبداللّه نَباذانی، رحمه اللّه تعالی 145
260- ابوالخیر التَّیْناتی الأقطع، قدّس اللّه تعالی سرّه 145
261- ابوالخیر حبشی، رحمه اللّه تعالی 148
262- ابوالخیر عَسْقلانی رحمه اللّه تعالی 149
263- ابوالخیر حِمْصی، رحمه اللّه تعالی 149
264- ابراهیم بن شَیْبان الکرمانشاهی، قدّس اللّه تعالی روحه 149
265- ابوزید مَرْغَزی خراسانی، رحمه اللّه تعالی 150
266- ابراهیم بن احمد بن المولّد الصّوفی الرَّقّی، رحمه اللّه تعالی 150
267- ابراهیم الجیلی، رحمه اللّه تعالی 150
268- ابراهیم دهستانی، رحمه اللّه تعالی 150
269- ابراهیم مَرْغینانی، رحمه اللّه تعالی 151
270- ابراهیم نازُویه، رحمه اللّه تعالی 151
271- مظفّر کرمانشاهی، قدّس اللّه تعالی روحه 151
272- ابوالحسین بن بُنان، رحمه اللّه تعالی 151
273- ابوالحسین بن هند الفارسی، رحمه اللّه تعالی 152
274- ابوالأدیان، رحمه اللّه تعالی 152
275- ابوجعفر محمد بن علی النّسوی، المعروف بمحمد علیّان، رحمه اللّه تعالی 153
276- ابوسعید الاعرابی، رحمه اللّه تعالی 153
277- ابوعمرو الزُّجاجی، رحمه اللّه تعالی 154
278- ابراهیم بن یوسف بن محمد الزُّجاجی، رحمه اللّه تعالی 154
279- جعفربن محمد بن نُصَیر الخُلدی الخواص، قدّس اللّه تعالی سرّه 154
280- ابوالحسن الصّوفی الفُوشَنْجی، رحمه اللّه تعالی 155
281- بُندار بن الحسین بن محمد بن المُهَلّب الشیرازی، رحمه اللّه تعالی 156
282- ابوعمرو بن نُجَید السُّلمی، قدّس اللّه تعالی سرّه 156
283- عبداللّه بن محمّد بن عبدالرحمان الرّازی الشَعرانی، رحمه اللّه تعالی 157
284- ابوالحسین السّیروانی، رحمه اللّه تعالی 157
285- ابوالحسین القَرافی، رحمه اللّه تعالی 157
286- ابوسلیمان نیلی، رحمه اللّه تعالی 158
287- ابوسلیمان خواص مغربی، رحمه اللّه تعالی 158
288- ابوالقاسم نصرآبادی، قدّس اللّه تعالی سرّه 158
289- ابوبکر رازی بجلی، رحمه اللّه تعالی 159
290- ابوبکر فالیزبان، رحمه اللّه تعالی 159
291- ابوالحسین الحُصْری، رحمه اللّه تعالی 159
292- ابوالحسین بن سَمْعون، رحمه اللّه تعالی 160
293 و 294- ابونصر خبّاز و ابوالحسن سوهان آژَن، رحمهما اللّه تعالی 161
295- شیخ احمد حَرّانی، رحمه اللّه تعالی 161
296- جَهْم رَقّی، رحمه اللّه تعالی 161
297- ابوالحسن الاُرْمَوی، رحمه اللّه تعالی 161
298- ابوعبداللّه بن خفیف الشّیرازی، قدّس اللّه تعالی سرّه 162
299- ابوالخیر مالکی، رحمه اللّه تعالی 163
300- ابوبکر الشَّعرانی، رحمه اللّه تعالی 163
301- ابومحمد العَتایِدی، رحمه اللّه تعالی 163
302- جعفر الحَذّا، قدّس اللّه تعالی روحه 164
303- هِشام بن عَبْدان، رحمه اللّه تعالی 164
304- ابومُحرِز، رحمه اللّه تعالی 165
305- عبدالرّحیم اصطخری، رحمه اللّه تعالی 165
306- مُؤمّل الجَصّاص، رحمه اللّه تعالی 167
307- علی بن شُلُّویه، رحمه اللّه تعالی 167
308- ابوبکر الاسْکاف، رحمه اللّه تعالی 168
309- ابوالضّحّاک، رحمه اللّه تعالی 168
310- ابومحمّد الخَفّاف، رحمه اللّه تعالی 168
311 و 312- حسن بن حَمَّویه و صاحبه ابوجعفر الحَرّار الاصطخری، رحمهما اللّه تعالی 169
313- عبداللّه القصّار، رحمه اللّه تعالی 169
314- ابراهیم المتوکل، رحمه اللّه تعالی 170
315- ابوطالب خَزْرج بن علی، رحمه اللّه تعالی 170
316- ابوعلی وارجی، رحمه اللّه تعالی 171
317- ابوالفضل جعفر الجعدی، رحمه اللّه تعالی 172
318- ابوالقاسم القصری، رحمه اللّه تعالی 172
319- عبدالعزیز بَحْرانی، رحمه اللّه تعالی 173
320- ابوالحسن حکیمی، رحمه اللّه تعالی 173
321- ابوعلی حسین بن محمد الأَکّار، رحمه اللّه تعالی 173
322- شیخ ابواسحاق ابراهیم بن شهریار کازرونی، قدّس اللّه تعالی سرّه 174
323- شیخ روزبهان یَقْلی، قدّس اللّه تعالی روحه 174
324- شیخ ابوالحسن کَرْدُویَه، رحمه اللّه تعالی 176
325- شیخ عبداللّه بَلْیانی، قدّس اللّه تعالی سره 176
326- شیخ جمال الدّین محمد باکَلَنْجار، رحمه اللّه تعالی 178
327- موسی بن عُمران جیرُفتی، رحمه اللّه تعالی 179
328- خواجه علی بن حسن الکرمانی، رحمه اللّه تعالی 179
329- مِیْرَۀ نیسابوری، رحمه اللّه تعالی 180
330- ابوعبداللّه التُّروغْبَدی، رحمه اللّه تعالی 180
331- ابوعبداللّه الرّودباری، قدّس اللّه تعالی روحه 180
332- ابوعبداللّه مانک، رحمه اللّه تعالی 181
333- ابوعبداللّه دونی، رحمه اللّه تعالی 181
334- ابوعبداللّه مولی، رحمه اللّه تعالی 182
335- ابوعبداللّه المُقْری، رحمه اللّه تعالی 182
336- ابوالقاسم المُقْری، رحمه اللّه تعالی 182
337- ابومحمد الرّاسِبی، رحمه اللّه تعالی 183
338- ابوعبداللّه الدّینوری، رحمه اللّه تعالی 183
339- ابوالحسین السّیروانی الصّغیر، قُدِّس سرُّه 184
340- ابوالحسین بن جَهْضَم الهمدانی، قدّس اللّه تعالی سرّه 185
341- ابوالحسین طَزَری، رحمه اللّه تعالی 185
342- ابوالحسین سَرکی، رحمه اللّه تعالی 186
343- شیخ محمد ساخَری، رحمه اللّه تعالی 186
344- شیخ احمد جوالگر، رحمه اللّه تعالی 186
345- ابوالحسین حدّاد هروی، رحمه اللّه تعالی 187
346- ابوالمظفّر ترمذی، رحمه اللّه تعالی 187
347- امیرچۀ سفال فروش، رحمه اللّه تعالی 188
348- شریف حمزۀ عقیلی، رحمه اللّه تعالی 188
349- عارف عیّار، رحمه اللّه تعالی 189
350- ابوالحسین سالْ بِهْ بن ابراهیم، رحمه اللّه تعالی 189
351- شیخ عمران ثلثی، رحمه اللّه تعالی 189
352- ابوالحسین مرو الرّودی، رحمه اللّه تعالی 190
353- ابوحامد دوستان، رحمه اللّه تعالی 190
354- بابْ فرغانی، رحمه اللّه تعالی 191
355- ابومنصور مُعمّر بن احمد الاصفهانی، رحمه اللّه تعالی 191
356- ابونصر سَرّاج، قدّس اللّه تعالی سرّه 191
357- شیخ ابوالفضل بن الحسن السّرخسی، رحمه اللّه تعالی 192
358- خالوی نیسابوری، رحمه اللّه تعالی 193
359- شیخ ابوالعبّاس القصّاب الآملی، قدّس اللّه تعالی سرّه 193
360- شیخ احمد نصر، رحمه اللّه تعالی 195
361- شیخ ابوعلی سیاه، رحمه اللّه تعالی 195
362- ابوعلی الدَّقّـّاق، رحمه اللّه تعالی 196
363- ابوعلی الشّبُّویی المروزی، رحمه اللّه تعالی 197
364- شیخ ابوالقاسم بشر یاسین، رحمه اللّه تعالی 198
365- شیخ لقمان سرخسی، قدّس اللّه تعالی سرّه 199
366- شیخ محمّد قصّاب الآملی، رحمه اللّه تعالی 199
367- شیخ ابوالحسن خَرَقانی، قدّس اللّه تعالی سرّه 200
368- شیخ ابوعبداللّه الدّاستانی، رحمه اللّه تعالی 201
369- شیخ ابوسعید بن ابی الخیر، قدّس اللّه تعالی سرّه 201
370- شیخ ابوالقاسم کُرّگانی، قدّس اللّه تعالی سرّه 205
371- خواجه مظفّر بن احمد بن حمدان، قدّس اللّه تعالی روحه 206
372- معشوق طوسی، قدّس اللّه تعالی روحه 206
373- امیر علی عَبُو، رحمه اللّه تعالی 206
374- شیخ ابوعبدالرحمان السُّلَمی النّیسابوری، رحمه اللّه تعالی 207
375- حسین بن محمد بن موسی السلّمی، رحمه اللّه تعالی 208
376- ابوسهل الصُّعلوکی، رحمه اللّه تعالی 208
377- شیخ ابوالقاسم القشیری، رحمه اللّه تعالی 209
378- شیخ ابوالعباس شقانی، رحمه اللّه تعالی 209
379- ابوالفضل محمّد بن الحسن الخَتْلی، رحمه اللّه تعالی 210
380- علی بن عثمان بن ابی علی الجُلّابی الغزنوی، رحمه اللّه تعالی 210
381- خواجه احمد حمّادی سرخسی، رحمه اللّه تعالی 211
382- ادیب گُمَندی، رحمه اللّه تعالی 211
383- ابوالحسن مثنّی، رحمه اللّه تعالی 211
384- شیخ احمد نجّار استرابادی، رحمه اللّه تعالی 212
385- شیخ ابوزُرعۀ رازی، رحمه اللّه تعالی 212
386- شیخ ابو زُرعۀ اردبیلی، رحمه اللّه تعالی 212
387- ابوعبداللّه المشتهر ببابویی، رحمه اللّه تعالی 213
388- شیخ ابوعبداللّه باکو، رحمه اللّه تعالی 213
389- شیخ مؤمن شیرازی، رحمه اللّه تعالی 214
390- شیخ ابواسحاق شامی، رحمه اللّه تعالی 214
391- خواجه ابواحمد ابدال چشتی، رحمه اللّه تعالی 214
392- خواجه محمد بن ابی احمد الچشتی، رحمه اللّه 215
393- خواجه یوسف بن محمّد بن سَمْعان، رحمه اللّه تعالی 216
394- خواجه مودود چشتی، رحمه اللّه تعالی 216
395- خواجه احمدبن مودود بن یوسف الچشتی، رحمه اللّه تعالی 218
396- ابوالولید احمدبن ابی الرّجاء، قدّس اللّه تعالی روحه 219
397- ابواسماعیل عبداللّه بن ابی منصور محمد الانصاری الهروی، قدس اللّه تعالی سرّه 219
398- خواجه یحیی بن عمّار الشّیبانی، رحمه اللّه تعالی 221
399- شیخ ابوعبداللّه طاقی، قدّس سرّه 222
400- شیخ ابوالحسن بشری سجزی، رحمه اللّه تعالی 223
401- کاکا ابوالقصر بُستی، رحمه اللّه تعالی 223
402 و 403- کاکا احمد سنبل و برادر وی محمد خورچه، رحمهما اللّه تعالی 224
404- ابومنصور محمد الانصاری، رحمه اللّه تعالی 224
405- ابومنصور سوخته، رحمه اللّه تعالی 224
406 و 407- شیخ احمد چشتی و برادر وی خواجه اسماعیل چشتی، رحمهما اللّه تعالی 224
408- شیخ احمد حاجی، رحمه اللّه تعالی 225
409- شیخ بوسلمۀ باوردی، رحمه اللّه تعالی 226
410- ابوعلی کیّال، رحمه اللّه تعالی 226
411- ابوعلی زرگر، رحمه اللّه تعالی 226
412- ابوعلی بوته گر، رحمه اللّه تعالی 226
413- شیخ ابونصر قبّانی، رحمه اللّه تعالی 226
414- شیخ اسماعیل نصرآبادی رحمه اللّه تعالی 226
415- شیخ ابومنصور گازر، رحمه اللّه تعالی 226
416- اسماعیل دبّاس جیرفتی، رحمه اللّه تعالی 226
417- ابوسعید معلم، رحمه اللّه تعالی 227
418- شیخ محمّد ابوحفص کورتی، رحمه اللّه 227
419- شیخ عمو، رحمه اللّه تعالی 227
420- شیخ احمد کوفانی، رحمه اللّه تعالی 227
421- ابوالحسن نجّار، رحمه اللّه تعالی 227
422- شیخ ابواللّیث فُوشَنجی، رحمه اللّه تعالی 231
423- محمد بن عبداللّه گازر هِرَوی، رحمه اللّه تعالی 231
424- قُرْبَنْج، رحمه اللّه تعالی 231
425- خواجه خیرچه، رحمه اللّه تعالی 232
426- ابوعبداللّه احمد بن عبدالرحمان بن نصر المالینی، رحمه اللّه تعالی 232
427- ابونصر بن ابی جعفر بن ابی اسحاق هروی خانچه بادی، رحمه اللّه تعالی 232
428- سلطان مجدالدّین طالبه، قدّس اللّه تعالی روحه 233
429- ابوعبداللّه مختار بن محمدبن احمدالهروی، رحمه اللّه تعالی 233
430- شیخ ابوذر بوزجانی، رحمه اللّه تعالی 234
431- شیخ الاسلام احمد النّامقی الجامی، قدّس اللّه تعالی سرّه 234
432- شیخ ابوطاهر کُرد، رحمه اللّه تعالی 239
433- شیخ ابوعلی فارْمَدی، قدّس اللّه تعالی سرّه 240
434- شیخ ابوبکر بن عبداللّه الطّوسی النّساج، رحمه اللّه تعالی 241
435- حجّة الاسلام محمّد بن محمّد الغَزّالی الطّوسی، رحمه اللّه 242
436- شیخ احمد غزّالی، قدّس اللّه تعالی سرّه 244
437- خواجه یوسف همدانی، قدّس اللّه تعالی روحه 245
438- خواجه عبدالخالق غُجْدوانی، قدّس اللّه تعالی روحه 246
439- خواجه عارف رِیْوِگَِرَوی، رحمه اللّه تعالی 247
440- خواجه محمود انجیر فَغْنَوی، رحمه اللّه تعالی 247
441- خواجه علی رامیتنی، رحمه اللّه 247
442- خواجه محمد بابای سَماسیی، رحمه اللّه تعالی 248
443- سیّد امیر کُلال، رحمه اللّه تعالی 249
444- قُثَم شیخ، رحمه اللّه تعالی 249
445- خلیل آتا، رحمه اللّه تعالی 250
446- خواجه بهاءالدّین نقشبند، قدّس اللّه روحه 250
447- خواجه علاء الدّین عطّار، قدّس اللّه تعالی روحه 253
448- خواجه محمّد پارسا، قدّس اللّه تعالی سرّه 255
449- خواجه ابونصر پارسا، رحمه اللّه تعالی 257
450- خواجه حسن عطّار، رحمه اللّه تعالی 257
451- مولانا یعقوب چَرْخی، رحمه اللّه تعالی 258
452- خواجه علاءالدّین غُجْدَوانی، رحمه اللّه تعالی 259
453- مولانا نظام الدّین خاموش، رحمه اللّه تعالی 259
454- خواجه عبداللّه امامی اصفهانی، رحمه اللّه تعالی 261
455- مولانا سعدالدّین کاشغری، رحمه اللّه تعالی 261
456- خواجه عبیداللّه، ادام اللّه برکات وجوده علی مفارق الطّالبین 262
457- شیخ ابوالحسن بُستی، رحمه اللّه تعالی 267
458- شیخ حسن سَکّاک سمنانی، رحمه اللّه تعالی 267
459- محمد بن حَمُّویة الجوینی، رحمه اللّه تعالی 267
460- عین القضات همدانی، قدّس اللّه تعالی سرّه 267
461- شیخ بَرَکۀ همدانی، رحمه اللّه تعالی 268
462- شیخ فتحه، رحمه اللّه تعالی 268
463- شیخ ضیاءالدّین ابوالنّجیب عبدالقاهر السّهروردی، قدّس اللّه سرّه 269
464- شیخ عمّار یاسِر، قدّس اللّه تعالی روحه 269
465- شیخ روزبهان کبیر مصری، قدّس اللّه تعالی سرّه 269
466- شیخ اسماعیل قصری، قدّس اللّه تعالی سرّه 270
467- شیخ نجم الدّین الکبری، قدّس اللّه تعالی روحه 270
468- شیخ مجدالدّین بغدادی، قدّس اللّه تعالی روحه 273
469- شیخ سعد الدّین حُمُّویی، قدّس اللّه تعالی روحه 275
470- شیخ سیف الدّین باخَرْزی، قدّس اللّه تعالی روحه 276
471- عین الزّمان جمال الدّین گیلی، رحمه اللّه تعالی 277
472- بابا کمال جَندی، رحمه اللّه تعالی 278
473- خواجه ابوالوفا خوارزمی، رحمه اللّه تعالی 278
474- شیخ نجم الدّین رازی، المعروف به دایه، رحمه اللّه تعالی 279
475- شیخ رضی الدّین علی لالاء الغزنوی، قدّس اللّه تعالی سرّه 279
476- شیخ جمال الدّین احمد جُورْفانی، رحمه اللّه تعالی 280
477- شیخ نورالدّین عبدالرّحمان اسفراینی کَسِرْقی، رحمه اللّه تعالی 281
478- ابوالمکارم رکن الدّین علاء الدّوله احمدبن محمد البیابانکی، قدّس اللّه تعالی سرّه 281
479- اخی علی مصری، رحمه اللّه تعالی 284
480- شیخ نجم الدّین محمّد بن محمّد الادکانی، رحمه اللّه تعالی 284
481- اخی محمّد دهستانی، رحمه اللّه تعالی 285
482- ابوالبرکات تقی الدّین علی الدّوستی السّمنانی، رحمه اللّه تعالی 286
483- امیر سیِّد علی بن شهاب بن محمّد الهمدانی، قدّس اللّه تعالی سرّه 286
484- شیخ عبداللّه غَرجِسْتانی، رحمه اللّه تعالی 286
485- بابا محمود طوسی، رحمه اللّه تعالی 287
486- اخی علی قُتْلُق شاه، رحمه اللّه تعالی 287
487- شیخ حافظ بهاءالدّین عمر اَبَرْدهی، رحمه اللّه تعالی 287
488- مولانا فخرالدّین لُورِستانی، رحمه اللّه تعالی 289
489- شاه علی فراهی، رحمه اللّه تعالی 290
490- شیخ محمّد شاه فراهی، رحمه اللّه تعالی 290
491- شیخ بهاءالدین عمر، قدّس اللّه تعالی روحه 291
492- مولانا شمس الدّین محمّد اسد، رحمه اللّه تعالی 292
493- شیخ بهاءالدین ولد، رحمه اللّه تعالی 292
494- سیّد برهان الدّین محقّق، رحمه اللّه تعالی 293
495- مولانا جلال الدین محمد البلخی الرّومی، قدّس اللّه تعالی سرّه 293
496- مولانا شمس الدّین محمّد بن علی بن ملک داد تبریزی، قدّس اللّه تعالی سرّه 296
497- شیخ صلاح الدّین فریدون القونیویّ، المعروف بزرکوب، رحمه اللّه تعالی 298
498- شیخ حُسام الدّین حسن بن محمّد بن الحسن بن أخی ترک، رحمه اللّه تعالی 299
499- سلطان ولد، قدّس اللّه تعالی روحه 299
500- شیخ شهاب الدّین سُهْرَوَردی، قدّس اللّه تعالی روحه 301
501- شیخ نجیب الدّین علی بن بُزْغُش الشّیرازی، قدّس اللّه تعالی روحه 301
502- ظهیر الدّین عبدالرّحمان بن علی بن بُزْغُش، رحمه اللّه تعالی 302
503- شیخ محمّد یمنی، رحمه اللّه تعالی 302
504- شیخ ابراهیم مجذوب، رحمه اللّه تعالی 304
505- شیخ جمال الدّین لُور، رحمه اللّه تعالی 305
506- شیخ شمس الدّین صَفیّ، رحمه اللّه تعالی 305
507- شیخ نورالدّین عبدالصّمد نطنزی، رحمه اللّه تعالی 305
508- شیخ عزّالدّین محمود الکاشی، رحمه اللّه تعالی 306
509- شیخ کمال الدّین عبدالرّزاق الکاشی، رحمه اللّه تعالی 306
510- شیخ نورالدّین عبدالرّحمان المصری، رحمه اللّه تعالی 312
511- شیخ زین الدّین ابوبکر الخوافی، قدّس اللّه تعالی روحه 312
512- امیر قوام الدّین سنجانی، رحمه اللّه تعالی 314
513- خواجه شمس الدّین محمّد الکُوسُوئی الجامی، قدّس اللّه تعالی روحه 315
514- مولانا زین الدّین ابوبکر تایبادی، قدّس اللّه تعالی روحه 316
515- مولانا جلال الدّین محمود زاهد مرغابی، رحمه اللّه تعالی 317
516- مولانا جلال الدّین ابویزید پورانی، رحمه اللّه تعالی 318
517- مولانا ظهیرالدّین خلوتی، رحمه اللّه تعالی 319
518- شیخ بهاءالدّین زکریّا مولتانی، قدّس اللّه تعالی سرّه 319
519- شیخ نظام الدّیم خالدی دهلوی، یُعرف بشیخ نظام الدّین اولیا، قدّس سرّه 320
520- شیخ ابوعبداللّه الصّومعی، قدّس اللّه تعالی روحه 321
521- شیخ محیی الدّین عبدالقادر الجیلی، قدّس اللّه تعالی سرّه 321
522- شیخ حَمّاد دَبّاس، رحمه اللّه تعالی 323
523- شیخ صَدَقه بغدادی، رحمه اللّه تعالی 324
524- شیخ سیف الدّین عبدالوهّاب، رحمه اللّه تعالی 324
525- شیخ ابومحمّد عبدالرّحمان الطَّفْسُونَجی، رحمه اللّه تعالی 325
526- شیخ ابوعمرو الصَّریفینی، قدّس اللّه تعالی روحه 326
527- شیخ بَقا بن بَطُّو، رحمه اللّه تعالی 331
528- قَضیب البان موصلی، قدّس اللّه تعالی سرّه 331
529- محمّد الأوانی، که به ابن القائد معروف است، قدّس اللّه تعالی روحه 332
530- ابوالسُّعود بن الشِّبْل، رحمه اللّه تعالی 332
531- شیخ أَبُومَدْیَن المغربی، قدّس اللّه تعالی سرّه 333
532- ابوالعبّاس بن العَریف الصَّنْهاجی الاندلسی، رحمه اللّه تعالی 335
533- ابوالرَّبیع الکَفیف المالَقی، رحمه اللّه تعالی 335
534- عَدیّ بن مُسافر الشّامی، ثُمّ الهَکّاری، رحمه اللّه تعالی 336
535- سَیْدی احمدبن ابی الحسن الرِّفاعی، قدّس اللّه تعالی روحه 336
536- حیات بن قیس الحَرّانی، قدّس اللّه تعالی سرّه 337
537- شیخ جاکیر، قدّس اللّه تعالی روحه 338
538- شیخ ابوعبداللّه محمد بن ابراهیم القُرشیّ الهاشمیّ، قدّس اللّه تعالی روحه 338
539- ابوالحسن علی بن حُمَید الصَّعیدی، المعروف بابن الصّباغ، رحمه اللّه تعالی 339
540- ابواسحاق بن طَریف، رحمه اللّه تعالی 339
541- ابن الفارض الحَمَویّ المصریّ، قدّس اللّه تعالی سرّه 340
542- ابراهیم بن مِعْصار الجَعْبَریّ، رحمه اللّه تعالی 343
543- شیخ محیی الدّین محمد بن علی بن العربی، قدّس اللّه تعالی سرّه 343
544- شیخ صدر الدین محمدبن اسحاق القُونیویّ، قدّس اللّه تعالی روحه 349
545- شیخ مؤیّد الدّین الجَندی، رحمه اللّه تعالی 350
546- شیخ سعید الدّین الفَرغانی، رحمه اللّه تعالی 351
547- شیخ موسی سَدْرانی، رحمه اللّه تعالی 352
548- شیخ عیسی هَتّار یمنی، رحمه اللّه تعالی 354
549- شیخ ابوالغَیْث جمیل الیمنی، قدّس اللّه سرّه 354
550- شیخ ابوالحسن المغربی الشّاذِلی، رحمه اللّه تعالی 355
551- شیخ یاسین المغربی الحَجّام الأسْوَد، رحمه اللّه تعالی 357
552- شیخ عَفیف الدّین التِّلِمْسانی، رحمه اللّه تعالی 357
553- شیخ ابوالعباس المُرْسی، رحمه اللّه تعالی 358
554 و 555- شیخ سعد حدّاد و مرید وی شیخ جوهر، رحمهما اللّه تعالی 359
556 و 557- احمدبن الجَعْد و شیخ سعید، که کنیت وی ابوعیسی است، رحمهما اللّه تعالی 359
558- شیخ نجم الدّین عبداللّه بن محمّد الاصفهانی، رحمه اللّه تعالی 360
559- خواجه قطب الدّین یحیی جامی نیسابوری، رحمه اللّه تعالی 361
560- ابو محمّد عبداللّه المرجانی المغربی، رحمه اللّه تعالی 362
561- ابوعبداللّه، المعروف بابن المُطَرِّف الاندلسی، رحمه اللّه تعالی 362
562- شیخ سلیمان ترکمانی مُوَلَّه، رحمه اللّه تعالی 362
563- شیخ علی کُردی- رحمه اللّه تعالی 363
564- شیخ مُفرِّج، رحمه اللّه تعالی 364
565- شیخ ابوالعبّاس الدَّمَنْهُوری، رحمه اللّه تعالی 364
566- شیخ ریحان، رحمه اللّه تعالی 365
567- شیخ عَلاءالدّین الخوارزمی، رحمه اللّه تعالی 365
568- امام عبداللّه الیافِعی الیمنی، رحمه اللّه تعالی 366
569- شیخ شهاب الدّین السُّهْرَوَرْدی المقتول، رحمه اللّه تعالی 367
570- شیخ اوحد الدّین حامد الکرمانی، قدّس اللّه تعالی روحه 368
571- امیر سیّد قاسم تبریزی، قدّس اللّه تعالی سرّه 370
572- حکیم سَنایی غزنوی، قدّس اللّه تعالی روحه 372
573- شیخ فریدالدّین عطّار نیسابوری، قدّس اللّه تعالی سرّه 374
574- شیخ مُشرف الدّین مصلح بن عبداللّه السّعدی الشّیرازی، رحمه اللّه تعالی 375
575- شیخ فخرالدّین ابراهیم، المشتهر بالعراقی، قدّس اللّه تعالی روحه 375
576- امیر حسینی، رحمه اللّه تعالی 377
577- شیخ اوحدی اصفهانی، قدّس اللّه تعالی روحه 378
578- افضل الدّین بدیل الحقایقی الخاقانی، رحمه اللّه تعالی 379
579- شیخ نظامی، رحمه اللّه تعالی 379
580- خسرو دِهْلوی، رحمه اللّه تعالی 380
581- حسن دهلوی، رحمه اللّه تعالی 381
582- شیخ کمال خُجَندی، رحمه اللّه تعالی 382
583- مولانا محمّد شیرین، مشهور به مغربی، رحمه اللّه تعالی 382
584- شمس الدّین محمّد الحافظ الشّیرازی، رحمه اللّه تعالی 383
في ذکر النِّساء العارفات الواصلات الی مراتب الرّجال 384
585- رابعۀ عَدَویّه، رحمها اللّه تعالی 384
586- لُبابة المُتَعبِّدَة، رحمها اللّه تعالی 384
587- مریم البَصْریّه، رحمها اللّه تعالی 384
588- ریحانۀ والهه، رحمها اللّه تعالی 385
589- مُعاذَة العَدَویّه، رحمها اللّه تعالی 385
590- عُفَیْرة العابدة، رحمها اللّه تعالی 385
591- شَعْوانه، رحمها اللّه تعالی 385
592- کُردیّه، رحمها اللّه تعالی 386
593- حَفْصَه بنت سیرین، رحمها اللّه تعالی 386
594- رابعۀ شامیّه، رحمها اللّه تعالی 386
595- حکیمۀ دمشقیّه، رحمها اللّه تعالی 386
596- اُمّ حَسّان، رحمها اللّه تعالی 387
597- فطامۀ نیسابوریّه، قدّس سرّها 387
598- زَیْتُونَه، رحمها اللّه تعالی 387
599- فاطمة البَرْدَعیّه، رحمها اللّه تعالی 388
600- أُمّ علی، زوجۀ احمد بن خِضْرویه، رحمها اللّه تعالی 388
601- أُمّ محمّد، والدة الشّیخ ابی عبداللّه بن خفیف، رحمها اللّه تعالی 388
602- فاطمة بنت ابی بکر الکّتانی، رحمها اللّه تعالی 389
603- فِضَّة، رحمها اللّه تعالی 389
604- تلمیذۀ سریّ سقطی، رحمها اللّه تعالی 389
605- تُحْفَه، رحمها اللّه تعالی 390
606- أُمّ محمّد، رحمها اللّه تعالی 392
607- بیبیَک مَرْویّه، رحمها اللّه تعالی 392
608- دختر کَعْب، رحمها اللّه تعالی 392
609- فاطمة بنت المُثَنّی، رحمها اللّه تعالی 393
610- جاریۀ سَوْداء، رحمها اللّه تعالی 393
611- إِمْرَأَة مجهوله، رحمها اللّه تعالی 393
612- جاریۀ مجهوله، رحمها اللّه تعالی 394
613- إمْرأة مصریّه، رحمها اللّه تعالی 394
614- إمْرأة مصریّة أخری، رحمها اللّه تعالی 394
615- إمرأة خوارزمیّه، رحمها اللّه تعالی 395
616- جاریۀ حبشیّه، رحمها اللّه تعالی 395
617- امرأة اصفهانیّه، رحمها اللّه تعالی 395
618- إمْرأة فارسیّه، رحمها اللّه تعالی 396

[احمد بهزادی]

بِسْمِ اللّه الرَّحْمن الرَّحیمِ

أَلْحَمْدُ لِلّهِ الَّذي جَعَلَ مَرائي قُلُوبِ اَوْلیائه مَجالي جَمالِ وَجْهِهِ اَلْکَریمِ، وأَلاحَ مِنْها عَلی صَفائِحِ وُجُوهِهِمْ لَوائِحَ نُورِهِ القَدیمِ، فَضارُوا بِحَیثُ إذا رَأوا ذُکِرَ اللّه. وَالصَّلوةُ عَلی أَفْضَلِ مَنِ ارْتَفَعَ حُجُبَ الْکَوْنِ عَن بَصَر بصائرِهِمْ وَانْکَشَفَ سِرُّ سَرَیانِ وُجُودِهِ السّاري في الْکُلِّ علی سَرائرِهِمْ، فَمارَأَوا في الْوُجُودِ إلّا إیّاهُ، وَعَلی آلِهِ الطَّیِّبینَ وَأَصْحابِهِ الطّاهِرینَ وَعَلی مَنْ تَبِعُهمْ وتَبَع تابِعیهِمْ أَجْمَعینَ إلی یَوْمِ الدّینِ.
اما بعد، میگوید پای شکستۀ زاویۀ خمول و گمنامی عبدالـّرحمان بن احمدالجامی ثبته اللّه علی مَنْهَج الصّدقِ و السّدادِ، فِی العملِ و القول و الأعتقاد که: شیخ امام، عالم عارف، ابوعبدالـّرحمان محمد بن حسین السُّلَمی النّیسابوری قَدَّس اللّه تعالی روحه در بیان سیر و احوال مشایخ طریقت قدّس اللّه تعالی ارواحَهم که کبرای دین و عظمای اهل یقیناند و جامعاند میان علوم ظاهر و علوم باطن، کتابی جمع کرده است و آن را طبقات الصّوفیه نام نهاده و آن را پنج طبقه گردانیده، و طبقه را عبارت از جماعتی داشته که در زمان واحد یا در ازمنۀ متقاربه انوار ولایت و آثار هدایت از ایشان نموده و سفر و رحلت مریدان و مستفیدان به ایشان بوده. و در هر طبقه بیست تن از مشایخ و ایمه و علمای این طایفه ذکر کرده و به حسب اقتضای وقت و مقام از کلمات قدسیّه و شمایل مرضیّۀ ایشان، آنچه دلالت میکند بر طریقت و علم و حال و سیرت ایشان، در بیان آورده.
و حضرت شیخ الأسلام، کهف الأنام، ناصر السّنّه، قامع البدعه، ابواسماعیل عبداللّه بن محمّد الانصاری الهروی قدّس اللّه تعالی روحه آن را در مجالس صحبت و مجامع تذکیر و موعظت املا میفرمودهاند، و سخنان دیگر بعضی از مشایخی که در آن کتاب مذکور نشده و بعضی از اذواق و مواجید خود بر آن میافزوده، و یکی از محبان و مریدان آن را جمع میکرده و در قید کتابت میآورده. و الحق آن کتابی است لطیف و مجموعهای است شریف مشتمل بر حقایق معارف صوفیه و دقایق لطایف این طایفۀ علیّه، اما چون به زبان هروی قدیم که در آن عهد معهود بوده وقوع یافته و به تصحیف و تحریف نویسندگان به جایی رسیده که در بسیاری از مواضع فهم مقصود به سهولت دست نمیدهد، و ایضاً مقتصر است بر ذکر بعض متقدّمان، و از ذکر بعضی دیگر و از ذکر حضرت شیخ الاسلام و معاصران وی و متأخران ازوی خالی است، بارها در خاطر این فقیر میگشت که به قدر وسع و طاقت در تحریر و تقریر آن کوشش نماید.
آنچه معلوم شود به عبارتی که متعارف روزگار است در بیان آرد، و آن را که مفهوم نشود در حجاب ستر و کتمان بگذارد، و از کتب معتبرۀدیگر سخنان چیده و معارف سنجیده اضافۀ آن کرده بر لوح تبیان نگارد، و شرح احوال و مقامات و معارف و کرامات و تاریخ ولادت و وفات جماعتی که در آن کتاب مذکور نشده با آن منضمّ گرداند. امّا به واسطۀ وفور علایق و هجوم عوایق میسّر نمیشد، تا آن که در تاریخ سنۀ احدی و ثمانین و ثمانه مائه محبّ درویشان و معتقِد معتقَد ایشان، آن از همه شغل سیر و بر فقر دلیر، امیر نظام الدین علی شیر أَعزَّه اللّهُ تعالی بعزّقبوله و وَفَّقَهُ لِسلوکِ طریق وصوله که به طوع و اختیار از اعلی مراتب جاه و اعتبار اعراض نموده، و به قدم تسلیم و رضا بر سلوک جادّۀ فقر و فنا اقبال فرموده، از این فقیر مثل آن صورتی که بر دل گذشته بود و در خاطر متمکّن گشته، استدعا کرد، داعیۀ قدیم صورت تجدید یافت و دغدغۀ سابق سمت تقویت و تأکید پذیرفت، لاجرم به صدق همت و خلوص طویّت در امضای آن نیّت و استقصای آن اُمنیّت شروع افتاد.
مأمول از مکارم اخلاق و مراسم اشفاق مطالعه کنندگان آن که چون ایشان را از یمن انفاس طیّبۀ اولیاء اللّه و فیض ارواح مقدّسۀ ایشان وقت خوش گردد، متصدّی و باعث این جمع و تألیف را که به جهت اشتمال بر نفحات انفاس طیّبۀ مشایخ که از حظایر قدس رسیده، و بر مشامّ جان مشتاقان محاضر انس وزیده، مسمّی میگردد به نفحات الانس من حضرات القدس از گوشۀ خاطر فرو نگذارند و به دعای خیر یاد آرند. و التِّکلانُ في جمیعِ الأَحْوالِ عَلَی المُهَیْمِنِ المُتَعالِ.

[احمد بهزادی]

تمهید فی القول فی الولایة و الولیّ

ولایت مشتق است از وَلْیْ که قرب است و آن بر دو قسم است: ولایت عامّه وولایت خاصّه. ولایت عامّه مشترک است میان همۀ مؤمنان، قال اللّه تعالی: «اللّهُ ولِیُّ الَّذیِنَ ءَامَنوا یُخْرِجُهُم مِنَ الظُلُماتِ اِلَی النُّورِ.» (257/بقره) و ولایت خاصّه مخصوص است به واصلان از ارباب سلوک، و هِیَ عِبارَةٌ عَنْ فَناءِ العَبْدِ فی الحقِّ و بقائه به، فَالولیُّ هُو الفانی فیِهِ وَ الباقی به، و فنا عبارت است از نهایت سیر الی اللّه، و بقا عبارت است از بدایت سیر فی اللّه. چه سیر الی اللّه وقتی منتهی شود که بادیۀ وجود را به قدم صدق یکبارگی قطع کند، و سیر فی اللّه آنگاه متحقق شود که بنده را بعد از فنای مطلق، وجودی و ذاتی مطهّر از لوث حدثان ارزانی دارد، تا بدان در عالم اتّصاف به اوصاف الهی و تخلق به اخلاق ربانی ترقی میکند.
ابوعلی جوزجانی گوید رحمه اللّه: »الولیُّ هُوَ الفانی مِن حالِهِ الباقی فِی مُشاهَدَةِ الحقِّ، لم یکنْ لَهُ عَنْ نَفْسِه إخبارٌ ولامع غَیرِ اللّه قَرارٌ. ولیّ آن بود که فانی بود از حال خود و باقی بود به مشاهدۀ حق، ممکن نباشد مر او را که از خود خبر دهد و با جز خداوند بیارامد.»
ابراهیم ادهم رحمه اللّه تعالی مردی را گفت: «خواهی که ولیّی باشی از اولیاء اللّه تعالی؟» گفت: «بلی خواهم». گفت: «لاترغبْ فی شیءٍ من الدّنیا و الأخرة، وَافرغْ نَفسَک لِلّه تعالی وَاقبلْ بوجهک علیه. به دنیا و عقبی رغبت مکن، که رغبت به اینها اعراض بود از حق سبحانه و فارغ کن مر خود را از برای دوستی خداوند، و دنیا و عقبی را در دل راه مده و روی دل به حق آر! و چون این اوصاف در تو موجود شد، ولیّ باشی.»
و فی الرّسالة القشیریّة: انّ الولّی له معنّیانِ: احدهما فَعیل بمعنی مفعول، و هو من یتولَّی اللّه امرَه، قال تعالی: «وَهُوَ یَتَوَلَّی الصّالِحِینَ.» (196/اعراف) فلایکله الی نفسه لحظةً، بل یتولَی الحق سبحانه رعایته. و الثانی فَعیل مبالغة من الفاعل، و هو الذی یتولی عبادة اللّه و طاعاته، فعبادته تجری علیه علی التوالی من غیر ان یتخللّها عصیان. و کلا الوصفین واجب حتی یکون الولیّ ولیاً یجب قیامه بحقوق اللّه علی الأستقصاءِ و الاستیفاءِ ودوام حفظ اللّه ایّاه فی السّرّاءِ و الضّرّاءِ. و من شرط الولیّ ان یکون محفوظاً کما ان من شرط النّبیّ ان یکون معصوماً. فکلّ من کانَ للشّرعِ علیه اعتراض، فهو مغرور مخادَع.
قصد ابویزید البسطامیّ قدّس اللّه تعالی روحه بعضَ من وصف بالولایة، فلمّا وافی مسجدَه قعد ینتظرُ خَروجَه. فَخَرجَ الرّجُل ورمی بِبُزاقه تجاهَ القِبلة، فانصرفَ ابویزید و لم یسلم علیه. و قال: «هذا رجلٌ غیر مأمون علی ادب من اداب الشریعة، فکیف یکونُ امیناً عَلی اسرار الحق؟»
شخصی به نزدیک شیخ ابوسعید ابوالخیر قدّس اللّه تعالی روحه درآمد ونخست پای چپ اندر مسجد نهاد. او را گفت: «بازگرد، که هرکه در خانۀ دوست ادب آمدن نداند ما را نشاید که با وی صحبت داریم.»

القول فی المعرفة و العارف و المتعرف و الجاهل

و فی الفصل الاول من الباب الثالث من ترجمة العوارف: معرفت عبارت است از بازشناختن معلوم مجمل در صور تفاصیل، چنانکه در علم نحو مثلاً بداند که هریک از عوامل لفظی و معنوی چه عمل کند. اینچنین دانستن بر سبیل اجمال علم نحو باشد. و بازشناختن هر عاملی از آن علی التفصیل در وقت خواندن سواد عربیّت، بی توقفی و رویتی، و استعمال آن در محل خود معرفت نحو. و بازشناختن به فکر و رویت، تعرف نحو. و غافل بودن از آن با وجود علم، سهو و خطا. پس معرفت ربوبیت عبارت بود از بازشناختن ذات و صفات الهی در صور تفاصیل احوال و حوادث و نوازل، بعد از آن که بر سبیل اجمال معلوم شده باشد که موجود حقیقی و فاعل مطلق اوست، سبحانه. و تا صورت توحید مجمل علمی مفصل عینی نگردد، چنانکه صاحب علم توحید در صور تفاصیل وقایع و احوال مجددّۀ متضادّه از ضر و نفع، و عطا و منع، و قبض و بسط، ضارّ و نافع، و معطی و مانع، و قابض و باسط حق را سبحانه بیند و شناسد، بی توقفی و رویتی، او را عارف نخوانند. و اگر به اول وَهله از آن غافل بود و عن قریب حاضر گردد و فاعل مطلق را جلَّ ذکرُه در صور وسایط و روابط بازشناسد، او را متعرف خوانند نه عارف. و اگر به کلی غافل بود و تأثیرات افعال را حواله به وسایط کند، او را ساهی و لاهی و مشرک خفی خوانند. مثلاً اگر معنی توحید را تقریر میکند و خود را مستغرق بحر توحید مینماید، و دیگری آن را بر سبیل انکار به او بازگرداند و گوید: «این سخن نه از سر حال است، بل نتیجۀ فکر و رویت است.» در حال برنجد و بر وی خشم گیرد و نداند که این رنجش عین مصداق قول منکر است، والا فاعل مطلق را در صورت انکار بازشناختی و بروی خشم نگرفتی.
و معرفت الهی را مراتب است: اول، آن که هر اثری که یابد از فاعل مطلق جلَّ ذکره داند، چنانکه گفته شد. دوم، آن که هر اثری که یابد از فاعل مطلق جلَّ ذکره به یقین داند که نتیجۀ کدام صفت است از صفات او. سیم، آن که مراد حق را عزّوعلا در تجلی هر صفتی بشناسد. چهارم، آن که صفت علم الهی را در صورت معرفت خود بازشناسد و خود را از دایرۀ علم ومعرفت، بل وجود اخراج کند. چنانکه از جنید قُدّس سرّه پرسیدند که: «معرفت چیست؟» گفت: «المعرفة وجودُ جهلِک عندَ قیامِ علمه.» گفتند: «زِدْنا ایضاحاً!» فرمود: «هُو العارفُ و المعروفُ.» و چندان که مراتب قرب زیادت شود و آثار عظمت الهی ظاهرتر گردد، علم به جهل بیشتر حاصل شود و معرفت نکرت زیادت گردد، حیرت بر حیرت بیفزاید و فریاد «ربِّ زِدنی تحیراً فیک!» از نهاد عارف برخیزد. و این معنی که تقریر میافتد هم علم معرفت است نه معرفت، چه معرفت امری وجدانی است و تقریر از آن قاصر، اما علم مقدّمه آن است. پس معرفت بی علم محال باشد و علم بی معرفت وبال.

القول فی معرفة الصّوفی و المتصوّف و الملامتی و الفقیر و الفرق بینهم
وفی الفصل العاشر من الباب الثالث من ترجمة العوارف:

بدان که مراتب طبقات مردم علی اختلاف درجاتهم بر سه قسم است: قسم اول، مرتبۀ واصلان و کاملان، و آن طبقۀ علیاست. و قسم دوم مرتبۀ سالکان طریق کمال، و آن طبقۀ وسطی است. و قسم سیم مقیمان وَهْدۀ نقصان، و آن طبقۀ سفلی است. واصلان مقربان و سابقاناند، و سالکان ابرار و اصحاب یمین و مقیمان اشرار و اصحاب شمال.
و اهل وصول بعد از انبیا صلوات الرّحمن علیهم دو طایفهاند:
اول مشایخ صوفیه که به واسطۀ کمال متابعت رسول صلّی اللّه علیه و سلّم مرتبۀ وصول یافتهاند و بعد از آن در رجوع برای دعوت خلق به طریق متابعت مأذون و مأمور شدهاند، و این طایفه کاملان مکملاند که فضل و عنایت ازلی ایشان را بعد از استغراق در عین جمع و لجۀ توحید، از شکم ماهی فنا به ساحل تفرقه و میدان بقا خلاصی و مناصی ارزانی فرمود تا خلق را به نجات و درجات دلالت کنند.
و اما طایفۀ دوم آن جماعتاند که بعد از وصول به درجۀ کمال، حوالۀ تکمیل و رجوع خلق به ایشان نرفت، و غرقۀ بحر جمع گشتند و در شکم ماهی فنا چنان ناچیز و مستهلک شدند که از ایشان هرگز خبری و اثری به ساحل تفرقه و ناحیت بقا نرسید، و در سلک زمرۀ سکان قباب غیرت و قطان دیار حیرت انخراط یافتند و بعد از کمال وصول ولایت تکمیل دیگران به ایشان مفوض نگشت.
و اهل سلوک نیز بر دو قسماند: طالبان مقصد اعلی و مریدان وجه الله «یُریدونَ وَجَههُ»(52/انعام و 28/کهف) و طالبان بهشت و مریدان آخرت «ومنکم مَنْ یُریدُ الأخرة»(152/آل عمران).
و اما طالبان حق دوطایفهاند: متصوفه و ملامتیّه.
متصوفه آن جماعتاند که از بعض صفات نفوس خلاص یافتهاند و به بعضی از احوال و اوصاف صوفیان موصوف گشته و متطلع نهایات احوال ایشان شده، ولکن هنوز به اذیال بقایای صفات نفوس متشبّث مانده باشند و بدان سبب از وصول غایات و نهایات اهل قرب و صوفیّه متخلف گشته.
و اما ملامتیّه جماعتی باشند که در رعایت معنی اخلاص و محافظت قاعدۀ صدق، غایت جهد مبذول دارند، در اخفای طاعات و کتم خیرات از نظر خلق، مبالغت واجب دانند، با آن که هیچ دقیقه از صوالح اعمال مهمل نگذارند و تمسک به جمیع فضایل و نوافل از لوازم شمرند و مشرب ایشان در کل اوقات تحقیق معنی اخلاص بود و لذتشان در تفرد نظر حق به اعمال و احوال ایشان و همچنان که عاصی از ظهور معصیت برحذر بود، ایشان از ظهور طاعت که مظنّۀ ریا باشد حذر کنند تا قاعدۀ اخلاص خلل نپذیرد. بعضی گفتهاند: «الملامتی هُو الّذي لایُظْهِرُ خیراً وَلا یُضْمِر شراً.»
و این طایفه هرچند عزیر الوجود و شریف الحال باشند، هنوز حجاب وجود خلقیت از نظر ایشان به کلی منکشف نشده باشد، و بدان سبب از مشاهدۀ جمال توحید و معاینۀ عین تفرید محجوب مانده باشند. چه اخفای اعمال و ستر احوال خود از نظر خلق مشعر و مؤذن است به رؤیت وجود خلق و نفس خود که مانع معنی توحیداند. و نفس نیز از جملۀ اغیار است تا هنوز بر حال خود نظر دارند اخراج اغیار از مطالعۀ اعمال و احوال خود بکلی نکردهاند و فرق میان ایشان و صوفیّه آن است که جذبۀ عنایت قدیمه صوفیه را بکلی از ایشان انتزاع کرده بود، و حجاب خلق و انانیت از نظر ایشان برداشته، لاجرم در اتیان طاعات و صدور خیرات خود را و خلق را در میان نبینند و از اطلاع نظر خلق مأمون باشند و به اخفای اعمال و ستر احوال مقید نه. اگر مصلحت وقت در اظهار طاعت بینند اظهار کنند و اگر در اخفای آن بینند اخفا. پس ملامتیّه مخلِصانند به کسر لام، و صوفیه مخلَـصانند به فتح لام. «إنّا أخْلَصْناهُم بخالصةٍ.» (46/ص) وصف حال ایشان است.
و اما طالبان آخرت چهار طایفهاند: زهـّـاد و فقرا و خّــدام و عبّاد.
اما زهـّاد طایفهای باشند که به نور ایمان و ایقان جمال آخرت مشاهده کنند و دنیا را در صورت قبح معاینه بینند، و از التفات به زینت مزخرف فانی او رغبت بگردانند و در جمال حقیقی باقی رغبت نمایند و تخلف این طایفه از صوفیه به آن است که زاهد به حظّ نفس خود از حق محجوب بود، چه بهشت مقام حظّ نفس است «فیها ما تشتهی الأنفس» و صوفی به مشاهدۀ جمال ازلی و محبت ذات لم یزلی از هر دو کون محجوب بود، همچنان که از دنیا صرف رغبت کرده باشد از آخرت نیز رغبتش مصروف بود. پس صوفی را در زهد مرتبهای بود ورای مرتبۀ زاهد که حظّ نفس از آن دور بود.
و اما فقرا آن طایفهاند که مالک هیچ چیز از اسباب و اموال دنیوی نباشند و در طلب فضل و رضوان الهی ترک همه کرده باشند و باعث این طایفه بر ترک یکی از سه چیز باشد:
اول: رجای تخفیف حساب یا خوف عقاب، چه حلال را حساب لازم است و حرام را عقاب.
دوم: توقع فضل ثواب و مسابقت در دخول جنت، چه فقرا به پانصد سال پیش از اغنیا به بهشت درآیند.
سیم: طلب جمعیت خاطر و فراغت اندرون از برای اکثار طاعات و حضور دل در آن. و تخلف فقیر از ملامتیه و متصوفه به آن است که او طالب بهشت و خواهان حظّ نفس خود است، و ایشان طالب حق و خواهان قرب او. و ورای این مرتبه در فقر مقامی است فوق مقام ملامتیه و متصوفه، و آن وصف خاص صوفی است. چه صوفی اگر چه مرتبۀ او ورای مرتبۀ فقیر است، ولیکن خلاصۀ مقام فقیر در مقام او درج است و سبب آن است که صوفی را عبور بر مقام فقرا از جملۀ شرایط و لوازم است و هر مقام که از آن ترقی کند صفاوه و نقاوۀ آن را انتزاع نماید و رنگ مقام خودش دهد. پس فقر را در مقام صوفی وصفی دیگر زاید بود، و آن سلب نسبت جمیع اعمال و احوال و مقامات است از خود و عدم تملک آن، چنانکه هیچ عمل و هیچ حال و هیچ مقام از خود نبیند و به خود مخصوص نداند، بلکه خود را نبیند. پس او را نه وجود بود و نه ذات و نه صفت، محو در محو و فنا در فنا بود. و این حقیقت فقر است که مشایخ در فضیلت آن سخن گفتهاند و آنچه پیش از این در معنی فقر یاد کرده شد رسم فقر است و صورت آن.
شیخ ابوعبداللّه خفیف قدّس سرّه گفته است: «الفَقْرُ عَدْمُ الاملاکِ وَالخُروجُ عَنْ أحکامِ الصّفاتِ.» و این حدی جامع است مشتمل بر رسم فقر و حقیقت آن. و بعضی گفتهاند: «الفقیرُ الّذي لایَملِک ولایُملَک.»
وفوقیـّت مقام صوفی از مقام فقیر به آن است که فقیر به ارادت فقر و ارادت حظ نفس محجوب بود و صوفی را هیچ ارادت مخصوص نبود و در صورت فقر و غنا ارادت او در ارادت حق محو بود، بلکه ارادت او عین ارادت حق باشد. و بنابراین اگر صورت فقر و رسم آن اختیار کند به ارادت و اختیار خود محجوب نشود، چه ارادت او ارادت حق باشد.
ابوعبداللّه خفیف رحمه اللّه گفته است: «الصّوفيُّ مَنْ استصفاهُ الحق لنفسه تودّداً، والفقیر من استصفی نفسه في فقره تقربّاً.» و بعضی گفتهاند: «الصّوفی هوالخارج عن النعوتِ و الرُّسوم، والفقیر هو الفاقد للأشیاء.» و ابوالعبّاس نهاوندی رحمه اللّه گوید: «الفقرُ بدایةُ التّصوّف.»
و فرق میان فقر و زهد آن است که فقر بی وجود زهد ممکن بود، چنانکه کسی ترک دنیا کند به عزمی ثابت از سر یقین و هنوز رغبت اندر آن باقی بود و همچنین زهد بی فقر ممکن است، چنانکه کسی با وجود اسباب رغبتش از آن مصروف بود.
فقر را رسمی است و حقیقتی: رسم او عدم املاک است، و حقیقت او خروج از احکام صفات و سلب اختصاص چیزی به خود. و رسم فقر صورت زهد است و امارت آن، و معنی زهد صرف رغبت از دنیا. و حق سبحانه چون خواهد که بعضی از اولیای خود را در تحت قباب عزّت از نظر اغیار محجوب گرداند، ظاهر ایشان را به لباس غنا که صورت رغبت است بپوشاند تا اهل ظاهر ایشان را از جملۀ راغبان دنیا پندارند، و جمال حال ایشان از نظر نامحرمان پوشیده ماند،و این حقیقت فقر وزهد وصف خاص و لازم حال صوفی است.
و اما رسم فقر، اختیار بعضی از مشایخ صوفیان است، و مراد ایشان در آن اقتدا به انبیا و تقلّل از دنیا و ترغیب و دعوت طالبان با صورت فقر به زبان حال، و اختیار ایشان در این معنی مستند به اختیار حق، نه به طلب حظّی اخروی.
و امّا خدام جماعتی باشند که خدمت فقرا و طالبان حق اختیار کنند، چنانکه با داود علیه السّلام خطاب کردند که: «إذا رأیتَ لی طالباً فکنْ لَهُ خادماً!» و اوقات خود را بعد از ادای فرایض، در تفریغ و ترفیه خاطر ایشان از اهتمام به امور معاش و اعانت بر استعداد امر معاد مصروف دارند، و آن را بر نوافل عبادات تقدیم کنند و در طلب مایحتاج ایشان در هر طریق که در شرع مذموم نباشد مداخلت نمایند: بعضی به کسب و بعضی به دریوزه، و بعضی به فتوح. و نظر ایشان در أخذ و اعطا بر حق بود و خلق را در اخذ رابطۀ اعطای حق سبحانه دانند و در اعطا واسطۀ قبول. و از عزّت این مقام بر طایفهای حال خادم و شیخ مشتبه شده است، و خادم را از شیخ فرقی نهادهاند، و فرق آن است که خادم در مقام ابرار است و شیخ در مقام مقرّبان، زیرا که مراد خادم در اختیار خدمت نیل ثواب آخرت بود والّا بدان مقّید نگردد و شیخ به مراد حق قایم بود نه به مراد نفس خود.
و اما عُبّاد آن طایفهاند که پیوسته بر وظایف عبادات و فنون نوافل، مواظبت و ملازمت نمایند از برای نیل ثواب اخروی. و این وصف در صوفی موجود بود ولیکن معرّا و مبّرا از شوایب علل و اغراض، چه ایشان حق را برای حق پرستند نه برای ثواب اخروی، و فرق میان عباد و زهاد آن است که با وجود رغبت به دنیا، صورت عبادت ممکن بود، و فرق میان عباد و فقرا آن که با وجود غنا شاید که شخص عابد بود.
پس معلوم شد که واصلان دوطایفهاند، و سالکان شش طایفه، و هریک از این طوایف هشتگانه دو متشبه دارند: یکی محق و دیگری مبطل.
اما متشبّه محقّ به صوفیان: متصوّفهاند که به نهایات احوال صوفیان متطلّع و مشتاق باشند و به بقایای تعلقات صفات از بلوغ مقصد و مقصود، معوق و ممنوع. و متشبه مبطل به ایشان: جماعتی که خود را در زیّ صوفیان اظهار کنند و از حلیت و عقاید و اعمال و احوال ایشان عاطل و خالی باشند، و ربقۀ طاعت از گردن برداشته خلیع العذار در مرتع اباحت میچرند و گویند: «تقید به احکام شریعت وظیفۀ عوام است که نظر ایشان بر ظواهر اشیا مقصور بود، و اما حال خواص و اهل حقیقت از آن عالیتر است که به رسوم ظاهر مقید شوند. و اهتمام ایشان به مراعات حضور باطن بیش نبود.» و این طایفه را باطنیه و مباحیه خوانند.
و اما متشبه محق به مجذوبان واصل: طایفهای باشند از اهل سلوک که سیر ایشان هنوز در قطع منازل صفات نفوس بود، و از تابش حرارت طلب وجودشان در قلق و اضطراب و پیش از ظهور تباشیر صبح کشف ذات و استقرار و تمکن در مقام فنا، گاه گاه برقی از بوارق کشف بر نظر شهود ایشان لایح و لامع گردد، و نفحهای از نفحات وصل از مهبّ فنا به مشام دل ایشان پیوندد، چنانکه ظلمات نفوس ایشان در لمعان نور آن برق منطوی و متواری گردد و هبوب آن نفحه، باطن ایشان را از وَهَج آتش طلب و قلق شوق رَوْحی و آرامی بخشد، دیگرباره چون آن برق منقطع گردد و آن نفحه ساکن شود، ظهور صفات نفوس و حرارت طلب و قلق شوق معاودت نماید، و سالک خواهد که بکلی از ملابس صفات وجود منسلخ و منخلع گردد و غرق بحر فنا شود تا از تعب وجود یکبارگی بیاساید، و چون آن حال هنوز مقام او نگشته باشد و گاه گاه بدو نازل گردد و باطن او بکلی متطّلع و مشتاق این مقام، او را لقب متشبه محق به مجذوب واصل کرده شد.
و اما متشبّه مبطل به مجذوبان واصل: طایفهای باشند که دعوی استغراق در بحر فنا و استهلاک در عین توحید کنند و حرکات و سکنات خود را هیچ به خود اضافت نکنند و گویند: «حرکات ما همچون حرکات ابواب است که بیمحرّک ممکن نبود.» و این معنی هرچند صحیح است ولیکن نه حال آن جماعت بود، زیرا که مراد ایشان از این سخن تمهید عذر معاصی و مناهی بود و حوالت آن به ارادت حق و دفع ملامت از خود، و این طایفه را زنادقه خوانند.
سهل عبداللّه را رحمه اللّه تعالی گفتند: «شخصی میگوید: نسبت فعل من به ارادت حق همچنان است که نسبت حرکت ابواب با محرک آن.» گفت: «این قایل اگر کسی بود که مراعات اصول شریعت و محافظت حدود احکام عبودیّت کند، از جملۀ صدّیقان باشد و اگر کسی بود که از تورّط و انهماک در مخالفات احکام شرع باک ندارد و این سخن را برای آن گوید تا وجه حوالت احوال با حق سبحانه و اسقاط ملامت از نفس خود، به انخلاع از دین و ملت ظاهر گرداند از جملۀ زندیقان بود.»
و اما متشبه محق به ملامتیه: طایفهای باشند که به تعمیرو تخریب نظر خلق مبالاتی زیادت ننمایند، و اکثر سعی ایشان در تخریب رسوم و عادات و اطلاق از قیود آداب مخالطات بود، و سرمایۀ حال ایشان جز فراغ خاطر و طیبة القلب نباشد، و ترسّم به مراسم زهّاد و عبّاد از ایشان صورت نبندد و اکثار نوافل و طاعات از ایشان نیاید، و تمسک به عزایم اعمال ننماید و جز بر ادای فرایض مواظبت نکنندو جمع و استکثار اسباب دنیوی به ایشان منسوب نباشد، و به طیبة القلب قانع باشند و طلب مزید احوال نکنند، ایشان را قلندریه خوانند و این طایفه از جهت عدم ریا با ملامتیه متشابهت دارند. و فرق میان ایشان آن است که ملامتی به جمع نوافل و فضایل تمسک جوید، ولیکن آن را از نظر خلق پنهان دارد، و اما قلندری از حد فرایض در نگذرد و به اظهار و اخفای اعمال از نظر خلق مقیّد نبود.
و اما طایفهای که در این زمان به نام قلندری موسوماند، و ربقۀ اسلام از گردن برداشتهاند و از این اوصاف که شمرده شد خالیاند، این اسم بر ایشان عاریت است، و ار ایشان را حشویّه خوانند لایقتر.
و اما متشبّه مبطل به ملامتیّه: طایفهای باشند هم از زنادقه که دعوی اخلاص کنند و بر اظهار فسق و فجور مبالغت نمایند و گویند: «مراد ما از این، ملامت خلق و اسقاط نظر مردم است.» و حق سبحانه از طاعت خلق بینیاز است و از معصیت ایشان غیرمتضرر. و معصیت را در آزار خلق منحصر دانند و طاعت را در احسان.
و اما متشبّه محق به زاهدان: طایفهای باشند که هنوز رغبت ایشان بکلّی از دنیا مصروف نشده باشد، و خواهند که به یکبارگی از دنیا رغبت بگردانند و ایشان را متزهّد خوانند.
و امّا متشبّه مبطل بدیشان: جماعتی باشند که از برای قبول خلق ترک زینت دنیا کنند و خاطر از جمع اسباب دنیوی بازگیرند، و بدان طلب تحصیل جاه کنند در میان مردم. و ممکن بود که بر بعضی حال ایشان مشتبه شود و پندارند که ایشان از دنیا اعراض کلی کردهاند و ایشان خود به ترک مال جاه خریدهاند «تَرَکُوا الدُّنیا للدُّنیا!» و یمکن که بر ایشان نیز حال خودشان مشتبه شود و گمان برند که چون خاطر ایشان به طلب اسباب دنیوی مشغول نیست، علت آن است که اعراض کردهاند و این طایفه را مُراییّه خوانند.
و اما متشبه محق به فقرا: آن است که ظاهرش به رسم فقر مترسّم بود و باطنش خواهان حقیقت فقر، ولیکن هنوز میل به غنا دارد و به تکلف بر فقر صبر میکند و فقیر حقیقی فقر را نعمتی خاص داند از حق سبحانه و بر آن، وظایف شکر همواره به تقدیم میرساند.
و اما متشبه مبطل: آن است که ظاهرش به رسوم فقر مترسّم بود و باطن به حقیقت آن غیرمتطلّع، و مرادش مجرد اظهار دعوی بود و صیت و قبول خلق. و این طایفه را هم مُراییه خوانند.
و اما متشبه محق به خادم: آن است که همواره به خدمت بندگان حق سبحانه قیام مینماید و به باطن میخواهد که خدمت ایشان را به شایبۀ غرض دنیوی مالی یا جاهی مشوب نگرداند و نیّت را از شوایب میل و هوا و ریا تخلیص کند، ولکن هنوز به حقیقت زهد نرسیده باشد. پس وقتی به حکم غلبۀ نور ایمان و اختفای نفس بعضی از خدمات او در محل استحقاق افتد، و وقتی به حکم غلبۀ نفس خدمت او به هوا و ریا آمیخته بود، جمعی را که نه در محل استحقاق باشند به توقّع محمدت و ثنا خدمت بلیغ به تقدیم رساند و بعضی را که مستحق خدمت باشند محروم گذارد و این چنین کس را متخادم خوانند
و اما متشبّه مبطل: کسی بود که او را در خدمت نیّتی اخروی نباشد، بلکه خدمت خلق رادام منافع دنیوی کرده بود تا به آن سبب استجلاب اقوات از اوقاف و اسباب میکند و اگر آن را در تحصیل غرض و تیسیر مراد خود مؤثّر نبیند ترک کند. پس خدمت او مقصور بود بر طلب جاه و مال و کثرت اتباع و اشیاع تا در محافل و مجامع بدان تقدم و مفاخرت جوید، و نظر او در خدمت همگی بر حظّ نفس خود بود. و این چنین کس را مستخدم خوانند
و اما متشبّه محق به عابد: کسی بود که اوقات خود را مستغرق عبادات خواهد، ولیکن به سبب بقایای دواعی طبیعت و عدم کمال تزکیۀ نفس، به هر وقت در اعمال و اوراد و طاعات او فترات و تعویقات افتد، یا کسی که هنوز لذّت عبادت نیافته باشد و به تکلّف بدان قیام مینماید، و او را متعبّد خوانند.
و اما متشبّه مبطل به او: شخصی بود از جملۀ مراییّه که نظر او در عبادت بر قبول خلق بود، و در دل او ایمان به ثواب آخرت نباشد و تا اطّلاع غیری بر طاعت خود نبیند بدان قیام ننماید، اعاذنااللّه سبحانه من السُّمعةِ و الرّیاء، و باللّه العصمةُ و التوفیقُ.

[احمد بهزادی]

القول في التوحید و مراتبه و اربابها

و في الفصل الثاني من الباب الاول من ترجمة العوارف: توحید را مراتب است: اول توحید ایمانی، دوم توحید علمی، سیم توحید حالی، چهارم توحید الهی.
اما توحید ایمانی: آن است که بنده به تفرّد وصف الهیّت، و توحّد استحقاق معبودیّت حق سبحانه و تعالی بر مقتضای اشارت آیات و اخبار، تصدیق کند به دل و اقرار دهد به زبان. و این توحید نتیجۀ تصدیق مخبر و اعتقاد صدق خبر باشد و مستفاد بود از ظاهر علم، و تمسّک به آن خلاص از شرک جلی و انخراط در سلک اسلام فایده دهد. و متصوفه به حکم ضرورت ایمان، با عموم مؤمنان در این توحید مشارکاند و به دیگر مراتب متفرّد و مخصوص.
اما توحید علمی: مستفاد است از باطن علم که آن را علم یقین خوانند. و آن چنان بود که بنده در بدایت طریق تصوّف از سر یقین بداند که موجود حقیقی و مؤثّر مطلق نیست الّاخداوند عالم جلّ جلاله و جملۀ ذوات و صفات و افعال را در ذات و صفات و افعال او ناچیز داند. هر ذاتی را فروغی از نور ذات مطلق شناسد، و هر صفتی را پرتوی از نور صفت مطلق داند، چنانکه هر کجا علمی و قدرتی و ارادتی و سمعی و بصری یابد آن را اثری از آثار علم و قدرت و ارادت و سمع و بصر الهی داند و علی هذا القیاس جمیع الصّفات و الافعال. و این مرتبه از اوایل مراتب توحید اهل خصوص ومتصوّفه است، و مقدمّۀ آن با ساقۀ توحید عامّ پیوسته.
و مشابه این مرتبه، مرتبهای است که کوته نظران آن را توحید علمی خوانند و نه توحید علمی بود، بلکه توحیدی باشد رسمی از درجۀ اعتبار ساقط و آن چنان باشد که شخصی از سر ذکا و فطنت به طریق مطالعه یا سماع تصور میکند از معنی توحید، و رسمی از صورت توحید در ضمیر او مرتسم گردد، و از آنجا در اثنای بحث و مناظره گاه گاه سخن بیمغز گوید، چنانکه از حال توحید هیچ اثر در او نباشد. و توحید علمی اگرچه فرود مرتبۀ توحید حالی است، ولیکن از توحید حالی مزجی با آن همراه بود. «وَمِزاجُه مِنْ تَسْنیمٍ عَیْناً یشرَبُ بها المقرَّبونَ»(27 و 28/ مطففین) وصف شراب این توحید است، و از این جهت صاحب آن بیشتر در ذوق و سرور بود. چه بنابر مزج حال، بعضی از ظلمت رسوم او مرتفع شود، چنانکه در بعض تصاریف بر مقتضای علم خود عمل کند و وجود اسباب را که روابط افعال الهیاند در میان نبیند، اما در اکثر احوال به سبب بقایای ظلمت وجود از مقتضای علم خود محجوب شود و بدین توحید بعضی از شرک خفی برخیزد.
و اما توحید حالی: آن است که حال توحید وصف لازم ذات موحد گردد، و جملۀ ظلمات رسوم وجود الّا اندک بقیّهای در اشراق نور توحید متلاشی و مضمحل شود، و نور توحید در نور حال او مستتر و مندرج گردد، بر مثال اندراج نور کواکب در نور آفتاب:
فلمّا اسْتبانَ الصّبحُ أدرجَ ضوءُه
بأسفارِه أضواءَ نورِ الکَواکبِ

و در این مقام وجود موحد در مشاهدۀ جمال وجود واحد، چنان مستغرق عین جمع گردد که جز ذات و صفات واحد در نظر شهود او نیاید تا غایتی که این توحید را صفت واحد بیند نه صفت خود و این دیدن را هم صفت او بیند، و هستی او بدین طریق قطرهوار در تصرف تلاطم امواج بحر توحید افتد و غرق جمع گردد. و از اینجاست قول جنید قدس اللّه تعالی سره: «التّوحیدُ معنیً یَضمَحِلُّ فیله الرُّسومُ، و یندَرِجُ فیه العُلومُ، و یکون اللّه کَما لم یَزَلْ.»
و منشأ این توحید نور مشاهده است، و منشأ توحید علمی نور مراقبه، و بدین توحید اکثری از رسوم بشریت منتفی شود و به توحید علمی اندکی از آن رسوم مرتفع گردد. و سبب بعضی از بقایای رسوم در توحید حالی آن است که تا صدور ترتیب افعال و تهذیب اقوال از موحد ممکن بود، بدین جهت در حال حیات حق توحید چنانکه باید گزارده نشود. از اینجاست قول ابوعلی دقّاق قدّس سره که: «التّوحیدُ غریمٌ لایُقْضی دَیْنُه وَغَریبٌ لایُؤدّی حَقُّه.» و خواصّ موحدان را در حال حیات از حقیقت توحید صرف، که یکبارگی آثار و رسوم وجود در او متلاشی گردد، گاه گاه لمحهای بر مثال برقی خاطف لامع گردد و فی الحال منطفی شود، و بقایای رسوم دیگرباره معاودت کند و در این حال بکلی بقایای شرک خفی مرتفع گردد. ورای این مرتبه در توحید آدمی را مرتبۀ دیگر ممکن نیست.
و اما توحید الهی: آن است که حق سبحانه در ازل آزال به نفس خود نه به توحید دیگری، همیشه به وصف وحدانیّت و نعت فردانیت موصوف بود و منعوت «کان اللّه وَلم یکنْ مَعَه شَیءٌ.» و اکنون همچنان بر نعت ازلی واحد و فرد است «و الآن کما کان.» و تا ابدالآباد هم بر این وصف خواهد بود «کلُّ شیءٍ هالِک الّا وَجْهَه.» (88/قصص) نگفت «یهلکُ» تا معلوم شود که وجود همۀ اشیا در وجود او امروز هالک است، و حوالۀ مشاهدۀ این حال به فردا در حق محجوبان است، و الا ارباب بصایر و اصحاب مشاهدات که از مضیق زمان و مکان خلاص یافتهاند، این وعده در حق ایشان عین نقد است. و این توحید الهی است که از وصمت نقصان بری است، و توحید خلایق به سبب نقصان وجود ناقص، و حضرت شیخ الاسلام قدّس اللّه سرَّه کتاب منازل السایرین را به این سه بیت ختم کرده است:
ما وحّدَ الواحدَ مِنْ واحدٍ
توحیدُ منْ یَنْطِقُ عنْ نَعْتِه
توحیدُهُ ایّاهُ توحیدُه
إذْ کلُّ منْ وَحَّدَه جاحِد
عاریةٌ أبطَلَهَا الواحِد
ونعتُ مَنْ یَنَعتُهُ لاحِد

القول في اصناف ارباب الولایة، قدس اللّه تعالی اسرارهم

و في کتاب کشف المحجوب: خداوند سبحانه و تعالی برهان نبوی را باقی گردانیده است و اولیا را سبب اظهار آن کرده، تا پیوسته آیات حق و حجّت صدق محمد صلّی اللّه علیه و سلّم ظاهر میباشد و مر ایشان را والیان عالم گردانیده تا مجرّد مر حدیث وی را گشتهاند و راه متابعت نفس را در نوشته. از آسمان باران به برکات اقدام ایشان آید و از زمین نبات به صفای احوال ایشان روید، و بر کافران مسلمانان نصرت به همت ایشان یابند و ایشان چهارهزارند که مکتوماناند و مر یکدیگر را نشناسند، و جمال حال خود ندانند و اندر کلّ احوال از خود و خلق مستور باشند. و اخبار بدین وارد است و سخن اولیا بدین ناطق، و مرا خود اندر این معنی بحمداللّه خبر عیان گشته است.
و اما آنان که اهل حل و عقدند و سرهنگان درگاه حقاند سیصداند که مرایشان را اخیار خوانند. و چهل دیگر از ایشان را ابدال خوانند، و هفت دیگر از ایشان را ابرار خوانند. و چهار دیگراند که ایشان را اوتاد خوانند، و سۀ دیگراند که ایشان را نقبا خوانند، و یکی که وی را قطب و غوث خوانند. و این جمله مر یکدیگر را بشناسند و اندر امور به اذن یکدیگر محتاج باشند، و بدین نیز اخبار مروی ناطق است و اهل حقیقت بر صحت این مجتمعاند.
صاحب کتاب فتوحات مکیّه رضی اللّه تعالی عنه در فصل سی و یکم از باب صد و نود و هشتم از آن کتاب، رجال هفتگانه را ابدال گفته است و در آنجا ذکر کرده که: «حق سبحانه و تعالی زمین را هفت اقلیم گردانیده و هفت تن از بندگان خود برگزیده و ایشان را اَبدال نام نهاده، و وجود هر اقلیمی را به یکی از آن هفت تن نگاه میدارد.» و گفته است که: «من در حرم مکه با ایشان جمع شدم و بر ایشان سلام گفتم، و ایشان بر من سلام گفتند و با ایشان سخن گفتم، فما رایتُ فیما رأیتُ احسن سمتاً منهم ولا اکثر شغلاً منهم باللّه.» و فرموده است که: «مثل ایشان نیز ندیدم مگر یک کس در قونیه.»
شیخ طریقت، شیخ فرید الدّین عطّار قدس اللّه تعالی سره گفتهاند: «قومی از اولیاء اللّه عزّوجلّ باشند که ایشان را مشایخ طریقت و کبرای حقیقت، اویسیان نامند و ایشان را در ظاهر به پیری احتیاج نبود، زیرا که ایشان را حضرت رسالت صلی اللّه علیه و سلم در حجر عنایت خود پرورش میدهند، بیواسطۀ غیری، چنانکه اویس را داد رضی اللّه تعالی عنه و این عظیم مقامی بود و بس عالی تا که را اینجا رسانند و این دولت روی به که نماید؟ ذلک فَضْلُ اللّهِ یُؤتیهِ مَنْ یشاءُ.» (54/مائده و در حدید و جمعه)
و همچنین بعضی از اولیاء اللّه که متابعان آن حضرتاند، صلّی اللّه علیه و سلّم بعضی از طالبان را به حسب روحانیّت تربیت کردهاند، بی آن که او را در ظاهر پیری باشد و این جماعت نیز داخل اویسیانند، و بسیاری از مشایخ طریقت را در اول سلوک توجه به این مقام بوده است، چنانکه شیخ بزرگوار، شیخ ابوالقاسم کُرّگانی طوسی، را که سلسلۀ مشایخ حضرت ابوالجنّاب نجم الدین الکبری به ایشان میپیوندد، و از طبقۀ شیخ ابوسعید ابوالخیر و شیخ ابوالحسن خرقانیاند، قدّس الله تعالی ارواحهم در ابتدا ذکر این بوده که علی الدوام گفتی: «اویس! اویس!»

القول فی الفرق بین المعجزة و الکرامة و الاستدراج

وَفی التَّفسیر الکبیر لِلإمامِ النِّحریرِ، فخرِالدّین الرّازیِّ، رحمهُ اللّهُ تعالی: «اذا ظَهَرَ فعلٌ خارِقٌ لِلْعِادَةِ عَلی إنسانٍ، فذلک إمّا أنَ یکونَ مَقْروناً بالدَّعوی اَوْ لامَعَ الدَّعوی. وَالقِسْمُ الأوَّلُ و هو أَنْ یکونَ بالدَّعْوی، إمّا أنْ یکونَ دَعْوَی الإلهیّةِ، أوْ دَعْوَی النُّبُوَّةِ، أَوْ دَعْوَی الوَلایَةِ، أوْ دَعْوَی السِّحْرِ وطاعَةِ الشَّیاطینِ. فهذِهِ اربعةُ أقسامٍ: القِسْمُ الأوَّلُ ادِّعاءُ الإلهیّةِ، و جوّزَ أَصْحابُنا ظُهُورَ خَوارقِ العاداتِ عَلی یَدِهِ مِنْ غَیْر مُعارَضَةٍ، کَما نُقِلَ أَنَّ فِرْعونَ کانَ یَدَّعِی الإلهیَّةَ و کانَ یَظْهَرُ عَلی یدِهِ خَوارِقُ العاداتِ، و کما نُقِلَ ذلکَ ایضاً فی حقِّ الدَّجّالِ. قالَ أَصحابُنا: و انّما جازَ ذلک، لِأنَّ شَکْلَهُ وَخِلْقَتَهُ یَدُلُّ عَلی کِذْبِه، فَظُهُورُ الخَوارِقِ عَلی یَدِهِ لایُفضي إلیَ التَّلْبیسِ. وَالقِسْمُ الثّانی ادِّعاءُ النُّبُوَّةِ و هذَا القِسْمُ علی قِسْمَیْنِ، لِأنَّهُ إمّا أَنْ یکونَ ذلک المُدَّعی صادقاً او کاذباً، فانْ کانَ صادقاً وَجَبَ ظُهورُ الْخَوارِقِ علی یَدِه و هذا مُتَّفَقٌ عَلَیْه بَیْنَ کُلِّ مَنْ أَقَرَّ بِصِحَّةِ النُّبُوَّةِ وَأمّا مَنْ کانَ کاذِباً لَمْ یَجُزْ ظُهُورُ الخَوارقِ علی یَدِه، و بِتَقْدیرِ اَنْ یَظْهَرَ وَجَبَ حُصُول المعارَضَةِ. و أمّا القِسْمُ الثّالِثُ و هو ادِّعاءُ الوَلایَةِ، فَالقائلونَ بِکَراماتِ الأولیاءِ اخْتَلَفُوا فی أَنَّه هَلْ یَجُوزُ ادِّعاءُ الکَرامَةِ ثُمَّ إنّها یَحْصُلُ علی وَفْقِ دعْواهُ أم لا؟ ألقِسْمُ الرّابعُ و هُوَ ادِّعاءُ السِّحْرِ وَطاعةِ الشَّیاطین، فَعِنْدَ أَصْحابِنا یجوزُ ظُهُورُ خوارقِ العاداتِ عَلی یَدِه، و عندَ المعتزِلةِ لایَجُوزُ. و امّا الثّانی و هو أنْ یَظْهَرَ خوارِقُ العاداتِ علی یَدِ إنسانٍ مِنْ غیر شيءٍ مِنَ الدَّعاوی، فذلک الإنسانُ إمّا أنْ یَکونَ صالحاً مَرضِیّاً عِندَ اللّه، و إمّا ان یکونَ خبیثاً مُذنِباً. وَالأوَّلُ مِنَ الْقَوْلِ بکراماتِ الأولیاءِ وَقَدِ اتَّفَقَ أصحابُنا علی جَوازِه و أَنْکَرَها الْمعتَزِلةُ الْمعتَزِلةُ إلّا أبا الحسینِ البصریَّ وَصاحِبَهُ محمودَ الخوارزمیَّ، و امّا القِسْمُ الثّانی و هو أنْ یَظْهَرَ خوارقُ العاداتِ علی بعضِ مَنْ کانَ مَرْدُوداً عن طاعَةِ اللّه، فهذا هو المُسَمّی بِالْإسْتِدراجِ.»

القول في اثبات الکرامة للأولیاء


و فی کتاب دلائل النّبوّة لِلأمام المستغفری، رحمه اللّه: «کراماتُ الاولیاءِ حقٌ بکتابِ اللّه تعالی و الآثارِ الصّحیحةِ المرویّةِ، و اجماعُ اهلِ السّنّةِ و الجماعةِ علی ذلِکَ، فامّا الکتابُ فَقُولَهُ تعالی: کُلَّما دَخَلَ عَلَیها زَکَرَیَّا الْمحرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً (37/آل عمران). قالَ اهلُ التفسیر فی ذلِکَ: کانَ یری عِندَها فاکهةَ الصّیفِ فی الشتاءِ وَفاکهةَ الشّتاءِ فی الصّیف. و مریم رضی اللّه عنها لم تکن نبیّة بالاجماع، فهذِهِ الایة حجّةٌ علی منکرِ الکراماتِ لِلْأُولیاءِ.»
و فی کتاب کشف المحجوب: خداوند سبحانه در نص کتاب ما را خبر داد از کرامت آصف که چون سلیمان را بایست که تخت بلقیس، پیش از آمدن وی، آنجا حاضر کند، و خدای تعالی خواست تا شرف آصف را به خلق نماید و کرامت وی ظاهر کند و به اهل زمانه بازنماید که کرامت اولیا جایز بود، سلیمان علیه السلام گفت از شما کیست که تخت بلقیس را پیش از آمدن وی اینجا حاضر کند؟» قالَ عِفریتٌ مِنَ الجنِّ: «اَنَا اتیکَ بِه قبلَ أنْ تَقُومَ مِن مَقامِکَ.»(39/نمل) عفریتی از جن گفت: «من بیارم تخت وی را پیش از آن که تو برخیزی از جایگاه خود.» سلیمان علیه السّلام گفت: «زودتر خواهم.» آصف گفت: «اَنا أتیکَ بِهِ قَبْلَ اَنْ یَرْتَدَّ اَلَیکْ طَرْفُکَ.» (40/نمل) من پیش از آن که تو چشم برهم زنی آن تخت اینجا حاضر کنم. بدین گفتار، سلیمان بر وی متغیر نشد و انکار نکرد و وی را آن مستحیل نیامد، و این به هیچ حال معجز نبود، زیرا که آصف پیغمبر نبود. پس لامحاله باید که کرامت باشد.
و نیز احوال اصحاب کهف، و سخن گفتن سگ با ایشان و خواب ایشان و تقلب ایشان در کهف بر یمین و یسار و «نُقَلِّبُهُمْ ذاتَ الیَمینِ وَذاتَ الشِّمالِ، وَکَلْبُهُمْ باسِطٌ ذِراعَیْهِ بالْوَصیدِ.» (18/کهف) این جمله ناقض عادت است و معلوم است که معجز نیست، پس باید که کرامت باشد.
و اما اثبات کرامت اولیا به سنت، آن است که در حدیث صحیح وارد است که روزی صحابه رضی اللّه تعالی عنهم گفتند: «یا رسول اللّه! ما را از عجایب امم ماضیه چیزی بگوی!» گفت: «پیش از شما سه کس به جایی میرفتند. چون شبانگاه شد، قصد غاری کردند و اندر آنجا شدند. چون پارهای از شب بگذشت، سنگی از کوه درافتاد و در غار استوار گشت. ایشان متحیر شدند، گفتند که: نرهاند ما را از اینجا هیچ چیز، جز آن که کردارهای خود را، آنچه بی ریاست، به خداوند سبحانه شفیع آوریم. یکی گفت: مرا مادری و پدری بود، و از مال دنیا چیزی نداشتم که به ایشان دهم بجز بزکی که شیر او به ایشان دادمی. و من هر روز پشتهای هیزم بیاوردمی و بهای آن اندر وجه طعام خود کردمی. شبی بیگاهتر آمدم. تا من آن بزک را بدوشیدم و طعام ایشان در شیر آغشتم، ایشان خفته بودند. آن قدح در دست من بماند. من بر پای ایستاده و چیزی ناخورده، انتظار بیداری ایشان میبردم تا صبح برآمد و ایشان بیدار شدند و طعام بخوردند، آنگاه بنشستم. بار خدایا! اگر من در این راستگویم، مرا فریاد رس!» پیغمبر صلّی اللّه علیه و سلّم گفت: «آن سنگ جنبیدنی کرد، و شکافی پدید آمد. دیگر گفت: مرا دختر عمّی بود با جمال، و دلم پیوسته مشغول وی بودی و هر چند وی را بخواندمی اجابت نکردی. تا وقتی به حیل صد و اند دینار زر بدو فرستادم تا یک شب با من خلوتی کرد. چون به نزدیک من اندر آمد، ترسی در دلم پدیدار آمد از خداوند، تعالی. دست از وی بداشتم. بار خدایا! اگر من در این راستگویم، ما را فرج فرست!» پیغمبر صلّی اللّه علیه و سلّم گفت: «آن سنگ جنبیدنی دیگر کرد، و آن شکاف زیادت شد، اما نه چنان که از آن بیرون توانند شد. آن کس سیمین گفت: «مرا گروهی مزدوران بودند. چون کاری که میکردم تمام شد، همه مزد خود بستدند، یکی از ایشان ناپدید شد. من آن مزد وی به گوسفندی بدادم. یک سال و دو سال و ده سال و چهل سال گذشت، مرد پدید نیامد و من نتایج آن گوسفند نگاه میداشتم. روزی آمد و گفت که: من وقتی کار تو کردهام، یاد داری، و اکنون مرا به آن مزد حاجت است. او را گفتم: برو و آن گوسفندان جمله حق تست، بران! آن مرد گفت: بر من افسوس میداری؟ گفتم: افسوس نمیدارم و راست میگویم. آن همه فرا وی دادم و ببرد. بار خدایا! اگر من در این راستگویم، ما را فرج فرست!» پیغمبر صلّی اللّه علیه و سلّم گفت: «آن سنگ به یکبار از آن در غار فراتر شد، تا هر سه بیرون آمدند.» و این فعلی ناقض عادت بود.
و دیگر حدیث جریح راهب است. و راوی آن حدیث ابوهریره است رضی اللّه عنه که پیغمبر صلّی اللّه علیه و سلّم گفت که: «در بنی اسرائیل راهبی بود جریح نام، و مردی مجتهد بود و مادری داشت مستوره. روزی به آرزوی دیدار پسر بیامد، وی در نماز بود در صومعه نگشاد، بازگشت. روز دویم و سیم همچنان. مادرش گفت از تنگدلی که: یا رب پسر مرا رسوا گردان و به حق منش بگیر! در آن زمانه زنی بود بدسیرت، گفت: من جریح را از راه ببرم. به صومعۀ وی شد، جریح به او التفات نکرد. با شبانی در آن راه صحبت کرد و حامله شد. چون به شهر آمد، گفت: این از جریح است. چون بار بنهاد، مردم قصد صومعۀ جریح کردند و وی را پیش سلطان آوردند. جریح گفت: ای غلام! پدر تو کیست؟ گفت: مادرم بر تو دروغ همی گوید، پدر من شبانی است.»
ثُمَّ قالَ الإمامُ المستغفِریُّ، رحمهُ اللّه: «و الحُجَّةُ علیهم من طریق الآثارِ کثیرةٌ، مِنْها قولُ ابی بکرٍ الصِّدّیقِ رضی اللّه عنه لإبنِه عبدِ اللّهِ: یا بُنَیَّ، إنْ وَقَعَ بینَ العَرَبِ یَوْماً اخْتِلافٌ فَأتِ الغارَ الّذی کنْتُ فیه أنا و رَسُولُ اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم و کُنْ فیه، فانَّهُ یأتیکَ رِزْقُکَ بُکْرَةً وَعشیّاً. و فی قولِه، رضی اللّه عنه: فانّه یأتیکَ رِزْقُکَ بُکْرَةً و عَشیّاً، إثباتٌ لِکراماتِ الأولیاءِ.»
و رَوَی الإمامُ المستغفریُّ رحمه اللّه باسنادِه عَنْ جابر بن عبدِاللّه رَضیَ اللّهُ عنه قالَ: «امر ابوبکر رضی اللّه عنه و قال: إذ أنَامُتُّ فجیئوابی عَلَی الْبابِ، یعنی بابَ البَیْتِ الَّذی فیه قبرُ رسولِ اللّه صلی اللّه علیه و سلَّم فَادْفَعُوهُ، فانْ فُتِحَ لکم فَادفِنُونی. قالَ جابرٌ، رضی اللّه عنه: فَانْطَلَقْنا، فدَقَّقْنَا البابَ و قُلنا: اِنَّ هذا أبوبکر رضی اللّه عنه قدِ اشْتَهی أنْ یُدْفَنَ عند النَّبیّ، صلَّی اللّه علیه و سلَّم. فَفُتِحَ البابُ ولانَدْری منْ فَتَحَ لَنا و قالَ لنا: ادْخُلُوا ادْفِنُوهُ وَ کرامةً، و لا نَری شخصاً و لانَری شیئاً.»
وَرَوی الإمامُ المستغفریُّ باسناده عنْ مالک بنِ انسٍ عن نافع عن ابن عمر، رضی اللّه عنهما: «أَنَّ عمر بنَ الخَطّابِ رضی اللّه عنه خَطَبَ النّاسَ بالمدینةِ فقالَ: یا ساریةَ بنَ زُنَیْمٍ! الجبلً! الجبلَ! مَنِ استرعی الذّئبَ فقد ظَلَم. قالَ: فأنکَرَ النّاسُ ذکرَ ساریةَ، و ساریةُ بالعراقُ. فقالِ النّاسُ لِعَلیٍّ رضی اللّه تعالی عنه انّا سَمِعْنا عمر یذکُرُ ساریةَ و ساریةُ بالعراقٍ علی المنبر، فقالَ: وَیْحَکُمْ دَعُوا عُمَر! فقلَّما دخَلَ فی شَیْءٍ الّا خَرَجَ منه. فلَم یَلْبَثْ أَنْ جاءَ رسولٌ أنَّ ساریةَ لقی العَدُوَّ فهَزَمَهم، ثُمَّ جاءَ بالغَنیمةِ الی سَفْحِ الجبلِ فأراد العَدْوُّ أنْ یَحُولوا بینَهم و بَیْنَ الغَنیمةِ وَسَفْحِ الجَبلِ، فأتاهم نداءٌ مِنَ السَّماءِ: یا ساریةَ بنَ زُنیمٍ! الجبلَ! الجَبَلَ! مَنِ اسْتَرْعَی الذَّئبَ فَقَدْ ظَلَم. قالَ: و کانوا یُرَوْنَ أَنّ صوتَ عمر رضی اللّه عنه هو الّذی سَمِعُوهُ.»
ورَوَی الإمامُ المستغریُّ رَحِمَهُ اللّه ایضاً، باسناده: «أَنّه لمّا فُتِحَتْ مِصرُ أتی أهلُها إلی عمر و بنِ عاصٍ رضی اللّه عنه فَقالُوا ایّها الامیر! انَّ لِنیلِنا هذه سُنَّةً لایجري إلّا بها. قالَ لهم: و ما ذلک؟ قالوا: اذا کانَتْ ثِنتا عَشْرَةَ لیلةً خَلَوْنَ منْ هذا الشّهر عَمَدْنا الی جاریةٍ بِکْرٍ بینَ أَبَوَیها فأرضَیْنا أبویها، فجعَلْنا علیها مِنَ الْحُلیِّ و الثِّیابِ أفضلُ مایکونُ، ثمَّ ألْقَیْنا فی هذا النّیل. فقالَ عمروٌ: إنَّ هذا الأمرَ لایکونُ أبداً فی الإسلامِ، و انّ الإسلامَ یَهْدِمُ ما کانَ قَبْلَه، فاقامُوا ثلثَةَ أشهرٍ لایَجْري قلیلاً و لاکثیراً حتّی هَمُّوا بالجَلاءِ. فلَمّا رای ذلک عمروکَتَبَ إلی عمر بنِ الخطّاب رضی اللّه عنه بذلک فَکَتَبَ عمرُ، رضی اللّه عنه: إنّکَ قد أصَبْتَ الّذی فَعَلْتَ، و إنَّ الإسلام یَهْدِمُ ما کانَ قبلَه. وبعثَ بِبِطاقَةٍ فی داخلِ کتابِه و کتَبَ الیه: إنّی قَدْ بَعَثْتُ الیکَ بِـبـِطاقَةٍ فی داخلِ کتابی فألْقِها فی النّیل. فَلَمّا قُدِّمَ الکِتابُ إلی عمروبن العاصِ أخذَ البِطاقَةَ ففَتَحَها، فاذا فیها: منْ عبدِاللّه، عمرَ، أمیر المؤمنین، الی نیلِ مصرَ، امّا بعد، فانّک ان کنتَ تَجْري مِنْ قِبَلِکَ فلاتَجْرِ، و إنْ کانَ اللّهُ الواحدُ القهَّارُ سبحانه هوالّذي یَجْریکَ فَنَسْأَلُ اللّهَ الواحدَ القّهارَ انْ یَجْرِیَکَ. فَألْقَی البِطاقَةَ فی النّیل، وقد تهیّأً أهلُ المصرِ للجلاءِ و الخروجٍ مِنها لانّها لاتقوُم مَصْلَحَتُهم فیها الّا بالنّیلِ. فأصْبَحوا و قد أَجراهُ اللّه تعالی ستَّةَ عَشَرَ ذِراعاً فی لیلةٍ واحدةَ و قطَعَ اللّه تعالی تلک السُّنّة السّوءَ عَنْ اهلِ مصرَ إلی الیومِ.»
و رَوَی الامامُ المستغفِریُّ رحِمَهُ اللّهُ ایضاً، باسناده عنْ نافعٍ ابن عمر رضی اللّه عنهما قال: «رای عثمانُ رضی اللّه عنه لیلةً قُتِلَ صَبیحَتَها رسولَ اللّهِ صلی اللّه علیه و سلَّم و هو یقولُ: یا عثمانُ! إنّکَ تُفْطِرُ عندنا. فقُتِلَ رضی اللّه عنه مِنْ یَوْمِهِ.»
و رَوَی الإمامُ المستْغفِریُّ رحِمَهُ اللّه باسناده: «أَنَّ أمیرَ المؤمنین علیّاً رضی اللّه تعالی عنه سأَلَ رجُلاً عَنْ حدیثٍ فی الرَّحْبةِ فَکَذَّبَه. قالَ: إنّما کذَّبْتَنی، قال: ما کذَّبتُکَ. قالَ: فأدْعُواللّهَ علَیکَ إنْ کنْتَ کاذباً ان یَعْمی بصَرُک. قالَ: فَادْعُ اللّهَ. فَدَعا عَلیه أمیرُ المؤمنینَ علی رضی اللّهُ تعالی عنه فَعمِیَ بصرُه، فلم یخرُجْ منَ الرَّحْبَةِ الّا و هو أعْمی.»
و همچنین از سایر صحابه و تابعین و تبع تابعین و مشایخ طریقت، طبقة بعد طبقةٍ، نه چندان کرامات و خوارق عادات ظاهر شده است که در حیّز تحریر و تقریر گنجد.
قالَ الإمامُ القشیريُّ رَحِمَهُ اللّه فی رسالتِه: و لِکَثْرةِ ما تواتَرَ باجناسِها یعنی باجناسِ الکراماتِ الأخبارُ و الحکایاتُ صارَ العلمُ بکونِها و ظهورِها عَلَی الأولیاءِ عِلماً قویّاً انْتَفی عنْه الشّکوکُ ومَنْ تَوَسَّطَ هذه الطّائفةَ و تواتَر علیه حکایاتُهم و اخبارُهم لم یَبْقِ له شبهةٌ في ذلک.»
و مقصود از این همه مبالغه و تطویل در اثبات کرامت اولیا آن است که تا هر سلیم القلبی که مشاهدۀ احوال این طایفه و مطالعۀ اقوال ایشان نکرده است، به سخنان سست و حکایات نادرست اصحاب جهالت و ارباب ضلالت که در این زمان ظاهر شدهاند و نفی کرامات اولیا، بلکه انکار معجزات انبیا میکنند، فریفته نشود و دین خود بر باد ندهد. و همانا که باعث این طایفه بر نفی کرامات آن است که خود را در اعلی مراتب ولایت مینمایند و از این امور و احوال ایشان را خبری و اثری نی، نفی آن میکنند تا پیش عوامّ فضیحت نشوند و از فضیحت خواصّ نمیاندیشند، با آن که اگر صد هزار خارق عادت بر ایشان ظاهر شود، چون نه ظاهر ایشان موافق احکام شریعت است و نه باطن ایشان مطابق آداب طریقت آن از قبیل مکر و استدراج خواهد بود نه از مقولۀ ولایت و کرامت.
و فی کتابِ أعلامِ الهُدی و عقیدةِ أربابِ التُّقی تصنیفِ الشّیخِ الإمام قطب الأنامِ، شهاب الدّینِ ابی عبداللّه عمرِ بنِ محمّدٍ السُّهرورديّ، قدَّسَ اللّهُ تعالی روحَه: «و نعتقدُ أنَّ للأولیاءِ من أمتِّه یعنی أمّةَ محمّدٍ، صلّی اللّه علیه و سلّم کراماتُ و إجاباتُ و هکَذا کانَ فی زَمَنِ کلِّ رسولٍ کانَ لهم أتباعٌ ظَهَرَتْ لَهم کراماتٌ و مُخرِقاتٌ للعاداتِ. و کراماتُ الأولیاءِ مِنْ تَتِمَّةِ معجزاتِ الأنبیاء، و مَنْ ظَهَرَلَه و علی یَدِه مِنَ المُخرِقاتِ و هُو علی غَیرِ الإلتزامِ باحکامِ الشَّریعَةِ نَعْتَقِدُ أنَّ زندیقٌ و انّ الّذی ظَهَرَ لَهُ مکرٌ و إستدراجٌ.»

[احمد بهزادی]

القول فی انواع الکرامات و خوارق العادات

انواع خوارق عادات بسیار است، چون ایجاد معدوم و اعدام موجود و اظهار امری مستور و ستر امری ظاهر و استجابت دعا و قطع مسافت بعیده در مدت اندک و اطلاع بر امور غایبه از حس و اخبار از آن و حاضر شدن در زمان واحد در امکنۀ مختلفه و احیای موتی و اماتۀ اَحیا و سماع کلام حیوانات و نباتات و جمادات از تسبیح و غیر، آن و احضار طعام و شراب در وقت حاجت بی سببی ظاهر، و غیرُ ذلک من فنونِ الأعمالِ النّاقِضَةِ للعادةِ، کَاْلمَشیِ عَلی الماءِ و السّیاحَةِ فی الهَواءِ و کَالأکْلِ مِنَ الکَونِ و کَتَسْخیرِ الحیواناتِ الوَحشیّةِ و کالقُوْةِ الظّاهرةِ علی أبدانهم کالّذی اقْتَلَعَ شجرةً برِجْلِه مِنْ أصلِها و هو یَدُورُ فی السَّماعِ و ضَربَ الیَدَ عَلی الحائطِ فینشقَّ، و بعضُهم یُشیرُ باصبعِه الی شخصٍ لیقَعَ فیَقَعُ، او یَضْرِبُ عُنُقَ أحَدٍ بالإشارة فیَطیرُ راسُ المشارِ الیه.
و بالجمله چون حضرت حق سبحانه و تعالی یکی از دوستان خود را مظهر قدرت کاملۀ خود گرداند، در هیولای عالم هر نوع تصرفی که خواهد تواند کرد، وبالحقیقه آن تأثیر و تصرف حضرت حق است سبحانه و تعالی که در وی ظاهر میشود و وی در میان نی.
قالَ بعضُ کُبراءِ العارفینَ: «والاصلُ الّذی یَجْمَعُ لک هذا کُلَّه انّه مَنْ خَرَقَ عادةً فی نَفْسِه مِمَّا اسْتَمرَّتْ عَلَیْها نفوسُ الْخَلْقِ او نَفْسُه فاِنّ اللّهَ یَخْرِقُ لَه عادةً مِثلَها فی مقابَلِتها یُسَمّی کرامةً عِندَ العامّةِ، و امّا الخاصّةُ فالکرامةُ عندَهم العنایةُ الالهیةُ الّتی وهبَتْهُمُ التّوفیقَ و القوّةَ حتّی خرقوا عَوائدُ أنْفُسِهم فتلک الکرامةُ عندَنا. و امّا هذه الّتی تُسَمّی فی العموم کرامةً فالرِّجالُ أَنِفُوا مِنْ ملاحَظَتِها لمشارکةِ المستَدْرجِ المَمْکوربِه فیها ولکونها معاوضةً فیخافُوا ان یکونَ حظّ عملِهم لانّ الحظوظَ محلَّها الدّارُ الآخرةُ، فاذا عُجِّلَ منها بشیءٍ فزَعْنا ان یکون حظّ عمَلِنا، و قد وَرَدَت فی ذلک أخبارٌ، و أَنّی یصحُّ الخوفُ مع الکرامةِ فإذَنْ لیستْ بکرامةٍ عندَنا و انّما هی خَرْقُ عادةٍ، فانِ اقْتَرَن مَعَها البُشْری بأنّها زیادةٌ لاتُنْقِصُ حظّاً ولاسیقَتْ لحجابٍ فَحینَئذٍ یُسَمّی کرامةً فالبُشری عَلی الحقیقةِ هِیَ الکرامةُ.»
و قالَ، ایضاً: «اجلُّ الکراماتِ واعظَمُها التَّلذُّذُ بالطّاعاتِ فی الخَلواتِ و الجَلواتِ، و منها مراعاةُ الأنفاسِ مَعَ اللّه، و منها حفظُ الأدبِ مَعَه فی تلقّی الوارداتِ فی الاوقاَتِ، و منها الرِّضا عنِ اللّهِ فی جمیعُ الحالاتِ، و منها البُشْری لَهم من اللّهِ بالسَّعادةِ الآبدیَةِ فی الدّارِ الآخرةِ.»

القول فی انه متی سمیت الصوفیة صوفیة


قالَ الإمامُ القشیریُّ، رَحِمَه اللّه: «اِعْلَمُوا رَحِمَکُم اللّه أَنَّ المسلمینَ بعدَ رسول اللّه صلّی اللّهُ علیه و سلَّم لم یتسِمْ أفاضِلُهم فی عَصرهم بتَسمِیة عَلَمٍ سِوی صُحْبَةِ الرَّسُولِ صلّی اللّه علیه و سلّم اذلافَضیلَةَ فوقَها فقیلَ لهم الصَّحابَةُ، و لّما أدْرَکَهم أهلُ العَصْر الثّانی سُمَّیَ مَنْ صَحِبَ الصَّحابةَ التّابعینَ و رَأَوا ذلک أَشرفَ سِمَةٍ، ثمّ قیل لِمَنْ بعدَهم أتباعُ التّابعین. ثمّ اخْتَلَفَ النّاسُ و تبایَنَتِ المراتبُ، فقیلَ لِخَواصِّ النّاسِ مِمّن لَهُمْ شدَّةُ عِنایةٍ بأمرِ الدّین الزُّهادُ و العُبَّادُ، ثمُّ ظَهَرَتِ البدْعَةُ و حصلَ التّداعی بینَ الفِرَق، فکلُ فریقٍ ادَّعوا انَّ فیهم زُهّاداً، فَاَنْفَرَد خَواصُّ أهلِ السُّنَّةِ المُراعُونَ أَنَفاسَهُم معَ اللّهِ الحافِظُونَ قُلوبَهم عَنْ طَوارقِ الْغَفْلَةِ باسمُ التَّصوُّف وْتُهِرَ هذَا الْإسْمُ لهُؤلاءِ الأکابرِ قیل المأتَیْنِ مِنَ الْهِجْرَةِ.»
پس آنچه مذکور خواهد شد در این کتاب، اسامی بسیاری از مشایخ طایفه صوفیه خواهد بود و تاریخ ولادت و وفات ایشان و ذکر سیر و احوال و معارف و کرامات و مقامات ایشان، باشد که مطالعه کنندگان را از مطالعه و ملاحظۀ آن یقینی نسبت به این طایفه حاصل شود، و هذیانات جماعتی که نفی کرامات و مقامات این طایفه میکنند در ایشان سرایت نکند و از غایلۀ غوایت آن جماعت محفوظ مانند. اعاذنا اللّه و جمیعَ المسلمین من شُرورِ انفسِنا و سیّئات اعمالنا و ورای این، فواید دیگر هست که بعضی از آن به تفصیل مذکور خواهد شد.
قال سید الطائفة ابوالقاسم جنید بن محمد الصّوفی قدّس اللّه تعالی سرّه: «حکایاتُ المَشایخِ جُنْدٌ مِنْ جُنُودِ اللّهِ عزَّوَجَلَّ یعنی لِلْقُلُوبِ.» از وی پرسیدند: «این حکایات چه منفعت کند مریدان را؟» جواب داد که: «حضرت حق سبحانه و تعالی میفرماید: وَکُلَّا نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أُنْباءِ الرُّسُلِ مانُثبِّتُ بِه فُؤادَکَ.»(12/هود) یعنی قصههای پیغمبران و اخبار ایشان بر تو میخوانیم و از احوال ایشان ترا آگاه میکنیم تا دل ترا به آن ثبات باشد و قوت افزاید و چون بار و رنج به تو رسد و بر تو زور آورد، از اخبار و احوال ایشان شنوی و براندیشی دانی که چون مثل این بارها و رنجها به ایشان رسیده، در آن صبر کردهاند و احتمال و توکل و ثقه پیش آوردهاند، دل ترا به آن ثبات و عزم و صبر افزاید. همچنین شنیدن سخن نیکان و حکایات پیران و احوال ایشان، دل مریدان را تربیت باشد و قوت و عزم افزاید و در آن از حضرت حق سبحانه ثبات یابد و در بلا و امتحان از او بر درویشی و ناکامی قدم فشارد تا عزم مردان یابد و سیرت ایشان گیرد.
و ایضاً سخنان مشایخ و دوستان حق تعالی دوستی ایشان آرد و دوستی ایشان ترا با ایشان نسبت افکند، چنانکه گفتهاند: «المَودَّةُ اِحدَی القرابتَینِ.» و گفتهاند: «لاقرابةَ أقرَبُ مِنَ المَودَّةِ، وَلا بُعْدَ أبَعَدُ مِن العَداوَةِ.»
وللّه درّ القائل:
ألقَوَمُ إخوانُ صدقٍ بَیَنَهم نسب
مِنَ المودّةِ لَمْ یعدلْ به سَبَب

و مصطفی را صلّی اللّه علیه و سلّم پرسیدند از مردی که قومی را دوست میدارد، اما به کردار ایشان نمیرسد. گفت: «المرءُ مَعَ مَنْ أحَبَّ. مرد با آن کس است که دوست میدارد.»
و در خبر است از مصطفی صلّی اللّه علیه و سلّم که: «روز قیامت بندهای نومید مانده باشد از مفلسی کردار خود، حق سبحانه و تعالی گوید: بندۀ من! فلان دانشمند را در فلان محله میشناختی؟ فلان عارف را میشناختی؟ گوید: میشناختم. گوید: برو که ترا به وی بخشیدم!» پس وقتی که به شناخت نسبت میپیوندد و سبب نجات میگردد، به مهر دوستان وی و گرفتن سیرت ایشان و پی بردن به احسان با ایشان اولیتر.
ابوالعباس عطا گوید: «اگر نتوانی که دست در دوستی او زنی، دست در دوستی دوستان او زن، که دوستی دوستان او دوستی اوست.»
و مصطفی صلّی اللّه علیه و سلّم گفت: «یا ابن مسعود! اتدری ایّ عری الاسلام اوثق؟» قال: «قلت: اللّهُ و رسولُه اعلم.» قال صلی اللّه علیه و سلّم: «الولایة فی اللّه والحب فیه و البغض فیه.»
و فضیل عیاض رحمه اللّه گوید که اللّه تعالی فردا با بنده گوید: «یا ابن آدم! اما زهدک فی الدنیا، فانما طلبتَ الرّاحةَ لنفسک. و اما انقطاعک الیّ، فانما طلبتَ العزَّ لنفسک، ولکن هل عادیتَ لی عدوّاً او والیتَ لی ولیاً؟»
و کمترین فایده در شنیدن حکایات این طایفه آن است که بداند که افعال و احوال و اقوال وی نه چون ایشان است. منی از کردار خود برگیرد و تقصیر خود در جنب کردار ایشان ببیند از عجب و ریا و استحسان بپرهیزد.
شیخ الأسلام، ابواسماعیل، عبداللّه الانصاری الهروی قدس اللّه سره، و هرجا که در این کتاب شیخ الاسلام مذکور شود مراد ایشان خواهند بود وصیت کرده است که: «از هر پیری سخنی یاد گیرید! و اگر نتوانید نام ایشان یاد دارید که به آن بهره یابید!» و نیز فرموده است که: «پیشین نشان در این کار آن است که سخنان مشایخ شنوی، خوش آید و به دل به ایشان گرایی و انکار نیاری! وهرگاه از دوستان خود یکی با تو نماید ترا قبول نیفتد و حقیر آید، بتر باشد از هر گناه که آن بتر باشد که بکنی، زیرا که آن دلیل محرومی و حجاب باشد. نغوذُ باللّهِ مِنَ الخذلانِ. و اگر در نظر غلط افتد و وی نه آن باشد که ترا به وی قبول افتاد، ترا زیان ندارد، که قصد تو به آن راست بوده باشد.» واللّهُ المُسْتَعانُ وَعَلَیهِ التِّکْلانُ.

[احمد بهزادی]

1- ابوهاشم الصّوفی، قدّس اللّه سرّه

به کنیت مشهور است. شیخ بوده به شام، و در اصل کوفی است و با سفیان ثَوْری معاصر بوده و مات سفیان الثوری رحمه اللّه بالبصرة سنة احدی وستین و مائه.
و سفیان ثوری گوید: «لولا ابوهاشم الصّوفی ما عَرَفْتُ دقیقَ الرّیاء.» و هم وی گوید: «من ندانستم که صوفی چه بود تا بوهاشم صوفی را ندیدم.» و پیش از وی بزرگان بودند در زهد و ورع و معاملت نیکو، در طریق توکل و طریق محبت، لیکن اول کسی که وی را صوفی خواندند وی بود، و پیش از وی کسی را به این نام نخوانده بودند.
و همچنین اول خانقاهی که برای صوفیان بنا کردند آن است که به رملۀ شام کردند، و سبب آن بود که روزی امیری ترسا به شکار رفته بود، در راه دو تن را دید از این طایفه که فراهم رسیدند دست در آغوش یکدیگر کردند و هم آنجا بنشستند و آنچه داشتند از خوردنی پیش نهادند و بخوردند. آنگاه برفتند. امیر ترسا را معامله و الفت ایشان با یکدیگر خوش آمد. یکی از ایشان را بخواند و پرسید که: «آن که بود؟» گفت: «ندانم.» گفت: «ترا چه بود؟» گفت: «هیچ چیز.» گفت: «از کجا بود؟» گفت: «ندانم.» آن امیر گفت: «پس این الفت چه بود که شما را با یکدیگر بود؟» درویش گفت: « که این ما را طریقت است » گفت : «شما را جایی هست که آنجا فراهم آیید» گفت: «نی.» گفت: «من برای شما جایی بسازم تا با یکدیگر آنجا فراهم آیید.» پس آن خانقاه به رمله بساخت.
لشیخ الأسلام قدّس سرّه:
خیرُ دارٍ حلَّ فیها خیرُ أربابِ الدّیار
و قدیماً وفَّقَ اللّهُ خیاراً لخیار

و ایضاً له قدس سرّه:
هِیَ المعالمُ و الأطلالُ و الدّارُ
دارٌ علیها من الأحبابِ اثارُ

و ابوهاشم گفته: «لَقَلْع الجبالِ بالأبر أیسرُ مِنْ إخراجِ الکِبْرِ مِنَ القُلُوبِ. به سوزن کوه کندن آسانتر از بیرون کردن کبر و منی از دلها.»
ابوهاشم شُرَیک قاضی را دید که از خانۀ یحیی خالد بیرون میآمد. بگریست و گفت: «اعوذُ باللّهِ مِنْ عِلْمٍ لاینفع.»
و هم وی گفته: «أخذُ المرءِ نفسه بحسن الادب تأدیب اهله.»
منصور عمار دمشقی گوید که: «ابوهاشم صوفی بیمار بود، بیماری مرگ. وی را گفتم: خود را چون مییابی؟ گفت: بلایی عظیم میبینم، اما هوی یعنی مهر و دوستی بیش از بلاست. یعنی بلا بزرگ است، اما در جنب مهر حقیر است.»
شیخ الاسلام قدس سره گفت: «اگر به قدر هوی بلا بودی هوی نبودی.»

[احمد بهزادی]

2- ذوالنّون مصری، قدس اللّه تعالی سرّه

از طبقۀ اولی است. نام وی ثوبان بن ابراهیم است. کنیت وی ابوالفیض و ذوالنّون لقب است، و غیر از این نیز گفتهاند، اما اصحّ این است.
و وی به إِخْمیم مصر بوده آنجا که قبر شافعی است، رضی اللّه تعالی عنه. و پدر وی نوبی بوده از موالی قریش و نوبه بلادی است میان صعید مصر و حبشه و وی را برادران بوده، یکی از ایشان ذوالکفل است، روی عَنه حکایات فی المعاملات و غیرها، و قیل اسمه میمون و ذوالکفل لقبٌ له.
و ذوالنون شاگرد مالک انس بوده و مذهب وی داشته، و موطّا از وی سماع داشت، و فقه خوانده بود و پیر وی اسرافیل بوده به مغرب.
شیخ الاسلام گفت: «ذوالنّون از آن است که وی را بنیارایند به کرامات و بنستایند به مقامات، مقام و حال و وقت در دست وی سخره بود و درمانده.
امام وقت و یگانۀ روزگار و سر این طایفه است و همه را نسبت و اضافت به او است. و پیش از وی مشایخ بودند، ولیکن وی پیشین کسی بود که اشارت با عبارت آورد و از این طریق سخن گفت. و چون جنید پدید آمد در طبقۀ دیگر، این علم را ترتیب نهاد و بسط کرد و کتب ساخت و چون شبلی پدید آمد، این علم را با سر منبر برد و آشکارا کرد.»
جنید گفت: «ما این علم را در سردابهها و خانهها میگفتیم پنهان، شبلی آمد و آن را با سر منبر برد و بر خلق آشکارا کرد.»
ذوالنون گفت: «سه سفر کردم و سه علم آوردم: در سفر اول علمی آوردم که خاص پذیرفت و عام پذیرفت، و در سفر دوم علمی آوردم که خاص پذیرفت و عام نپذیرفت، و در سفر سیم علمی آوردم که نه خاصّ پذیرفت و نه عامّ، فبقیتُ شریداً طریداً وحیداً.»
شیخ الاسلام گفت قدّس سرّه که: «اول علم توبه بود که آن را خاص و عام قبول کنند و دوم علم توکل و معاملت و محبّت بود که خاصّ قبول کند نه عامّ، و سیم علم حقیقت بود که نه به طاقت علم و عقل خلق بود. درنیافتند، وی را مهجور کردند و بروی به انکار برخاستند تا آنگاه که از دنیا برفت، در سنۀ خمس و اربعین و مأتین.»
چون جنازۀ وی میبردند، گروهی مرغان بر سر جنازۀ وی پر درهم بافتند، چنانکه همۀ خلق را به سایۀ خود بپوشیدند. و هیچ کس از آن مرغان یکی ندیده بود، مگر پس از وی بر سر جنازۀ مُزَنی، شاگرد شافعی، رضی اللّه تعالی عنهما. پس از آن ذوالنون را قبول پدید آمد. دیگر روز بر سر قبر وی نوشته یافتند چنانکه به خط آدمیان نمیمانست که: «ذوالنون حبیبُ اللّه، مِنَ الشّوقِ قتیل اللّه.» هرگاه که آن نبشته را بتراشیدندی باز آن را نبشته یافتندی.
شیخ الاسلام گفت که: «آن سفر پسین نه به پای بوده، که به او نه به قدم روند که به همم روند.»
ذوالنون گفته: «ما أعزَّ اللّهُ عبداً بعزٍّ اَعَزَّلَهُ مِنْ أن یَدُلّه عَلی ذُلِّ نَفْسِه.»
و هم وی گفته: «أخْفَی الحِجابِ وَاَشَدُّهُ رؤیةُ النَّفْسِ و تَدْبیرُها.»
و هم وی گفته: «التّفکرُ فی ذاتِ اللّه جهلٌ، و الاشارةُ اِلَیهِ شِرکٌ، وَحقیقةُ المعرفِة حیرةٌ.»
شیخ الاسلام گفت: «حیرت دو است: حیرت عام و آن حیرت الحاد و ضلالت است، و حیرت دیگر در عیان است و آن حیرت یافت است.»
و هم وی گفته: «اول گسستن و پیوستن، آخر نه گسستن و نه پیوستن.»
لشیخ الاسلام قدّس سرّه:
کیفَ یُحکی وَصلُ اثنَیْن
مَنْ قسَّمَ الواحدَ جهلاً
هُما في الأصلِ واحد
فَهو بالواحدِ جاحِد

ذوالنون را گفتند که: «مرید کیست و مراد کیست؟» گفت: «المریدُ یَطلُبُ و المرادُ یَهربُ.»
شیخ الاسلام گفت که: «مرید میطلبد و با او صد هزار نیاز، و مراد میگریزد و با او صد هزار ناز.»
و گفت: «پیشین کسی که موی سفید در پای من مالید، احمد چشتی بود که وقتی به سر بازار بیلگران فرامن رسید با ابوسعید معلِّم که به نزدیک تربت شیخ ابواسحاق شهریار در گور است به پارس. ایشان با یکدیگر در مناظره بودند که مرید به یا مراد. چون فرا من رسیدند، گفتند: اینک حاکم آمد. من گفتم: لامریدَ ولامرادَ، و لاخبرَ و لاإستخبارَ، و لاحدَّ ولارسمَ، و هو الکلُّ بالکلِّ. بوسعید مرقّعی داشت از سر برکشید و بینداخت و بانگی چند بکرد و برفت، و چشتی در پای من افتاد و موی سفید در پای من میمالید.»
و هم ذوالنون گفته که: «وقتی با جماعتی در کشتی نشستم تا از مصر به جدّه روم، جوانی مرقّع دار با ما در کشتی بود، و مرا از وی التماس صحبت میبود، اما هیبت وی مرا مینگذاشت به سخن گفتن با وی، که سخت عزیز روزگار بود و هیچ از عبادت خالی نه. تا روزی صرّهای زر و جواهر از آنِ مردی غایب شد، و خداوند صرّه مر آن جوان را متهم کرد. خواستند که با وی جفا کنند، من گفتم: با وی از این گونه سخن مگویید تا من از وی بخوبی بپرسم، به نزدیک وی آمدم و با وی به تلطّف بگفتم که: این مردمان را صورتی چنین دست داده است، و به تو بدگمان شدهاند و من ایشان را از درشتی و جفا باز داشتم. اکنون چه باید کرد؟ او روی به آسمان کرد و چیزی بگفت. ماهیان دریا بر روی آب آمدند، هر یک جوهری در دهان گرفته. یک جوهر بستد و بدین مرد داد و قدم بر روی آب نهاد و برفت. پس آن که صرّه برده بود صرّه را بیفکند، و بیافتند و اهل کشتی ندامت بسیار خوردند.»
ذوالنون سیاح بوده، میگوید: «وقتی میرفتم جوانی دیدم، شوری بود در وی. گفتم: از کجایی ای غریب؟ گفت: غریب بود کسی که با او مؤانست دارد؟ بانگ از من برآمد و بیفتادم بیهوش. چون به هوش آمدم، گفت: چه شد؟ گفتم: دارو با درد موافق افتاد.»
شیخ الاسلام گفت: قدس سرّه که: «خستۀ او پیدا بود. کسی که او را دیده بود جان در تن او شیدا بود. هرجا که آرام یابد دشمن آرام شود، که او وطن غریبان است و مایۀ مفلسان است، و همراه یگانگان است. وقتی که کسی یابی که بضاعت تو به دست او بود، و درد تو با داروی او موافق بود، دامن او را استوار دار!»
ذوالنون مصری به مغرب شد پیش عُزیزی که از متقدّمان مشایخ است به جهت مسألهای. عُزیزی گفت: «بهر چه آمدهای؟ اگر آمدهای که علم اوّلین و آخرین بیاموزی، این را روی نیست. این همه خالق داند و اگر آمدهای که او را جویی، آنجا که اول گام برگرفتی، او خود آنجا بود.»
شیخ الاسلام گفت که: «او با جویندۀ خود همراه است، دست جویندۀ خود گرفته در طلب خود میتازاند.»

[farnaz58]

با تشکر لطفا شروع کتاب را در تاپیک زیر اعلام کنید

آمارکتابهای در جریان سایت

توضیحاتی راجع به کتاب، تعداد صفحات و نویسنده و سال چاپ حتما ذکر کنید .

از فونت Tahoma و سايز 2 استفاده كنيد و در بین خط ها لطفا فاصله نندازید تا ساختن فایل PDF راحتتر باشه.

کمتـر از 20 خط در هر پست قرار ندهید!

برداشتن مطالب از این سایت فقط با ذکر منبع مجاز می باشد!
ممنون

[احمد بهزادی]

3- اسرافیل، رحمه اللّه

از قدیمان است.
شیخ الاسلام گفت که: «وی از پیران ذوالنون مصری است. از مغرب بوده، و به مصر سیّد بوده، وی را سخنان است بسیار در زهد و توکل و معاملات نیکو.»
شیخ الاسلام گفت که: «فتح شخرف به مصر شد، ششصد فرسخ به یک سؤال به اسرافیل. چون فرصت یافت، پرسید از وی: هَلْ تُعذَّبُ الأشرارُ قَبْلَ الزَّلَل: گفت: مرا صبر ده سه روز! روز چهارم گفت مرا جواب دادند: ار روا بود ثواب پیش از عمل، هم روا بود عذاب پیش از زَلَل. این بگفت و زعقهای بزد و در شورید. پس از آن سه روز بزیست و برفت.»
شیخ الاسلام گفت: «آن سه روز درنگ پس جواب، آن سه روز درنگ خواستن بود. اگر در وقت جواب دادید در وقت برفتید.»
شیخ الاسلام گفت: «ربوبیّت هم عین عبودیّت است. و قسمتها بکرده پیش از کرد خلق، و خلق زیر حکم و خواست وی اسیر، تا هر یکی را رقم چیست. عاقبت آن کند که خود خواهد. و وی راست حکم، و در آن عادل است. کس را چون و چرانیاید و نسزد، که وی کار بر علم و حکمت میکند و کرد. تا سزای هر کس چیست و عنایت وی به کیست.»

4- ابوالاسود مکی، رحمه اللّه

به زیارت عُزیزی رفت. سلام کرد، گفت: «ایها الشیخ! من دوست توام ابوالاسود.» عزیزی برجست و گفت: «علیک السلام، چونی؟» و در حال از خود غایب گشت. همان حال بود تا سه بار. بدانست که عُزیزی از دست آب و خاک و رسوم انسانیّت بیرون شده است، دیدار وی غنیمت گرفت و بازگشت.

5- ابوالأسود راعی

ابوالاسود راعی رحمه اللّه نیز از مشایخ بوده.
وقتی در بادیه اهل خود را گفت: «بدرود باش که من رفتم!» خواهر او مطهرۀ او از شیر پر کرد و به وی داد و وی برفت. چون به طهارت احتیاج شد، خواست که طهارت کند از مطهره شیر بیرون آمد. از راه بازگشت و گفت: «آب ندارم که طهارت کنم، مرا آب واجبتر از شیر.» مطهره را از شیر تهی کرد و از آب پر، و رفت، هرگه طهارت کردی آب فرو آمدی، و چون تشنه و گرسنه شدی شیر.

6- ابو یعقوب هاشمی

ابویعقوب هاشمی از این طایفه بوده، رحمه اللّه تعالی.
وی گفته که: «هرگز مرا فراموش نشود که روز عید با ذوالنّون میآمدم، مردمان از عید بازگشته بودند شادی کنان. ذوالنّون گفت: این مردمان شادی میکنند که امانت خود بگزاردهاند، خود ندانند که از ایشان پذیرفتهاند یا نه یعنی طاعت رمضان بیا تا به یک سوی باز شویم و بر ایشان بگرییم!»
شیخ الاسلام گفت: «این حکایت، همان حکایت جوهر و جوهری است. آن که قیمت ندانستی بسفتی و آن که دانستی از سفتن آن ترسان بودی. و عید بازنگرددو به جای خود نرود، اهل آن غافل بودند. آنان که نه اهل آن بودند بیدار بودند، آن وعید در ایشان آویخت.»
شیخ الاسلام گفت که سباع موصلی گفت که: «داود گفت علیه السلام: خداوندا مرا گفتی که: دست و روی بشوی خدمت را، اکنون به صحبت میخوانی دل مرا چه چیز بشوید صحبت را؟ گفت: الهموم و الاحزان، تیمار و اندوه.»
شیخ الاسلام گفت که: «در این طریق از این چاره نیست.»

7- ولید بن عبداللّه السّقّا، رحمه اللّه تعالی

کنیت وی ابواسحاق است. از اصحاب ذوالنون بود.
وی گوید که ذوالنون گفت که: «در بادیه زنگیی دیدم سیاه، هر گه که اللّه گفتی سپید شدی.» ذوالنون گوید: «هرکه اللّه یاد کند در حقیقت صفت وی جدا گردد.»
ابوعبداللّه رازی گفت: «پیش ولید سقّا رفتم، و میخواستم که در فقر از وی سؤالی کنم. سر برآورد و گفت: اسم فقر آن را مسلّم است که هرگز جز حق در خاطر او نیامده است، و به قیامت از عهدۀ این سخن بیرون میتوانم آمد.»
توفّی ولید السّقّا سنة عشرین و ثلثمائه، و قیل سنة ست و عشرین و ثلثمائه.

8- فضیل بن عیاض، قدّس اللّه تعالی روحه

از طبقۀ اولی است. کنیت او ابوعلی است، به اصل از کوفه است، و گفتهاند به اصل از خراسان بود از ناحیت مرو. و گفتهاند که وی به سمرقند زاده و با باورد بزرگ شده، و کوفی الاصل است. ونیز گفتهاند که بخاری الاصل است. واللّه تعالی اعلم.
وفات وی در محرم سنۀ سبع و ثمانین و مائه بوده.
فضیل عیاض گوید: قدس اللّه روحه که: «من حق را سبحانه و تعالی بر دوستی پرستم، که نشکیبم که نپرستم.»
لمحمودِ الورّاق:
تَعْصیِ الألهَ وَأنتَ تُظْهِرُ حُبَّه
لو کانَ حُبُّک صادِقاً لأطَعْتَه
هذا وَرَبّی في القیاسِ بَدیع
اِنّ المُحِبَّ لِمَنْ یُحبُّ مُطیع

شیخ الاسلام گفت قدّس سرّه: «هرکه او را بر بیم میپرستد خود را میپرستد و به طمع نجات خود میجنبد، نه به جهت محبت و اطاعت فرمان. و هرکه او را به امید میپرستد او نیز خود را میپرستد، و به توقع تنعم و راحت خود میجنبد، نه برای محبت و اطاعت. من او را نه بر بیم و امید میپرستم چون مزدوران، و نه بر دعوی محبت او که از پرستشی که سزای او باشد و استحقاق آن دارد عاجز مانم، بلکه او را بر فرمان او پرستم، که گفت: پرست! میپرستم، و بر دوستی سنّت رسول او صلّی اللّه علیه و سلّم و به تقصیر خود معترفم.»
محمدبن سعید الزَّنجی را رحمه اللّه پرسیدند که: «سفله کیست؟» گفت: «آن که حق را سبحانه بر بیم و امید پرستد.» گفتند: «پس تو چون پرستی؟» گفت: «مهر و دوستی وی مرا بر خدمت و اطاعت دارد.»
شیخ الاسلام گفت: «فضیل عیاض را پسری بود علی نام، از پدر مه بود در زهد و عبادت و ترس. روزی در مسجد حرام نزدیک زمزم خوانندهای برخواند: وَیَوْمَ القیمةِ تَرَی المجرمین...
الایه. وی بشنید، زَعْقهای بزد و جان بداد.»
شیخ الاسلام گفت: «از دوست نشان و از عارف جان.»
مَنْ ماتَ عِشقاً فَلْیَمُتْ هکذا
لاخیرَ فی عشقٍ بلا موت