PDA

توجه ! این یک نسخه آرشیو شده میباشد و در این حالت شما عکسی را مشاهده نمیکنید برای مشاهده کامل متن و عکسها بر روی لینک مقابل کلیک کنید : مقالات آبزیان



صفحه ها : [1] 2

م.ن
1391,01,03, ساعت : 20:30
شناسایی راسته شگ ماهیان ( ایران)


تهیه و تنظیم :
رجب دوردی طاطار
کارشناس آموزش اداره کل شیلات گلستان
راسته شگ ماهیان
Order: Clupeiformes
این راسته دارای 3 خانواده است
Family: Clupeidae(1
Family: Engraulidae (2
Family: Chirocentridae (3
خصوصیات راسته
Clupeiformes :
این راسته از مهمترین ماهیانی هستند که بخوبی شناسایی شده اند . همگی در آبهای سطحی یا پلاژیک زندگی می کنند در منطقه ای که میزان نور زیاد است واکثر آنها بصورت گروهی زندگی می کنند و فیلتر فیدر (Filter feeder) می باشند از پلانکتونها تغذیه میکنند . مهمترین سازگاریهایی که برای این نوع زندگی ( سطح آب ) وجود دارد ، عبارتند از دارا بودن فلسهای نقره ای ، فشرده بودن بدن دارا بودن keel در زیرشکم ، دهان قابل انعطاف ، دارا بودن خارهای آبششی متراکم و نازک ، بدن کتابی . فلس ها نقره ای است .
فلس های نقره ای با برخورد نور باعث پخش شدن نور و کتابی بودن بدن کمک بیشتری به پخش شدن نور می کند و این امر باعث کاهش صید این ماهی توسط ماهیان شکارچی میگردد. قطر بدن آنها کم است و از پهلو ها فشرده شده است ( کتابی شکل است ) کتابی بودن و نقره ای بودن قسمت پایینی بدن سبب می شود که برای ماهیانی که در سطح پایین تر زندگی می کنند ماهی در روشنایی قسمت بالا محو شوند .
برعکس قسمت پشت بدن تیره تر است و سبب می شود که در زمینه تاریک قسمت پایین محو شوند و این موارد باعث حفاظت ماهی می شود . دهان نسبتا" بزرگ و خارهای آبششی در این ماهی متراکم است . دراین راسته کیسه شنا با استخوانهای گوش داخلی ارتباط دارد این امر باعث افزایش حساسیت شنوایی می شود . Clupeiformesفاقد دستگاه وبر هستند . از طرف دیگر ارتباطی بین کیسه شنا و جلوی دستگاه گوارش و نیز با قسمت انتهای دستگاه گوارش و مخرجها وجود دارد ، کیسه شنا دراین ماهیان یک قسمتی و فیزوستوم است .
این ارتباطات کیسه شنا باعث می شود هوا سریعتر از کیسه شنا خارج شده و باعث تغییرمکان ماهی در عمق می شود و این فرم کیسه شنا کمک زیادی به تغییر عمق ماهی در زمان کوتاه می گردد . چون این ماهیان رفتارهای جمعی دارند این تغییرات عمق ها ایجاد حبابهای زیادی در سطح آب می کند .

م.ن
1391,01,03, ساعت : 20:32
بررسی اجمالی صید غیر مجازماهیان خاویاری و راهکارهای مقابله با آن

مقدمه وچکیده:
درياي خزر بعنوان بزرگترين درياچه جهان و به لحاظ وجود گونه هاي با ارزش ماهيان خاوياري از جايگاه ويژه اي در دنياي آبزيان برخوردار مي باشد, گونه هائيكه از ميليونها سال قبل توانستند نسل خويش را حفظ نمايند.
ولي امروزه و به انحاي مختلف بقاي آنها در معرض خطر قرار گرفته است. عوامل متعددي باعث شده كه ذخائر مهم و منحصر بفرد اين درياچه در معرض انقراض قرار بگيرند.
عواملي مانند تفكيك كشور شوروي سابق, مشخص نبودن رژيم حقوقي درياي خزر, عدم امنيت رودخانه ها و نبود شرايط مناسب جهت مهاجرت و تكثير طبيعي اين ماهيان, وجود صيدهاي غير مجاز خصوصاً در كشورهاي مشترك المنافع حاشيه درياي خزر و نهايتاً شرايط نامناسب زيست محيطي در اثر ورود فزاينده آلاینده های صنعتي, كشاورزي و شهري بداخل اين اكوسيتم با ارزش مي باشد.
شايسته است جهت دستيابي به موقعيت اساسي و پايدار در زمينه حفاظت از ذخائر اين ماهيان با ارزش جداي از اقدامات زير بنائي و موثر كه توسط هر يك از كشورها انجام مي پذيرد .
همكاري همه جانبه كشور حاشيه خزر مي تواند نقش ارزنده اي در حفظ و بازسازي اين ذخائر ايفاء نمايد. در اين راستا جمهوري اسلامي ايران قدمهاي اساسي را برداشته و جدا از توجه به بحث بازسازي ذخائر با ايجاد يگانهاي حفاظت منابع ابزيان مسئله حفاظت از اين ماهيان خصوصاً در شمال كشور بطور جدي پيگيري مي نمايد.
بطوريكه طبق نظر سازمان جهاني حمايت از گونه هاي در حال انقراض (سايتس)كشور ايران را حائز شرايط لازم در زمينه صيد و استحصال و صادرات خاويار اعلام نمودند و اين خود نشان دهنده كارهاي زيربنائي و بهره وري اصولي و نهايتاً حفاظت از اين گونه ها توسط كشور عزيزمان ايران مي باشد. علي ايحال استان گلستان چه در زمينه صيد و استحصال خاويار و چه در زمينه بازسازي ذخائر نقش ارزنده اي رادرکشور ايفاد مي نمايد .
بطوريكه 46 درصد خاويار كشور در اين استان استحصال مي شود كه اين خود نشان دهنده اهمیت حفاظت از دريا و دامهاي خاوياري توسط پرسنل زحمتكش حفاظت منابع آبزیان با صرف هزینه های زیاد را مي رساند.
شیلات استان گلستان در راستای اهداف سازمان شیلات ایران مباحث باسازی ذخایر ، حفظ وبرداشت ذخایر آبزیان را در دستور کار خود دارد. بدین منظور همه ساله صدها میلیون تومان صرف تولید انواع بچه ماهیان خاویاری و استخوانی جهت رها سازی به دریا میگردد تا چرخه حیات این آبزیان که بعلت مشکلات متعددی از جمله مناسب نبودن وازبین رفتن محلهای طبیعی تکثیر این آبزیان وکاهش ذخایر دراثرافزایش صید غیر مسئولانه حفظ گردد.
بررسی فعالیت صیادان غیر مجازدر دریا:
در حال حاضر فعالیت وسیعی از طرف صیادان غیرمجاز برای صید انواع ماهیان خاویاری و استخوانی انجام می گیرد افراد فرصت طلب و سود جو یی که بدون توجه به قوانین و مقررات موجود مشغول غارت ثروت ملی می باشند. صیادان غیر مجاز در استان با استعداد حدود 400-600فروند شناور با قدرت 48 اسب بخار به بالا که اکثرا با قدرت 200 اسب بخار بوده وبا بیش از دو هزار نفر بطور حرفه ای اقدام به صید غیر مجاز ماهیان با ارزش دریای خزر خصوصا ماهیان خاویاری نا بالغ می نمایند و ادامه روند کنونی صید غیر مجاز هم اشتغال پایدار ایجاد شده در بخش صید صیادی را دچار چالش شدیدخواهد کرد وهم باعث انقراض و نابودی این گونه های با ارزش خواهد شد. علی ایحال چنانچه در مبارزه با این پدیده نا پسند اجتمایی تدابیری اتخاذ نگردد در آینده نه چندان دور می بایستی نسل این گونه آبزیان را تنها در موزه ها مشاهده نمود.
طرف صيادان غيرمجاز براي صيد ماهيان خاوياري و استخواني انجام مي گيرد
جغرافیای قاچاق ماهیان خاویاری:
ح- محلهای ورود وخروج به دریا در استان گلستان، نوار مرز- چپاقلی- چارقلی- گمیشان- خواجه نفس- چالاشت - میانکاله وکانال بندر ترکمنمی باشد.
- محلهای بسته بندی خاویار و گوشت خاویاری عمدتا در گمیشان وخواجه نفس- بندر ترکمن در داخل منازل صورت می پذیرد.
- مبادی خروجی از استان جاده بندر گز- پلیس راه نوکنده -پلیس راه ساری که عمدتا به تهران عرضه می گردد. لازم به توضیح است که فعالیت این افراد بصورت نامحسوس ومخفی می باشد.
اقدامات پیشگیری وکنترلی در مبارزه با قاچاق ماهیان خاویاری:
1-جلوگیری از ارائه بنزین به صیادان غیر مجاز که از طریق جایگاها صورت میگیرد
2-جمع آوری آلات وادوات صید غیر مجاز وبرخورد با نقل وانتقال ان در سطح استان
3-نا امن سازی بازار به طرق مختلف(معامله صوری برخورد با عاملان خرید وفروش)
4-عدم تردد قایقهای موتوری 48 قوه اسب به بالا در دریا
میزان تقریبی صید ماهیان خاویاری :
- تعداد شناورهای غیر مجاز در دریا در طول یک شبانه روز 100فروند در نظر گرفته شود ودر هر شناور تعداد60 رشته دام استفاده نمایند ودر هر رشته2 قطعه ماهی نارس خاویاری صید شود حدود 12000 قطعه در طول یک شبانه روز صید می گردد.
ودر طول یکماه 360000قطعه ودر طول 6ماه صید مفید حدود 2160000قطعه ماهی نارس خاویاری توسط صیادان غیر مجاز صید ونابود میگردد.
ارزيابي و پيشگيري از صيد غيرمجاز:
الف – ناامن سازي بازار عرضه خاويار و ماهيان خاوياري
فرصت طلبي عده اي عناصر سودجو درقالب صيادان غيرمجاز خاويار ، موجب اخلال در فرآيند مديريت صيد ، بهره برداري بي رويه از ذخاير ارزشمند ماهيان خاوياري درياي خزر ، وارد شدن لطمات فراوان به درآمدهاي ارزي كشور در بازارهاي بين المللي و همچنين اعمال برخي محدوديت ها براي كشور شده است از اين رو با توجه به اهميت موضوع ، لازم بود با انجام يك سري عمليات هاي تاكتيكي ، امنيت را از سوداگران خاويار و صيادان غير مجاز ماهيان خاوياري سلب نمود و با حمايتهاي قانوني و برنامه ريزي هاي مدون ، گام مؤثرتري در امرتشديد مبارزه با قاچاق خاويار و صيد غيرمجاز برداشته شود . لذا جهت ناامن سازي بازار عرضه خاويار و ماهيان خاوياري راهكارهاي ذيل پيشنهاد مي گردد:
1 – شناسايي كنترل و بازرسي گلوگاه ها و مبادي ورودي و خروجي حساس و استراتژيك استان( بازارهاي عرضه محصولات شيلاتي ) .
2 – تأمين راهبردهاي لازم به منظور استقرار نيروهاي كارآمد و زبده يگان حفاظت منابع آبزيان در كنارديگر پرسنل انتظامي و ارگانهاي دولتي استان مستقر درمحورهاي خروجي و ورودي شهرها ، بازارهاي عرضه محصولات شيلاتي و 00
3 – شناسايي عوامل اصلي قاچاق خاويار و مالكان شناورهايي كه توزيع كننده اصلي اين محصولات به بازارهاي شهرهاي استان و خارج از استان مي باشند.
4 – شناسايي عناصر و شبكه هاي تأمين كننده خاويار قاچاق دراستان
ب – شناسايي و مبارزه با عوامل و شبكه هاي اصلي صيد غير مجاز
از آن جايي كه منابع و ذخاير آبزيان همواره مورد تهديد باندها و شبكه هاي صيادان غيرمجاز قراردارند و براي حفظ ذخاير شناسايي و مبارزه با شبكه هاي غير مجاز نيازمند برنـامـه هـا مـدوني مي باشد كه تا با ريشه هاي اصلي اين پديده مبارزه شود از اين رو به منظور دست يابي به اهداف ذيل :

- ريشه يابي و شناخت عوامل گرايش به صيد غيرمجاز در ميان صيادان و ساحل نشينيان
- بررسي عملكرد و برنامه هاي شيلاتي و تأثير آن در گرايش به صيد غيرمجاز.
- شناسايي مراكز خريد و فروش ساخت ادوات صيد غيرمجاز در استان .
- شناسايي واردكنندگان و توزيع كنندگان ابزار و ادوات صيادي غير مجاز.
- شناسايي و انهدام شبكه هاي اصلي صيد غيرمجاز.

- براي دستيابي به اهداف بالااقدامات اجرائی ذیل لازم بوده وتوصیه می گردد:
1 –هماهنگي با نيروهاي انتظامي دادگستری و نهادهاي تأثيرگذار اطلاعاتي وغیره
2 – هماهنگي با سازمانها و ارگانها وسازمانهاي مسئول مبادي ورودي و خروجي در استان ( ابزار و ادوات صيد غير مجاز )
3- اختصاص وتامین اعتبارات استانی از ناحیه استانداری در جهت اجرای طرحهای پیشنهادی در امر مبارزه با قاچاق خاویار.
4 – شناسايي مناطق استراتژيك و تخلف صيد.
5 - جذب تعدادي مخبر و عوامل تأثيرگذار
6 – تسريع درامر شناسنامه دار نمودن شناورها و رنگ آميزي آنها طبق نظر بنادر و كشتيراني.
7 – جلب مشاركت مردمي جهت معرفي صيادان غيرمجاز.
8 – نرم افزاري نمودن فعاليت ها.
9- ایجاد اراده وعزم لازم در سطح استان در جهت مقابله با قاچاق آبزیان.
ج – ايجاد شبكه اخذ اخبار و اطلاعات مردمي صيد غيرمجاز.
- سامانه اخذ اخبار و اطلاعات مردمي صيد غيرمجاز در استان.
- انتخاب مخبران محلي و آموزش ديده به عنوان همكاران طرح به منظور دريافت اخبار پردازش و ارزيابي اخبار و اطلاعات ساماندهي گردد.
- اختصاص وتامین اعتبارات استانی از ناحیه استانداری در جهت اجرای طرحهای پیشنهادی در امر مبارزه با قاچاق خاویار.
- دريافت اخبار واطلاعات از طريق سازمانهاوارگانهای دخیل درامرمبارزه با قاچاق کالا (قاچاق آبزیان) و نيروها مردمي مي تواند صورت پذيرد كه در مورد نيروهاي مردمي نيازمندسازماندهی آنها وهمچنین تهیه امکانات وتسهیلاتی نظیرتلفن همراه. کارت تلفن. خودرو.اهدا پاداش وغیره... تا انگيزه لازم را ايجاد نمايد.
د – بررسي علل و انگيزه افزايش تخلفات صيادي
1– وجود بيكاري بالا در منطقه و عدم اشتغال زدايي مناسب
2 – عدم اجراي دقيق قوانين و مقررات قانون حفاظت و بهره برداري از منابع آبزيان كه باعث افزايش قاچاق آبزيان مي شود .
3 – دسترسي آسان به دريا و ذخاير آن
4 – وجود قيمت بالا وسوسه انگيز خاويار.
5 – وجود بازار مناسب براي فروش محصولات قاچاق آبزيان
6 – در دسترس بودن ادوات صيد و صيادي.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 20:33
اثرات صيد غير مجاز بر صيد پره

مقدمه
در شمال ايران از گذشته هاي دور كه حق بهره برداري از آبزيان رودخانه ها بصورت حق اجاره از طرف دولت مركزي به حاكم محلي داده مي شد پديده صيد غير مجاز رايج بوده است و عده اي از مردم محلي مستقر در حاشيه رودخانه ها به دور از چشم مأمورين حاكم و بدون پرداحت اجاره اقدام به صيد غير مجاز مي كردند .
با كم شدن صيد در رودخانه ها و تالابها و كشيده شدن عرصه صيد به ساحل و دريا و بعدها تغيير نظام بهره برداري از دولتي مطلق به خريد صيد از صيادان ، زمينه هاي توسعه صيد غير مجاز بيشتر فراهم شد . آنچه امروز به عنوان فعاليت صيادي غير مجاز شاهد آن هستيم علاوه بر اينكه هزاران نفر در سراسر شمال را در بر مي گيرد كه ابعاد فعاليت آنها در بسياري زمينه ها نامشخص و پنهان است .
شيلات ايران بعنوان متولي امور صيد و صيادي وظايف و مسئوليتهاي زيادي در قبال جامعه صيادي بر عهده دارد كه بايد بنحو احسن به انجام رسانده و ضمن رسيدگي به امور صيادان و فراهم كردن زمينه بهره برداري بهتر از ذخاير ، صيدي پايدار و دائمي را براي صيادان تضمين نمايد .
براي رسيدن به اين هدف و عمل به وظايف محوله ، مديران و دست اندركاران شيلات بايد با برنامه ريزي صحيح و اصولي مسائل و مشكلات صيادان را برطرف نموده و با اعمال مديريتي درست و كارآمد ذخاير دريا را از نابودي حفظ كرده و در صورت لزوم به بازسازي ذخاير تحت فشار و اعمال و محدوديتهائي در برداشت اين ذخاير اقدام نمايند .
اصولا" بهره برداران از ذخاير دريا به دو دسته تقسيم مي شوند :
1- بهره برداراني كه داراي مجوز قانوني بوده كه اين دسته از افراد نوع و روش صيد ، مكان و ميزان صيدشان مشخص مي باشد
2- بهره برداران غير قانوني : اين افراد بدون در نظر گرفتن قوانين موجود به هر روشي كه بتوانند به صيد آبزيان اقدام مي نمايند و اگر از امنيت نسبي برخوردار باشند هر طور كه صلاح بدانند به روشهاي مختلف آبزيان ريز و درشت را صيد مي كنند و در بازار به فروش مي رسانند .
از نظر اين افراد ، استاندارد بودن يا نبودن ماهي ها چندان مهم نيست و هيچ محدوديتي براي خود قائل نيستند . برخي از صيادان غير مجاز جوانان ساحل نشين و جوياي كار هستند كه به دليل مشكلات مادي و بناچار دست به چنين كاري مي زنند چون راحتترين راه و دسترس ترين كار براي اين افراد محسوب شده و در صورت نبود موانع ، درآمد آن كفاف زندگيشان را خواهد داد .
اما دسته اي ديگر نيز هستند كه خودشان بطور مستقيم به صيد آبزيان مشغول نيستند ولي بدليل داشتن بظاعت مالي فراوان با دادن امكانات ، پول ، و سوء استفاده از جوانان بيكار آنها را به صيد از دريا تشويق مي كنند .
جي پي اس – بي سيم – تلفن همراه و قايقهاي تندر و انواع تورها و طنابهاي مورد نياز صيد و…… از جمله امكانات و تجهيزاتيست كه اين افراد آنها را در اختيار كساني ديگر قرار داده و در مقابل از آنها مي خواهند كه بطور شبانه روزي و بدون وقفه به صيد انواع آبزيان ارزشمند دريا بپردازند . يكي از نكات بارز اين افراد اين است كه آنها حتي در صورت برخورد با نيروهاي گشت حفاظت منابع آبزيان به مقابله با اين نيروها برمي خيزند و از هيچ اقدامي هم فرو گذار نيستند .
زد و خورد با نيروها ، شكستن قايقهاي حراست دريا و ….. از جمله خلافهائيست كه اين افراد مرتكب مي شوند .
از طرفي شفاف نبودن قوانين حفاظت منابع براي قضات محترم در برخورد با عوامل قاچاق و فراورده هاي شيلاتي در پيگيري قضائي تا حدودي دست متخلفين را در اين زمينه باز گذاشته و به طريقي از قانون فرار كرده و به فعاليت صيد غير مجاز خود ادامه مي دهند كه اميدواريم انشاالله در آينده اي نزديك با اصلاح ماده 12 قانون حفاظت منابع از دريا جرايم مربوطه همراه با نوع ادوات صيد غير مجاز تعيين و معضل فوق حل و فصل گردد و متخلفين راه فراري نداشته باشند .
در اين بين ضعف فرهنگي و اجتماعي در زمينه شناخت و جايگاه آبزي در توسعه اقتصادي و مشاركت مردم در همگامي با پرسنل حفاظت منابع و شيلات فاصله زيادي دارد كه لازم است سالانه اعتباري را بدين منظور تخصيص تا از طريق وسائل ارتباط جمعي و ديگر روشهاي تبليغاتي از جمله برپائي نمايشگاه و تريبونهاي آزاد طريقه حفاظت از منابع را ملـي و همگاني نمائيم .
همچنين ذهنيت بيشتر دستگاهها نهادها و مسئولان در سطوح مختلف ملي استاني و محلي مبتني بر ديدگاه سنتي دريا بي پايان است شكل گرفته است و به همين دليل اقدام افراد براي صيد در دريا را فعاليت براي تهيه روزي مي دانند كه مشكلي ايجاد نخواهد كرد . اصلاح و تغيير اين ذهنيت از وظايف مديريت عالي شيلات مي باشد و تا زماني كه اين اصلاح ذهنيت صورت نگيرد اقدامات مربوط به جلوگيري از صيد غير مجاز منجر به نتيجه موثر نخواهد شد .
عدم تكنولوژي مناسب در برخورد باعوامل قاچاق و صيد غير مجاز در پايگاهها و صيدگاهها باعث شده افرادي كه در امر صيد قاچاق مبادرت دارند گاها" موفق باشند و سازمان شيلات در مقابله و مواجه با اين دسته افراد قادر به استفاده از ابزار ها و امكانات سازماني خود نيست .
طي سالهاي اخير شاهد هجوم افراد غير صياد در بهره برداري از ذخاير آبزي بوده ايم . گستردگي اين هجوم
به قدري سريع و فراگير بوده كه در برخي از استانها سهم اين دسته از افراد در بهره برداري از ذخاير در حد صيادان رسمي و مجاز مي باشد. به اين رخداد هيچ عنواني جز بحران نمي توان اطلاق كرد كه سهم افراد غير مجاز در صيد به اندازه افراد مجاز مي باشد .
تاثير توسعه صيد غير مجاز بر مديريت شيلاتي
رشد و توسعه غير عادي و بيش از حد معمول صيد غير مجاز تبعات منفي زير را در پي دارد :
1-آسيب ديدگي ذخاير آبزيان
2- كاهش سهم و درآمد صيادان رسمي و قانوني
3- دشواري اجرا قوانين و مقررات شيلاتي و غير موثر بودن آنها در صورت اجرا
آسيب ديدگي ذخاير آبزيان :
اولين تأثير منفي توسعه صيد غير مجاز آسيب به ذخاير آبزي است . فرض بر اين است كه مديريت شــيلاتي نظام بهره برداري را بر اســاس برآوردي كه از ذخيره گونه هاي مختلف آبزي بدست مي آورد مي باشـد و اين برآورد نيز توسط بخش تحقيقات انجام مي گيرد طــراحي مي گردد .
در واقع آيين نامه ها دستورالعـــمل ها و مقررات بر اساس مقدار ذخيره طــراحي وتنظيــم مي شوند . اين مؤلــفه ها توسط مديـريت شيــلات در قالب دستورالعمل ها به شكلي تنظيم مي شوند تا ميزان صيد مجاز اعلام شده محقق شود .
بديهي است كنترل آمار و ميزان صيد انجام شده فقط از عملكرد صيادان مجاز ورسمي حاصل مي شود . زماني كه صيد غيرمجاز بيشتر از حد معمول باشد ميزان بهره برداري واقعي از ذخيره آبزيان نيز مشخص نخواهد بود و در نتيجه اساس و مبناي تنظيم برنامه ها مخدوش خواهد بود .
برآوردهاي ميزان صيد غير مجاز نيز در اين زمينه خيلي كارگشا نخواهد بود . در اين شرايط مديريت بهره برداري با شرايط دشوار و نامساعدي مواجه مي شود .
صيد غير مجاز - آبهاي شمال
بدين معنا كه اگر برنامه بهره برداري را فقط بر اساس عملكرد صيادان رسمي و آمار صيد تنظيم كند بخشي از صيد انجام شده را به حساب نياورده و در نتيجه بهره برداري بيشتر از حد مجاز رخ خواهد داد و در صورتي كه بخواهد مقدار صيد غير رسمي را نيز لحاظ نمايد به علت عدم برآورد دقيق آن ممكن است محاسبه ها به خطا رفته و در نتيجه بهره برداري كمتر و يا بيشتر از حد مجاز انجام شود . بدين ترتيب زماني كه صيد غير مجاز به شكل بي رويه توسعه مي يابد نظام بهره برداري دچار اختلال مي شود و تنظيم امور براي مديريت شيلات با دشواري همراه مي شود.
كاهش سهم و درآمد صيادان رسمي و قانوني :
به طور معمول فرض بر اين است كه مديريت شيلات تعداد بهره برداران را بر اساس حد مجاز صــــيد در نظر بگيرد .
به عبارت ديگر منطق مديريت شيلاتي بر اين اساس است كه تعداد صيادان و بهره برداران با لحاظ اينكه حد مجاز صيد چقدر است و صيادان با چه سرانه صيدي عملكرد قابل قبول خواهند داشت شكل گرفته است . مخالفتي كه مديريت شيلات در مورد ورود افراد جديد به صيد و صيادي مي كند از آن روست كه با ورود افراد جديد سهم صيد صيادان فعلي به حدي مي رسد كه موجب مي شود عملكرد آنها قابل قبول و اقتصادي نباشد .
در مورد ايران آنچه طي دو دهه اخــير اتفاق افتاده منجر به تثبيت سـطح ميزان برداشت و سطح تلاش صيــادي (cpue ) شده است . بدين معني كه به علت توسعه سريع ناوگان ماهيگيري توسـعه و بهبود تكنيك ها و مهارتها تجهيزات صيادي و تحول در بازار و تقاضاي روز افزون براي مصـرف آبزيان در ايران سـطح بهره برداري در مورد همه گونه هاي تجاري و بازار پسند به حد نهايي رسيده و به علت حـساسيت بهره بــرداري در اين سطح كنـترل ميزان برداشت و تلاش صيادي يكي از اصلي ترين وظايف مديريت محسوب مي شود .
در مديريت شيلات از اين وضعيت موجب مي شود تا اقدامات لازم و احتياطي براي تنظيم برداشت و تلاش صيادي در مورد صيادان رسمي و قانوني به عمل آيد .
در اين شرايط معمولا صيادان با محدوديت صيد و در آمد مواجه مي شوند و در صورتي كه صــيد غير مجاز انجام شود به اين محدوديت ها دامن زده شده و صيادان رسمي و قانوني براي تنظيم درآمد و هزينه خود دچار مشكل مي شوند متأسفانه اين وضعيت در برخي از مناطق رخ داده و در برخي ديگر در حال وقوع است .
در حالي كه طـي چند سال اخير با كاهش ذخاير شـيلات اقدامات لازم براي جلوگيري از افزايش برداشت را اعــمال كرده است اما رشد صيد غير مـجاز نه فقط اين اقدامات را بدون اثر كرده است بلكه موجب كاهش سهم صـيد و سرانه شده است . در
واقع در اين شرايط صيد غير مجاز به معناي كاهش درآمد سرانه صيادان رسمي است و از آن رو كه محدوديت و كاهش ذخاير نيز رخ داده است در صورتيكه راهكارهايي استعلاجي مناسب در اين زمينه تنظيم و اجرا نشود منجر به تعارض و تقابل بهره برداران رسمي و افراد غير مجاز خواهد شد . وقوع چنين وضعيتي به معناي وقوع بحران براي مديريت شيلات خواهد بود .
در واقع با توسعه غير عادي صيد غير مجاز و بوجود آمدن تعارض و تقابل بين صيادان رسمي و افراد غير مجاز امكان اعمال مديريت و تنظيم اجراي مقررات دستورالعمل و ملاحظات وجود نخواهد داشت . در اين شرايط صيادان رسمي نيز تمرد و سركشي نسبت به قوانين و مقررات را پيشه خواهند كرد .
اميدواريم با اقدام مناسب و به موقع مسئولان داخل و خارج شيلات براي جلوگيري از صيد غير مجاز شاهد هرج و مرج و بي نظمي در بهره برداري از منابع آبزي كشور و آسيب ديدگي منافع صيادان نباشيم .
جمع بندي و پيشنهادات :
با توجه به اينكه افراديكه صيد غير مجاز انجام مي دهند با هزينه كم و بدون پرداخت هزينه هاي جانبي از جمله تعميرات تراكتور ، حق بيمه ، ادوات صيادي ، ..... سود هنگفتي را در مدت زمان كم به جيب زده و باعث دلسردي صيادان مجاز مي گردند .
بنابراين به منظور مقابله با صيد غير مجاز آبزيان و حفظ ذخاير موارد ذيل پيشنهاد مي گردد :
1- ساختار تشكيلاتي حفاظت منابع آبزيان تقويت گردد .
2- تعداد پايگاههاي فعال نوار ساحلي و نيروهاي عملياتي افزايش يابد .
3- اعتبارات لازم و مربوطه در اين راستا تامين گردد .
4- استفاده از وسائل ارتباط جمعي و ديگر روشهاي تبليغاتي از جمله برپائي نمايشگاه و تريبونهاي آزاد ( حفاظت از منابع آبزيان را ملـي و همگاني اعلام نمائيم )
5- اصلاح و بازنگري در ماده 22 قانون حفاظت منابع از دريا با هدف تشديد مجازات در خصوص مصادره ادوات غير مجاز و شناور صيادي مد نظر قرار گيرد .
6- بررسي راهكارهاي اجرائي لازم جهت بهره گيري از گروهها و تشكلهاي مردمي از جمله خود شركتهاي تعاوني بهره بردار در حفظ و حراست از محدوده صيد و جايگاه صيد خويش ( حفظ و حراست جايگاههاي صيد شركت به خود شركت بهره بردار واگذار گردد )
7- اضافه كردن نيروهاي بسيج مردمي در كنار نيروهاي حفاظت منابع در حفظ و حراست از دريا
8- احداث كارخانه هاي صنعتي بزرگ در نوار ساحلي و جذب جوانان بيكار (باعث كاهش صيادان غير مجاز و از طرفي سبب دلگرمي صيادان مجاز مي گردد )

تهيه و تنظيم : سيد نظام الدين صفي نيا
مسئول بندر صيادي اميرآباد
( فروردين 1386 )

م.ن
1391,01,03, ساعت : 20:33
کنترل هورمونی تکثیر سخت پوستان (میگو) و نقش متیل فارنسوات

مقدمه مترجم :
تامین مولد میگو به عنوان اولین حلقه از زنجیره تکثیر و پرورش میگو از اهمیت زیادی برخوردار است و در حقیقت انتخاب گونه مناسب پرورش و توسعه آتی آن تا حد زیادی بستگی به این مقوله دارد ، از سویی تولید مولد در استخرهای گلخانه ای و مولد سازی به جای تامین آن از دریا (مولدین بومی ) و یا واردات مولد (غیر بومی) ، بکارگیری اصول ایمنی زیستی در مراکز تکثیر و برنامه ریزی تولید را فراهم خواهد ساخت ، در این راستا ارتقا دانش مولد سازی و آشنایی با اصول آن اهمیت بسزایی در ارتقا راندمان این حلقه از زنجیره تکثیر و پرورش میگو خواهد داشت .
از این رو بررسی و اجرای پروژه های تحقیقاتی در خصوص نقش عوامل محیطی در رسیدگی جنسی مولدین و تاثیر آن بر فیزیولوژی تکثیر ضروری به نظر می رسد در این بین اهمیت نقش هورمون ها در رسیدگی جنسی و فیزیولوژی تکثیر سالیان طولانی است که شناسایی شده و از آن در مراکز تکثیر ماهی به عنوان عاملی در پیش رس کردن مولدین ، قطع یا تسریع تاثیر عوامل محیطی استفاده می شود در حالیکه در خصوص سخت پوستان بصورت اعم و میگو به صورت اخص مطالب کمتری ارائه شده است که شاید بدلیل تفاوت های بارز در فیزیولوژی تکثیر این آبزیان عدم احساس نیاز مراکز تکثیر تجاری به این امر بوده است مع الوصف نوشتار حاضر ، ترجمه ای است برگرفته از مقاله ای با عنوان کنترل هورمونی تکثیر سخت پوستان و نقش متیل فارنسوات ، که به نقش کلیدی و کنترلی این هورمون در فیزیولوژی تکثیر اشاره دارد و اهمیت آن در استفاده از این هورمون در یک مرکز تجاری تکثیر میگوی وانامی در اکوادور و اخذ نتایج موفقیت آمیز از آن بوده است .
مقدمه :
افزایش تقاضا ی میگو در آمریکا موجب رشد صید و پرورش این محصول در آمریکا شده است . در سال های اخیر به منظور جبران تقاضای مصرف کنندگان 68 درصد میگوی مصرف شده در آمریکا در سایر مناطق دنیا پرورش داده شده است .
واردات میگو از 492 میلیون پاند در سال 1986 به 695.4 میلیون پاند در 1998 افزایش یافته است . میزان میگوی وارد شده در سال 1999 با افزایشی معادل 35.9 میلیون پاند نسبت به سال 98، 731.3 میلیون پاند بوده است . ( با ارزش 3.1 میلیارد و معادل 35 درصد مجموع واردات غذایی ) .
گزارشات اخیر بخش شیلا ت دریایی نشان داده است که میزان واردات میگو در سال 2000 معادل 760.8 میلیون پاند بوده است .(3.8 میلیارد ، 37 درصد ارزش واردات مواد غذایی ) . افزایش تقاضا همراه با کاهش جمعیت طبیعی میگو ، شرایطی اجتناب ناپذیر را ایجاد نموده است که در آن رشد فن آوری آبزی پروری برای افزایش میگو ضروری شده است.
متیل فارنسوات :
یک هورمون گنادوتروپیک است که بوسیله اندام ماندیبولار سخت پوستان تولید می گردد و کلید تنظیم رشد اووسیت ، دگردیسی در لارو ها و تولید مثل می باشد .( laufer و همکاران 1987).
تنظیم زادآوری در سخت پوستان شامل شبکه پیچیده ای از فعل و انفعال های هورمونی می باشد که در این بین متیل فارنسوات نقش کنترل مرکزی را برعهده دارد ( شکل 1) .
تحریک رسیدگی تخمدان در سخت پوستان بوسیله قطع پایه چشمی منجر به قطع بازدارندگی نوروپپتیدها ، هورمون بازدارنده گناد ( GIH) یا هورمون بازدارنده زرده سازی (VIH) و هورمون بازدارنده اندام ماندیبولار (MOIH )(Liu و همکاران 1996)، نگهداری شده در ر اندام سینوسی غده x می شوند(Landau و همکاران 1989 – Laufer و همکاران ، 1993 ) .تحقیقات اخیر به این موضوع که آیا ممکن است هورمون های VIH و GIH تاثیر بازدارندگی بر روی اندام ماندیبولار داشته باشد پاسخ می دهد .VIH/GIH امکان دارد بصورت مستقیم بر روی گناد ها و یا سایر بافت ها مانند هپاتوپانکراس ، برای ممانعت از زادآوری تاثیر داشته باشند.
علاوه بر این هورمون های مذکور ممکن است بصورت غیر مستقیم از طریق بازدارندگی بر تولید هورمون های نوجوانی ( JH ) و متیل فارنسوات ( MF ) در اندام ماندیبولار ، تاثیر منفی در زادآوری داشته باشند. قطع پایه چشمی باعث برداشته شدن اثرات منفی هورمون های MOIH ( بازدارنده اندام ماندیبولار ) بر روی اندام ماندیبولار می شود .( افزایش تولید هورمون MF ) و با افزایش مضاعف محتوای پروتئینی در اندام ماندیبولار همراه خواهد بود (Chaves 2001) . تولید MF بوسیله اندام ماندیبولار در فاصله زمانی نزدیک به بلوغ نوجوانی و پیش زرده سازی در کمترین میزان و در زمان زرده سازی ماده ها در حد بالاترین میزان خود قرار دارد .
MF بصورت مستقیم بر روی هپاتوپانکراس و گناد ها اثر می گذارد . نکته جالب آنکه MF ممکن است بر روی تنظیم فشار اسمزی نیز نقش داشته باشد . Lovett و همکارانش در سال 2001 دریافتند که غلظت هورمون متیل فارنسوات در همو لنف خرچنگ هایی که در آب دریای رقیق شده نگهداری می شدند افزایش یافته است و وقتی که به آب دریا بازگردانده شدند سطح MF به سرعت به میزان اولیه برگشت. Tamone و Chang در سال 1993 گزارشی در خصوص دیگر اندام های تحت تاثیر MF دادند که در آن به تاثیر این هورمون در تحریک تولید ECD (ecdysteroid) بوسیله اندام Y اشاره شده بود . تحقیقات در حال اجرا و آتی بر روی تنظیم تولید MF ما را در درک بهتر روند زادآوری سخت پوستان یاری خواهد داد .
متیل فارنسوات به عنوان یک JH ، برای نخستین بار توسط هانس لوفر در دانشگاه کانکتیکوت در سال 1987 توضیح داده شد .MF در همولنف بیش از 36 گونه از سخت پوستان شامل میگوی وانامی یافت شده است و چرخه زادآوری در خرچنگ عنکبوتی ( Libinia emarginata) و خرچنگ ( Procambarus clarkia) در رابطه با این هورمون می باشد ( Laufer و همکاران ، 1998).
در سال 1998 خرچنگ Procamberus بوسیله لوفر و همکارانش مورد مطالعه قرار گرفت و مشاهده شد که در ابتدای زرده سازی میزان این هورمون نسبت به سطح اولیه افزایش می یابد و در اواسط چرخه به حداکثر میزان خود رسیده و مجددا هنگامی که تخمدان در مراحل پایانی زرده سازی است به سطح اولیه خود بر میگردد .
استفاده از متیل فارنسوات به عنوان همراه رژیم غذایی در یک مرکز تجاری تکثیر میگو در اکوادور بر روی گونه وانامی انجام پذیرفته است .(Laufer و همکاران 1997) .
MF در میگوهای نر و ماده سالم همان عملی را انجام می دهد که قطع یک طرفه پایه چشمی بر روی میگوهای ماده انجام می دهد. لارو های زنده در گروه آزمایشی به میزان 4.84 میلیون لارو در مقابل 2.97 میلیون در گروه شاهد بوده است. جالب تر آنکه هورمون MF در میگوهای ماده قطع پایه چشمی نشده هفت برابر بیش از نمونه های کنترل ( قطع پایه چشمی شده ) ایجاد رسیدگی و تخمریزی نموده است ( 7 میگوی تحت آزمایش با MF و تنها یک میگوی قطع پایه چشمی شده تخمریزی نمودند ).از آن مهم تر آنکه تفریخ پذیری تخم ها توسط تحریک با هورمون MF 66 درصد در مقابل 42 درصد در گروه قطع پایه چشمی شده بود . باروری در هر دو گروه قطع پایه چشمی نشده و قطع پایه چشمی شده همراه با MF به میزان زیادی افزایش یافته است .
تخم های تولید شده در آزمون و تفریخ پذیری آنها به میزان معنی داری بیش از میگوهای ماده قطع پایه چشمی شده بود. نتایج اکوادور عملکرد هورمون MF در رابطه با هورمون های رسیدگی گناد را به عنوان یک مکمل غذایی در تولید ناپلی میگو نشان داد .
استفاده از متیل فارنسوات به عنوان مکمل غذایی باعث رسیدگی تخمدان در خرچنگ ها نیز شده است .

سید قباد مکرمی

م.ن
1391,01,03, ساعت : 20:35
بررسی چگونگی تنفس ماهي در آب

اگر ماهي را از آب بگيريد ، خيلي زود به علت كمبود اكسيژن مي ميرد هيچ از خود پرسيده ايد كه چرا اين وضعيت بوقوع مي پيوندد ؟
در حاليكه مقدار اكسيژن موجود در حجم معيني از آب تنها يك سيزدهم مقدار اكسيژن موجود درهمان حجم ار هوا است پس چرا وقتي در محيط جديد مقدار اكسيژن سيزده برابر مي شود ، ماهي به علت كمبود اكسيژن مي ميرد بدون شك اين رويداد پي آمد عدم توانايي ماهي در وفق يابي با محيط تازه است
لذا بايستي به بررسي مكانيزمي در بدن ماهي بپردازيم كه قادر نيست از اكسيژن غني هوا استفاده نمايد اما مي تواند مسئله بزرگ استخراج اكسيژن را كه به مقدار ناچيز در آب وجود دارد براي خود حل نموده و اكسيژن مورد نياز خود را به اين روش تأمين نمايد.
يك ماهي صد گرمي رودخانه اي در حال استراحت حدود 5 سانتي متر مكعب اكسيژن در ساعت احتياج دارد ، و وقتي فعاليت عادي خود را شروع نمايد سه تا چهار برابر اين مقدار اكسيژن نياز دارد . اگر راندمان مكانيزم تنفسي آن در انتقال اكسيژن صد در صد باشد اين ماهي بايستي در هر دقيقه 15 تا 30 سانتي متر مكعب آب را از سطح تنفسيش عبور دهد تا اكسيژن مورد نیاز خود را تأمين نمايد.
جابجا كردن چنين مقدار اكسيژني در هوا مشكل نيست ، اما در آب كار و فعاليت زيادي را مي طلبد زيرا چگالي آب تقريبا هزار برابر هوا ، و غلظت و چسبندگيش هم حدود صد برابر است .
در انسان فقط يك الي دو درصد از اكسيژن دريافتي در ماهيچه ها براي كار شش ها مصرف مي شود اما در ماهيان اين مقدار بسيار بيشتر مي باشد از طرفي سرعت انتشار اكسيژن در آب 300 هزار برابر آهسته تر از هوا مي باشد .
پس چگونه يك ماهي بر اين مسائل غامض فائق مي آيد ؟ مسائلي كه بسيار عظيم تر از مسائل تنفسي مهره داران زميني مي باشد . و چرا ماهي در شرايطي بسيار آسان تر براي تنفس در روي زمين مي ميرد؟
قسمتي از جواب به اين سوالات در ساختار مكانيزم تنفسي ماهي و طبيعت جريان روي آنها نهفته است آبشش هاي ماهي از يك سري از صفحات بدقت تقسيم شده تشكيل شده اند كه در نتيجه سطح زيادي را براي تماس با آب ايجاد مي نمايند و آب در يك جهت از روي آنها عبور مي نمايد كه اين با جريان كشندي در شش پستانداران تفاوت دارد . زماني كه ماهي از آب بيرون آورده مي شود و در معرض هوا قرار مي گيرد از دست رفتن پشتيباني آب همراه با كشش سطحي سبب كوچك شدن شديد سطح آبشش ها مي گردد كه نتيجه اين عمل در اكثر موارد كاهش شديد دريافت اكسيژن و مرگ خواهد بود .
كل سطح تنفسي در تماس با جريان آب بين ماهيان مختلف متفاوت است و اين منطبق با حجم فعاليت هر گونه اي از ماهيان مي باشد . براي مثال در ماهيان بسيار فعال مانند ماهي خال مخالي اين سطح بيش از 1000 ميلي متر مربع براي هر گرم وزن بدن ماهي است كه از ده برابر سطح خارجي بدن ماهي بزرگتر است .
براي اندازه گيري راندمان مكانيزم استخراج اكسيژن از آب ، توانايي ماهي را در استخراج 80 درصد اكسيژن محلول در آبي كه از سطوح برانش ماهي عبور مي نمايد مورد نظر قرار مي دهند درصورتيكه بيشترين راندمان براي يك انسان كه بتواند با ورزش و تنفس شكمي يعني تنفس از ته ششها كه اين عمل در ورزش هايي مثل تاي چي چوان و يوگا آموزش داده مي شود فقط استفاده از 25 درصد اكسيژن موجود در هوا امكان پذير است .
چنين راندمان بالايي در ماهيان بوسيله ويژگي ضد جريان تأمين می شود . كه رابطه ای است بين جريان خون در بدن ماهي و جريان آب و مكانيزم قدرتمند پمپاژي كه بطور مستمر آب را از سطوح آبشش در تمام مدت چرخه تنفسي عبور مي دهد.
جريان ضد جريان بين جريان خون و جريان آب:
اصول جريان ضد جريان در بسيار از موارد مختلف در بدن جانوران اتفاق مي افتذ كه بدين وسيله مبادله مؤثر مواد محلول يا گرما بين دو مايع در جريان بوقوع مي پيوندد اين چنين سيستمي از گذشته هاي دور بوسيله مهندسين در مكانيزم مبادله گرما كاربرد داشته است كسي كه براي اولين با اهميت اين پديده را در فيزیولوژی حيوانات كشف كرد« ون دام » بود كه در سال 1938 چگونگي عمل اين پديده را در آبشش ماهيان شرح داد .
اين پديده بدين گونه است كه وقتي خون در جريان خروجي در آبشش ماهيان كه كاملا از اكسيژن تهي شده است با جريان آب پر از اكسيژن برخورد مي نمايد بر اثر كشش زيادي كه در اكسيژن آب وجود دارد ( بسيار بيشتر از خون همجوارش مي باشد ) اكسيژن از آب به خون انتقال مي يابد .
اين راندمان بالا به همين ضد جريان بستگي دارد زيرا اگر ما بصورت تجربي جريان آب عبور كننده از آبشش ماهيان را برعكس نماييم استخراج اكسيژن از51 درصد به 9 درصد كاهش مي يابد.
براي راندمان حداكثر ، لازم است دو محلول آب و خون با همديگر تماس نزديكي را حاصل نمايند و سرعت جريان هر يك نسبت به ديگري تنظيم شود . فاصله اي كه در آن اكسيژن آب به گلبول هاي خون ماهي انتقال مي يابد بسيار كوچك است زيرا گلبول هاي خون ماهي تقريبا به نازكي پهناي صفحات برانش ماهيان كه در آنها گردش خون و آب صورت مي گيرد مي باشند .
خارج از اين صفحات آب از هر دو طرف عبور مي نمايد و همچنين رابطه اي بين ضربان قلب ماهي و فركانس تنفسي ماهي وجود دارد كه بصورت يك مكانيزم واكنش دار حجم خون عبور كننده از برانش ها را تنظيم مي نمايد ضربان قلب معمولا از فركانس تنفسي آهسته تر مي باشد و در بعضي موارد قلب با فازهاي ويژه اي از سيكل تنفسي همزمان مي شوند.
اما اين همواره در كليه گونه ها روي نمي دهد براي مثال در ماهي قزل آلا فركانس تنفسي با ضربان قلب تقريبا مساوي است و به تدريج اين دو فركانس خارج از اين نظم مي گردند هرچند كه قلب تمايل دارد كه وقتي دهان ماهي بسته است ضربه زند . و در ساير موارد اغلب ضربان قلب از فركانس تنفسي آهسته تر مي باشد .
اين چنين مكانيزمي اين اطمينان را ايجاد مي نمايد كه همواره مقدار كافي آب براي تأمين اكسيژن خون ماهي در دسترس باشد و اين بسيار مهم است زيرا حجم معيني از خون ماهي مي تواند حدود 10 تا 15 برابر مقدار اكسيژني را كه همان حجم آب حمل مي نمايد دريافت كند.
جريان مستمر از داخل آبشش ها:
هنگامي كه يك ماهي نفس مي كشد دهانش را باز مي كند و آب را وارد دهانش مي نمايد و بعد از عبور آب از ميان آبشش ها از حفره هاي آبششي به داخل شكافهايي كه وقتي سرپوش آبشش انبساط حاصل كرده و از بدن ماهي فاصله مي گيرند ظاهرمي گردند وارد مي شوند.
اين جريان منقطع كه بداخل و خارج سيستم تنفسي ماهي برقرار است اين ايده غلط را مي دهد كه آب در روي آبشش ها در جريان است شواهد توصيفي حقيقي تر از كار دستگاه تنفسي با ثبت تغييرات فشار در دو طرف آبشش با نشان دهنده هاي حساس كندانسور مانومتر حاصل گرديده است تجربياتي كه با سه نوع ماهي آب شيرين انجام گرديده نشان داده اند كه بجز يك دوره بسيار كوتاه، همواره فشار داخل حفره دهان از فشار حفره هاي برانش بيشتر است و لذا اين نتيجه حاصل مي شود كه آب بدون انقطاع از روي برانش ها عبور مي كند و به همين سبب استخراج اكسيژن از آب افزايش مي يابد .
اين مكانيزم بوسيله دو پمپ كه كمي از فازكارشان با هم متفاوت است ايجاد مي گردد در ماهي فعاليت پمپاژ به علت تغييرات درحجم حفره ها كه بوسيله عمل عضلا ت توليدمي شود انجام مي گردد . البته مكانيزمي كه در برانش ها قرار دارند بسيار پيچيده تر از اين شكل ساده است .
در طي فاز دم حفره دهان انبساط حاصل نموده و آب وارد دهان مي شود و همزمان حفره هاي برانش انبساط حاصل مي نمايند اما آب نمي تواند وارد دريچه هاي خارجي آن شود . زيرا پوسته دور لبه خارجي به صورت بك والو عمل مي كند.
در طول انبساط حفره برانش ، فشار هيدروستاتيك از فشار داخل حفره دهان كمتر مي شود و سبب مي گردد كه آب در طول برانش ها رانده شود در اين حالت حفره برانش بصورت پمپ مكش عمل مي نمايد در خلال فاز كم شدن حجم حفره دهان فشار داخل از فشار بيروني همزمان كه دهان شروع به بسته شدن مي نمايد بيشتر مي شود و عملا بسته شدن مجرا انجام مي گردد حتي در ماهياني كه قادر به بستن دهان خود بطور كامل نمي باشند به علت وجود لوله غشائي نازك كه در لبهاي بالايي و پائيني ماهي قرار دارند مجرا عملا بسته مي شود در خلا ل اين فاز افزايش فشار در حفره دهان بيشتر از حفره هاي برانشي مي باشد و آب به عبور از برانش ها ادامه مي دهد در اين حالت حفره دهان بصورت يك پمپ فشار عمل مي نمايد .
در خلال تقريبا تمام سيكل تنفسي ، همواره فشار اضافي كه تمايل دارد آب را وادار به عبور از برانش و از حفره دهان به حفره هاي برانش نمايد وجود دارد .
البته يك دوره بسيار كوتاه نيز وجود دارد كه اختلاف فشار بر عكس می شود و تمايلي براي ايجاد جريان در جهت عكس بوجود مي آيد. اما از آنجا كه اين زمان بسيار كوتاه و اختلاف فشار بسيار كم است تحرك كند آب اجازه ايجاد جريان برعكس را نمي دهد . لذا در اين صورت جريان آب مستمري در روي برانش ها تشكيل مي شود كه جهت اين جريان برعكس جهت جريان خون است لذا درصد بالايي از اكسيژن آب به گلبول هاي خون انتقال مي يابد.
اما شكل جالب توجه مختلفي در اين سيستم وجود دارند براي مثال در ماهياني كه بصورت غالب شناگر مي باشند، پمپ دهان بهتر توسعه يافته است . هر چند كه در بعضي موارد هيچ يك از دو پمپ كار نمي كند .
اين زماني است كه ماهي با شنا تحركات خود را ايجاد نموده است مثال خوبي در اين مورد ماهي خال مخالي است كه اجبار دارد بطور مستمر شنا نمايد تا جريان دائمي آب روي برانش هايش بر قرار باشد مثال ديگر كوسه پلنگي مي باشد كه در خلال شنا پمپ هايش كار نمي كنند اما به محض اينكه بصورت ساكن درآيد پمپ ها شروع بكار مي نمايند .
ماهياني كه اغلب يا تمام اوقات خود را در كف دريا سپري مي نمايند داراي حفره برانشي بزرگتر كه با شعاعهاي استخواني اضافي تقويت مي شوند مي باشند و پمپ مكش آنها نيز بهتر تكامل يافته است .
ماهياني مثل گربه ماهي آمريكائي (bullhead ) ، گورنارد ( gurnard ) ، دراگونت ( dragonet ) ،په ليس ( plaice ) و ساير ماهيان پهن از اين نوع هستند . براي مثال در ماهي دراگونت (dragonet ) انبسلط حفره هاي برانشي تدريجي مي باشد. لذا يك اختلاف فشار كم ثابت روي برانش ها تشكيل مي شود .
در فاز انقباض ،آب از هر دو حفره حركت كرده و از دريچه هاي باريك حفره برانشي خارج مي شود . در ماهيان پهن كه مدام روي يك طرف بدن خود قرار مي گيرند وقتي در حال استراحت هستند و در كف اقيانوس بصورت مدفون شده در مي آيند مسائل ديگر تنفسي ايجاد مي گردد براي مثال برانش ها در هر دو طرف ماهيان په ليس ( plaice ) و كفشك ( sole ) توسعه يافته اند و بدون شك آب از هر دو حفره برانشي پمپ مي شود .
در اين حالت خطر ورود ماسه كف دريا و آسيب رساندن به برانش ها وجود دارد . لذا در اين ماهي در فشار مشتق جريان برعكس نمي شود اين بعلت كنترل عامل روي لوله هاي برانش مي باشد كه از ورود كمترين جريان نيز جلوگيري مي نمايد.
لذا منطبق با عادات ماهيان ، ساختار برانش ها متفاوت مي باشند . ماهيان كف زي عموما داراي سطوح برانش كوچكتر و مجاري خشن تري مي باشند و مجاري از هزاران سوراخ ريز تشكيل شده اند كه در بين تارهاي برانش قرار گرفته اند .
دو رديف صفحه اي نازك كه در اطراف چهار قوس استخواني در تمام مسير در دو طرف ماهي انباشته شده اند تشكيل يك شبكه مشبك را مي دهد كه در تمام ديواره هاي حلق ماهي جاي دارد .
از آنجائيكه لبه هاي تارهاي برانشي به علت ويژگي انعطافي اسكلت نگهدارنده اش به صورت اريب مي باشد همواره لبه ها در تماس يكديگرند و در نتيجه آب از شكافهايي كه بوسيله صفحات تارهاي همجوار ايجاد شده اند عبور مي نمايد همين سطوح بالا و پائين تارها در حقيقت سطوح تنفسي را تشكيل مي دهند سقوط همين چين هاي ثانويه موجب كم شدن سطح مبادله گاز ها و در نتيجه اختناق ماهي كه از آب خارج شده است مي گردد هر چه اين چين ها به يكديگر نزديك باشند آنها بهتر يكديگر را پوشش مي دهند براي مثال در ماهي خال مخالي 39 تار در ميليمتر ، و در شاه ماهي 33 تار در ميليمتر مي باشد .
در ماهياني كه حوالي سواحل زندگي مي نمايند و تحت تأثير جريانات كشندي قرار مي گيرند ، مانند گاو ماهيان ، چين هاي ثانويه خيلي فاصله دار هستند و 15 رشته در ميليمتر است . انواع گونه هاي مختلف با توجه به تحت تأثير قرار گرفتن در آبهاي ساحلي داراي ساختار متفاوت مي باشند .
شبكه هايي كه بوسيله برانش ها ايجاد گرديده اند بسيار باريك مي باشند با يك نگاه به نظر مي رسد كه ابعاد بسيار كوچك اين شبكه ها اجازه عبور آب كافي با اختلاف فشار تنها يك سه هزارم اتمسفر را ( كه در بسياري از گونه ها وجود دارد ) ندهند . اما تعداد سوراخ ها آنقدر زياد است كه آب كافي را عبور مي دهند
براي مثال در يك ماهي آب شيرين 130 گرمي تعداد اين سوراخ ها به 250 هزار مي رسد در سرعت هاي بالاي جريان آب مقداري آب از بين لبه تارها قرار مي نمايد اما در حالت استراحت ماهي كل جريان برابر جرياني است كه از سوراخ ها عبور مي نمايد .
مقاومت سوراخهاي برانش در تمام وضعيت هاي فعاليت ماهي يكسان نيست . بلكه متناسب با فعاليت ، انعطاف پذير مي گردد. فيلمبرداري از مارماهيان جوان نشان داده است كه فاز مشخصي در چرخه تنفسي وجود دارد و آن زماني است كه لبه هاي رشته ها از هم باز مي شوند و اجازه افزايش مدار كوتاه جريان را مي دهند در خلال فعاليت پمپاژ ، فرآيند تحت الشعاع برانش در مقابل بار افزايش اختلاف فشار مي باشد .
تماس بين لبه هاي تارها بوسيله انعطاف پذيري شعاع هاي برانش برقرار مي گردد و هيچ قدرت ماهيچه اي براي مجزا كردن آنها وجود ندارد . انقباض عضلات وقتي فعال مي شوند كه ماهي تحركات سرفه اي انجام مي دهد در اين وضعيت شيب فشار برعكس شده و برعكس شدن جريان آب موجب تميز شدن برانش ها مي گردد.
تنفس پوستی در آب :
در بعضی از ماهیان ، مقداری از تبادل گاز در محیط آبی ، از طریق پوست صورت می گیرد . انتشار از طریق پوست نقش مهمی در تنفس ماهیان در مرحله نوزادی دارد . برای مثال در نوزاد ماهیان سین برانچی فورم(مونوپتروس آلبوس) جنوب شرقی آسیا ، قبل از تکامل آبشش ها تنفس از طریق شبکه مویرگی تنفسی وسیع که درست در زیر سطوح بافت پوششی باله میانی ، باله سینه ای و کیسه زرده قرار دارد ، صورت می گیرد .
ذکر این نکته جالب توجه است که این ماهی ، آب بشتری را به سمت سطح عقب بدن به گردش در می آورد . این در حالی است که جهت جریان خون ، از سمت عقب به جلو بدن است . بدین ترتیب جریان متقابل حاصل از آن برای بهینه کردن جذب اکسیژن در هنگام کاهش اکسیژن آب ، موءثر واقع می شود .
وجود تنفس پوستی به میزان قابل ملاحظه ، در تعدادی از ماهیان بالغ ثبت و اندازه گیری شده است . اندازه گیری میزان تنفس پوستی در شش گونه ماهی استخوانی آب شیرین نشان داد که عمدتا" ، تنها نیاز پوست به اکسیژن ازاین طریق تأمین شده است . بنابراین ،در ماهی کاراس ، سوف زرد ، قزل آلای جویباری و قزل آلای قهوه ای پوست ، عامل تبادل اکسیژن مورد نیاز برای سایر بافتها نیست . فقط در ماهی بول هد سیاه فاقد فلس (ایکتاروس ملاس )، پوست به عنوان یک اندام کوچک تنفسی عمل می کند و در حدود 5% نیاز به اکسیژن را فراهم می سازد. همچنین در ماهی پهن دریایی(پلورونکتس پلاتسا)، انتشار اکسیژن از طریق پوست ، با مصرف اکسیژن توسط این اندام مطابقت دارد.
نتيجه گيری:
آن چه گفته شد مختصر و ناچيزي از مكانيزم تنفسي ماهي مي باشد . هنوز مسائل متعددي در مورد چگونگي ارتباط جريان آب و خون در طول برانش ها و چگونگي استخراج اكسيژن از آب وجود دارند كه بايستي بررسي شوند ،بويژه در روي گونه هاي مختلف ماهيان و بايستي تحت شرايط متفاوت گونه هاي مختلفي را مورد بررسي قرار داد همچون مسائل متعددي كه بوسيله جانورشناسان تحت بررسي است .
و ناشناخته هاي فيزيكي و فيزيولوژيك هر روز روشنتر مي گردد. دانش تاريخ و ساختار طبيعي حيوانات هر روز گسترده تر مي شود . به اميد روزي كه بشر بتواند از اين شاهكارهاي خلقت خداوند كپي صنعتي تهيه نموده و براي مثال با تهيه دستگاهي براي غواصان كه همچون برانش ماهيان بتواند اكسيژن را از آب استخراتج نمايد محيط ناسازگار زير دريا را با طبيعت انسان سازگاري دهد و انسان بتواند بهتر از آن بهره برداري نمايد .
گردآوری و تدوین :
خدر دردی ئی – کارشناس ترویج گلستان

منابع :
- ماهی شناسی(1) : تالیف دکتر مسعود ستاری
- ماهیان آب شیرین : تألیف -دکتر غلامحسین وثوقی ومهندس بهزاد مستجیر
- مقاله اشکبوس دانه کار ازماهنامه آبزیان شماره 3و4

م.ن
1391,01,03, ساعت : 20:37
استفاده از پرمنگنات پتاسیم برای کنترل عفونتهای خارجی در ماهیان زینتی

مقدمه
بسیاری از بیماریهای ماهیان زینتی بصورت عفونتهای خارجی بروز می کنند و در صورتیکه کنترل نشوند باعث مرگ ماهی خواهند شد. اصتفاده صحیح از پرمنگنات پتاسیم می تواند بطور کارامد بسیاری از باکتریها ، انگلها و عوامل قارچی را قبل از اینکه بصورت عفونت بروز کنند کنترل نماید . اغلب حذف کامل این عوامل نیاز به آنتی بیوتیک درمانی دارد .
صاحبان این ماهیان به دلیل اینکه استفاده از آنتی بیوتیکهای گران کاهش پیدا کرده است می توانند صرفه اقتصادی بهتری از کارشان داشته باشند . در این نوع فعالیت ( پرورش ماهیان زینتی ) اصتفاده صحیح از پتاسیم پرمنگنات در آغاز شیوع بیماری می تواند به سرعت باعث حذف بیماری شود بطوریکه دیگر ماهیان احتیاج به آنتی بیوتیک درمانی برای طولانی مدت ( بیشتر از 10 تا 14 روز ) نداشته باشند .
پرمنگنات پتاسیم چیست ؟
پرمنگنات پتاسیم (KMNO4 ) یک عامل اکسیداسیون است که مدت طولانی است در آبزی پروری استفاده می شود . در آبهای سیستم های بیمار و بخصوص لوله کشی شده استفاده می شود . یک اکسید کننده قوی قادر است ( از نظر شیمیایی ) ارگانیسم های آلی آب را از بین ببرد .
این مواد شامل ارگانیسم های غیر مطلوب مانند باکتریها ، انگل ها و قارچها و ارگانیسم های مطلوب مانند جلبکها و لیز آب ها است . به دلیل اینکه مواد شیمیایی نمی توانند ارگانیسم های مطلوب و غیر مطلوب را از هم تشخیص دهند پس روشن است که به روشی استفاده شوند که بیشترین سود و کمترین خسارت را به دنبال داشته باشد.
تغییر رنگ بوجود آمده در اثر استفاده از پرمنگنات پتاسیم
زمانیکه پرمنگنات پتاسیم فعال می شود آب درون ظرف محتوی پرمنگنات پتاسیم به رنگ صورتی ارغوانی تغییر رنگ می دهد . در صورتیکه غیر فعال شده باشد ( بوسیله مواد آلی اکسیدیزینگ ) رنگ آب به رنگ زرد یا قهوه ای کدر تغیر می کند .
این تغیر رنگ ابزار مهمی در بررسی عملکرد مواد شیمیایی است ( در ادامه درباره آن بحث شده است ) .
به هر حال این موضوع ممکن است پرمنگنات پتاسیم را برای ما برای استفاده در تانکهای زینتی یا تانکهایی که محتوای داخل آنها در معرض نمایش است غیر مطلوب باشند . چنانچه پرمنگنات پتاسیم همراه با بسیاری مواد شیمیایی دیگر در آب استفاده شود می تواند برای بی مهرگان و گیاهان آبی بسیار مضر باشد .
استفاده از پرمنگنات پتاسیم
در مورد بیشتر ماهیان می توان از حمام طولانی مدت ( حداقل 4 ساعت ) در پرمنگنات پتاسیم با غلظت 2 میلی گرم در لیتر استفاده کرد ( در مورد سیستم های آب شیرین یا آب شور ) .
پرمنگنات پتاسیم برای استفاده در سیستم های گردشی کاملا بی خطر بوده و زمانیکه با غلظت 2 میلی گرم در لیتر استفاده شود حداقل تاثیر را بر بیوفیلترها دارد .
رنگ ارغوانی آب باید برای حداقل 4 ساعت باقی بماند .اطلاعات بسیاری در زمینه استفاده از پرمنگنات پتاسیم در سیستم های آب شیرین وجود دارد اما کمبودهایی در زمینه اثر این ماده بر سیستم های دریایی شناخته شده است .
پرورش دهندگان میتوانند مقاومت ماهیانشان را با مشاهده رفتار آنها در طی دوره درمان ارزیابی کنند. این مطلب بخصوص زمانیکه درمان یک گونه برای بار اول در حال انجام باشد مهم می باشد . اگر ماهیان واکنش نشان دهند باید فورا مواد حذف شوند ( برای مثال باید مواد شیمیایی با آب شیرین رقیق شوند ) .
بدلیل اینکه پرمنگنات پتاسیم بوسیله مواد آلی بی اثر می شود لذا در استخرها یا سایر سیستم هایی که تجمع این مواد زیاد است باید مقدار پرمنگنات اضافه شده را افزایش داد . راه بی خطر آن است که مقدار پرمنگنات پتاسیم تا 2 میلی گرم در لیتر افزایش یابد. چنانچه رنگ آب در آغازاولین اقدام درمان در کمتر آز 4 ساعت از ارغوانی به قهوه ای تغیر رنگ دهد 2 میلی گرم در لیتر دیگر نیز باید اضافه شود . چنانچه استفاده از دوز 6 میلی گرم در لیتر هم نتوانست رنگ ارغوانی آب را برای مدت حداقل 4 ساعت حفظ کند ، باید سیستم فورا تمیز شود .
بیشتر ارگانیسم هایی که بوسیله پرمنگنات پتاسیم تحت درمان قرار گرفته اند در یک محیط غنی ارگانیکی شکوفا می شوند بنابراین بهبود و رعایت اصول بهداشتی می تواند اثر عجیبی در تاثیر درمان داشته باشد .
پتاسیم پرمنگنات می تواند در یک حمام کوتاه مدت 30 دقیقه ای به غلظت 10 میلی گرم در لیتر استفاده شود . در این غلظت باید رفتار ماهیان مرتب و بادقت بررسی شود تا از مرگ و میر جلوگیری گردد. این درمان مناسبی برای ماهیانی است که از استخرها خارج و ببعد از ورود به ساختمان و دسته بندی با کشتی جابجا می شوند . بدنبال پتاسیم درمانی استفاده از غلظت کم ( 2-10 PPT) نمک ( کلرید سدیم ) بصورت درمان نیمه دائمی برای چندین روز یا هفته ( بستگی به رفتار گونه ) می تواند سودمند باشد . این ترکیب بخصوص در به حداقل رساندن عفونت کلومناریس بعد از دستکاری ماهیان می تواند موثر باشد .
پرمنگنات پتاسیم می تواند به صورت یک ضدعفونی کننده سطحی در غلظت 10 میلی گرم در لیتر ( 30-60 دقیقه زمان تماس ) تا 500 میلی گرم در لیتر (30 ثانیه زمان تماس ) در یک تانک ماهی یا هچری استفاده شود. پتاسیم پرمنگنات باکتریها ، قارچها و بسیاری از عوامل انگلی را خواهد کشت اما ویروس کش نمی باشد .
تکرر درمان
با توجه به مطالب بالا پرمنگنات پتاسیم یک اکسید کننده بلا استثناء است و در صورتیکه همراه با مواد شیمیایی زیادی استفاده شود می تواند بافت آبششی و موکوسها را بسوزاند.
در شرایطی که به شیمی درمانی نیاز می باشد مانند درمان شیوع بیماری ایکتیوفتریوس ، پرمنگنات پتاسیم انتخاب خوبی نمی باشد .
درمان ناموفق
معمولا به دلیل یکی از 3 فاکتور زیر به دنبال استفاده از پرمنگنات پتاسیم تاثیر نامرغوبی حاصل می شود .
1- تشخیص نادرست یا ناقص
2- محاسبه و اندازه گیری نادرست در مقدار مواد شیمیایی مورد نیاز
3- وجود بیش از اندازه مواد آلی در سیستم باعث تخریب سریع مواد شیمیایی می شود .
برای اینکه درمان ناموفق صورت نپذیرد باید ماهیان بیمار برای تشخیص صحیح به آزمایشگاههای تشخیصی فرستاده شوند. حجم آبی که درمان در آن صورت می پذیرد ، دقت محاسبه برای اندازه گیری نسبت درمان ودقت اندازه گیری مواد شیمیایی استفاده شده برای ارائه یک دوز مناسب از ماده شیمیایی ضروری است .
با توجه به اشارات بالا مقدار زیاد مواد آلی باعث تخریب سریع پرمنگنات پتاسیم و بنابراین ناکافی شدن زمان تماس با مواد شیمیایی می شود. و این مسئله یکی از اصلی ترین مشکلات استخرهای به شدت ذخیره سازی شده است .
اندازه گیری میزان پرمنگنات پتاسیم برای استفاده
برای محاسبه مقدار ماده شیمیایی مورد نیاز یک فرمول ساده میتواند استفاده شود :
نسبت درمان × ضریب تبدیل × حجم = مقدار ماده شیمیایی
حجم استخر یا تانک با واحد گالن اندازه گیری می شود . ضریب تبدیل 0038/0 بوده و مقدار ماده شیمیایی به گرم محاسبه می شود .
چنانچه نسبت درمان 2 میلی گرم در لیتر و حجم 250 گالن باشد :
2 × 0038/0 × 250= مقدار ماده شیمیایی
جدول 1 – رایج ترین ضریب تبدیل برای استفاده در اندازه گیری مقدار ماده شیمیایی برای استفاده در واحد حجم آب با غلظت 1ppm)1 میلی گرم در لیتر )
استفاده از نوعی ماده محلول
یک روش دیگر برای اندازه گیری مقدار پرمنگنات پتاسیم مصرفی میکس کردن آن با یک ماده محلول است . یک ماده محلول ، محلول غلیظی از ماده شیمیایی است که مقدار کم آن می تواند برای یک استخر تحت درمان کافی باشد و زمانی که تانکهای گوناگون یا درمانهای متفاوتی اعمال می شود استفاده می گردد.
یک روش ساده برای ساخت ماده محلول پرمنگنات پتاسیم ،افزودن 285 گرم از پرمنگنات پتاسیم به یک بطری آب مقطر یک گالونی و میکس کردن کامل آن است .
این محلول با غلظت 1mg در lit به نسبت 1 قطره در هر گالن استفاده می شود.
بنابراین برای دست یافتن به غلظت 2mgدر lit محلول باید به نسبت 2 قطره در هر گالن رهاسازی شود. ماده محلول باید در یک منطقه خنک و تاریک نگهداری شده و به صورت سالیانه جایگزین شود.
در درمان سیستم های بزرگتر باید به خاطر داشت که 20 قطره برای 1 میلی لیتر کافی است یا 1 سانتی متر مکعب چنانچه مایع بوسیله یک سرنگ اندازه گیری شود. بنابراین 1 ml از محلول 10 گالن آب را با یک غلظت 2 میلی گرم در لیتر درمان می کند.
پیشگیریهای حفاظتی در زمان استعمال پرمنگنات پتاسیم
پرمنگنات پتاسیم یک ماده بسیار بی خطر برای استعمال است . اما به هر حال تمام مواد شیمیایی باید با ملاحظات لازم بکار گرفته شوند. پرمنگنات پتاسیم به راحتی به لباس و دست رنگ پس می دهد. رنگی شدن پوست دردناک نمی باشد اما ممکن است ناخوشایند بوده و ناپدید شدنش تا چند روز بطول بیانجامد .
رنگ قهوه ای منتقل شده به لباسها می تواند دائمی و ثابت باشد .هنگام کار با پرمنگنات پتاسیم استفاده از محافظ چشم ، دستکش ولباس کار توصیه می شود.
پرورش دهندگان ماهی و آکواریوم داران بعضی اوقات مواد شیمیایی را میکس می کنند . این مطلب که فرمالین و پرمنگنات پتاسیم هرگز میکس نشوند بسیار مهم است زیرا که ترکیب آنها می تواند منفجر شود .
خلاصه
پرمنگنات پتاسیم یک اکسید کننده قوی است که می تواند برای درمان بیماریهای عفونی سطحی ماهیان استفاده شود . تاثیرات این ماده می تواند اغلب انگلهای خارجی مانند قارچها و عوامل باکتریایی را از بین ببرد .
اغلب ماهیان می توانند با غوطه ورسازی طولانی مدت در 2 میلی گرم در لیتر محلول پرمنگنات پتاسیم درمان شوند اگرچه بعضی گونه ها می توانند در برابر آن حساس باشند و حمام در 2میلی گرم در لیتر آن را تحمل نمی کنند.
بخاطر این خصوصیت اکسیدکنندگی شدیدش نباید بیش از یک بار در هفته استفاده شود وگرنه ممکن است مرگ و میر اتفاق بیافتد . این ماده برای استفاده در سیستم های دریایی و چرخشی تا غلظت 2 میلی گرم در لیتر بی خطر است .
این ماده به پوست و لباس رنگ می دهد بنابراین باید احتیاطهای لازم را به کار برد . هرگز نباید پرمنگنات پتاسیم و فرمالین را به طور مستقیم با هم میکس کرد زیرا قابل انفجار و اشتعال می باشد.

شقایق نوروزی – مهدی مومن نیا

م.ن
1391,01,03, ساعت : 20:40
پرورش تلفیقی ماهی با برنج در مزارع سیلگیر فصلی

خلاصه
درایالت آسام هند حدودا 6/2 میلیون هکتار از دشتهای سیلآبی تحت کشت سنتی برنج می باشند. بدلیل بکارگیری تکنیک های جدید کشت و فعالیت های مختلف توسعه ای اکوسیستم این مزارع برنج دچار تغییرات شگرفی گردیده است .
زمانی مزارع برنج یکی از اصلی ترین منآبع تامین ماهی برای کشاورزان روستایی بود. یک کاهش بسیار شدید در جمعیت ماهی وبه طبع آن کمبود ماهی درایالت آسام بواسطه تغییرات نا مطلوب در اکوسیستم برنج بوجود آمده است .در این مقاله نتایج دوآزمایش مزرعه ای که تأثیرکشت برنج وتولید توأمان ماهی را مورد مطالعه بررسی قرار گرفته تا چگونگی تأثیر افزایش جمعیت ماهی برافزایش عملکرد برنج، اکوسیستم برنج ودر آمد زارع بهتر فهمیده شود.
مقدمه
دشتهای سیلآبی فصلی معمولا برای کشت برنج استفاده می شوند. در مزارع برنج آسام، ماهی بدون کنترل و توجه به جنس، اندازه و جمعیت آن تولیدو صید می گردد(1992Diallo). ایا لت آسام (بین 28-24 درجه عرض شمالی و '4,  97 – '50, 89 طول شرقی واقع شده است.) دارای حدود 6/2 میلیون هکتار از دشتهای سیلآبی می باشد که به صورت سنتی تحت کشت برنج بوده وهمزمان ماهیگیری در آنها انجام می گیرد. آب درمزارع این دشتهای سیلآبی حدودأ 6-4 ماه باقی مانده (باگوواتی وهمکاران 1997) و به عنوان یک زمین پرورش ماهی عمل می کنند.
بیشتر زارعین برنج ایالت مالکین کم زمین بوده ودارای آب بندای کوچک ،30-25 متر مربع (باگوواتی وهمکاران 1997) می باشندکه به لفظ محلی "کون پوخوری" نامیده می شوند(باروآ وهمکارانa 1999.( این آب بندانها جهت استفاده از آب باران برای آبیاری زمین در زمان گل کردن قبل از نشاء برنج و همچنین برای گرفتن ماهی وحشی وارد شده به آنها در زمان سیلآب استفاده می شوند (باروآو همکاران a 1999).
در گذشته این آب بندانهای کوچک محلی به عنوان منبع تأمین ماهی محسوب می شدند. در طول سه دهه گذشته تغییرات اکولوژیکی شدیدی در اکوسیستم های برنج ایجاد شده که دلایل اصلی آن عبارتند از:
ساخت خاکریز در حاشیه رودخانه براهاماپوترا وسرشاخه های اصلی آن ، ساخت جاده ها و نوآورهای تکنو لوژیکی در سطح ملی-منطقه ای در زراعت برنج . با گسترش کشت مدرن برنج کشاورزان با بکارگیری رقم های اصلاح شده ژنتیکی، استفاده ازآفت کش ها وکودهای شیمیایی تغییراتی شگرف درکشت برنج ایجاد کرده اند . فعالیتهای مدیریت کشت سبب تغییرات شدید اکولوژیکی واقتصادی در این دشتهای سیلآبی گردیده و همچنان ادامه دارد .
در نتیجه یک کاهش شدید در جمعیت ماهی اتفاق افتاده و سبب کمبود ماهی در ایالت گردیده است .
اکو سیستم برنج یک اکوسیستم کشاورزی بوده که از اجزاء مختلفی ساخته شده است . ساختار هر اکو سیستم کشاورزی دارای دو شاخص اصلی می باشدکه عبارتند از :اجزاء سیستم و اثرات متقآبل بین آنان (دالسگارد 1995) . ماهی یک جزء اصلی در اکوسیستم برنج است بطوریکه ماهی و برنج مکمل یکدیگربوده و به کمک یکدیگر قادرند تا از توان اکولوژیکی همدیگر استفاده بهینه نمایند. هر تغییر ناخواسته در این اکوسیستم سبب گسستگی در اجزاء آن شده، مخصوصأ جمعیت ماهی ، اثرات متقآبل اکولوژیکی بین ماهی و برنج ، پایداری اکولوژیکی و ظرفیت تولید ان شدیدأ صدمه خواهد دید . دراین مقاله سیستم های تلفیقی برنج – ماهی و نتیج دو تحقیق مزرعه ای آورده شده است تا به درک بهتر چگونگی تأثیر ماهی بر با لا بردن کیفیت محصول و درآمد از زمین و مفهوم استراتژیهای کشت برای مدیریت اکوسیستم – برنج کمک کنیم .

م.ن
1391,01,03, ساعت : 20:42
رعایت نکات بهداشتی درماهیان مولد

مقدمه
ماهیان مولد؛سازنده نسل بعدی برای پرورش یا بازسازی ذخایر آبزیان می باشد ؛ بنابر این اگرمولدی از لحاظ بهداشتی سالم نباشند نسل به وجود آمده از آنها نیز دچار مشگل خواهد بود . از طرفی باتوجه به هزینه های گزافی که صرف مولد سازی می شود ؛ برای نگهداری از مولدین باید تدابیر لازم در نظر گرفته شود تا از هر گونه آسیب واسترس که در نهایت منجربه مرگ با ازدست رفتن آنها می شود؛ جلوگیری شود .
به همین منظور در کلیه پروژه های تکثیر و پرورش ماهی یا سایر آبزیان باید به بحث بهداشت مولدین توجه خاصی مبذول داشت .
بهداشت مولدین به دو بخش کلی تقسیم می شود ؛پیشگیری و درمان .در بخش پیشگیری در مورد اموری بحث می شود که ممکن است باعث ایجاد شوک واسترس در ماهیا ن و یا ایجاد بیماری ودر نهایت آسیب به آنهاشود و در بحث درمان راههای جبران خسارت ناشی از استرس و بیماری بر روی ماهی و بهبود شرایط نا مناسب
بررسی .اولین فرایندی که معمولا برای تکثیر ماهیان مولد طی می شود صید آنهاست .
بعضی از ماهیان مولد ازمحیط های طبیعی برای تکثیر صید می شوند مثل تاسماهیان ؛ آزاد ماهیان ؛کلمه وماهی سفید و گاهی نیز ازذخیره مولدین سالهای قبل در استخرهای نگهداری مولدین ؛صید می شوند مثل ماهی قزل آلای رنگین کمان وبیشتر گونه های کپور ماهیان پرورشی .
در هنگام صید ماهیان مولد از محیط طبیعی ؛ مهمترین مسئله استفاده از وسیله صید مناسبی است که حداقل آسیب را به ماهیا ن مولد وارد کند
به طور مثال در مورد ماهی آزاد دریای خزر درکشور ما معمولا از شیل یا کلهام که صدمه کمتری به ماهی می زند استفاده می شود ؛ در مورد تاسماهیان صید مولد به وسیله تور گوشگیر انجام می شود که ماهی در آن به شد ت تقلا می کند و به تخمک های آن اسیب وارد شده و باعث ایجاد استرس در ماهی می شود که در اینجا نیز بهتر است از تورهای با چشمه مناسب یا در صورت امکان از کلهام استفاده گردد .
مرحله بعد از صید مولد ین چه از محیط طبیعی و چه از استخرهای پرورش ؛ انتقال آنها به محل تکثیر است که در اینجا دو حالت برای انتقا ل وجود دارد ؛ در مواقعی که فاصله زیادی بین استخر مولدین و محل تکثیر وجود ندارد ؛ متوان از کیف های مخصوص برزنتی (که حداقل آسیب را به ماهی می رساند ) یا از وسایلی مثل تشت و چانهای برزنتی استفاده کرد .
در مکانهایی که امکانات خاصی وجود دارد می توان از راههای دیگری هم استفاده نمود به عنوان مثا ل در مرکز تکثیر آزاد ماهیان کلاردشت کانا لهای مخصوصی وجود دارد که ماهی بطور مستقیم به طرف محل تکثیر هدایت می شود . هنگامی که فاصله ها طولانی است باید ازتانکرهای مخصوص استفاده شود ؛ ساده ترین آنها چان های برزنتی می باشد که در پشت وانت نصب می شود که مجهز به کپسول اکسیژن می باشد . در اینجاه باید هوادهی به صورت کامل ودقیق صورت گیرد واز هر گونه ایجاد استرس به ماهی پیشگیری شود وبهتر است آب تا نکر از همان منبع آبی که مولد از ان صید می گردد پر شود تا از ایجاد شوک حرارتی به ماهی جلوگیری به عمل آید درغیر این صورت باید عملیات همدمای با دقت صورت گیرد گاهی اوقات برای انتقال مولدین در فواصل طولانی از مقدار کمی ماده بیهوشی درتا نکراستفاده می شود تا فعا لیت های متا بولیکی ماهی به حداقل کاهش یابد . یکی از آرام بخشهای متداول برای آرام کردن ماهیها ؛ دی کسید کربن است .
غلظت بالای این گاز می تواند برای ماهی ها زیان آوروحتی کشنده باشد ؛ با این حال غلظت کم آن اثر بیهوشی به همراه دارد .برای آرام کردن ماهی ها می توان آنها رابه مدت 5 دقیقه در معرض ppm 500 اسید کربنیک (دی اکسید کربن حل شده درآب ) یا ppm 650-بی کربنات سدیم قرار داد. غلظت اسیدکربنیک/ بیکربنات سدیم و مدت زمان استفاده از انها به گونه و مرحله بلوغ ماهی مورد نظر بستگی دارد. به دلیل رعایت ملاحظه سلامتی و ایمنیبه گونه و مرحله بلوغ ماهی مورد نظر بستگی دارد.
به دلیل رعایت ملاحظه سلامتی و ایمنیبه گونه و مرحله بلوغ ماهی مورد نظر بستگی دارد. به دلیل رعایت ملاحظه سلامتی و ایمنی ؛ مواد بیهوشی شیمیایی باید با دقت زیاد مورد استفاده قرار گیرند. بعضی از این مواد برای انسان خطر ناک بوده وبه هنگام استفاده ازآنها ؛ دستورالعمل مصرف کننده باید به دقت رعایت شود. 150 پس از رسیدن ماهیان به مرکزتکثیر و قبل از رها سازی آنها در استخرهای نگهداری باید کار همدمایی به دقت صورت گیرد.
جدا سازی نر و ماده در هفته های آخر نزدیک به تولید مثل از اهمیت ویژه ای برخوردار است درغیراینصورت ممکن است مولدین به طور طبیعی دراستخرها تخمریزی نما یند وازطرف دیگر درهفته های آخر گاهی برخورد های فیزیکی شدید بین مولد ین نر درخصوص جنس ماده ؛ صورت می گیرد که ممکن است منجر به آسیب شدید وزخمی شدن بدن مولدین گردد . همچنین جداسازی مولدین نر وماده از ابتدا کمک می کند تا در هنگام کار؛ شناسایی مولد نر و ماده سر یعتر صورت گیرد و نیازی به آزمایش مجدد تعیین جنسیت نباشد .
قبل از عملیات تکثیر باید ماهی مولد توسط کارشناسان بهداشتی کنترل شود تا مشکلی از لحاظ بیماری و آلودگی به انگل وجود نداشته باشد . برای این کار بهتر است از آبشش ها ؛ باله ها و سطح پوست مولد ؛ لام مرطوب تهیه و هر گونه آلودگی انگلی زیر میکرسکوب بررسی شود .
نکته مهم ؛بحث انتقال برخی از بیماریها از ماهی مولد به نسل بعدی یا اصطلا حا انتقال عمو دی بیماری است
انتقال عمودی بیماری بیماری ویروسی IPN یا نکروزعفونی لوزالمعده که عامل آن BIRNAVIRYS است و بیماری باکتریایی کلیه BKD که عامل آنSALMONINARUM RENIBACTERIUM است ؛در ماهیان قزل آلاثابت شده است ودر مورد انتقال عمودی ویروس IHN وVHS بین دانشمندان اتفاق نظر وجود ندارد .بهر حال در مورد بیماریهای که انتقال عمودی دارند باید به شدت مراقب بود که مولدین به این بیماری ها آلودگی نداشته با شند به خصوص در مورد ماهیان مولدی که از جاهای دیگر خریداری یا آورده می شوند .
باید باید یک دوره قرنطینه رعایت شود . بهتراست مولدین قبل از تکثیر ضد عفونی شوند ؛ اینکار در مورد ماهیانی که تزریق هیپوفیز به آنها صورت می گیرد وبه ویژه قبل از تکثیر ؛ ضروری می باشد .
بدن ماهیان مولد قبل از تکثیر باید با حوله ای تمیزخشک شود تا آب سطح بدن ماهی به داخل تشت تکثیرنریزد ؛ اینکار از دو بعد دارای اهمیت است .
1- آبی که از بدن ماهی می چکد باعث تحریک تخمک واسپرم وکاهش در صد لقاح می شود .
2- ممکن است این آب دارای آلودگی باشد که بعدا با تخم ها وارد انکوباتورها شود . پس از تکثیر مولدین ؛ بدن آنها به مدت چند ثانیه داخل محلول آب نمک رقیق فرو برده می شود تا ضد عفونی گردد
که البته این عمل برای همه باکتری ها و انگل ها مو ثر نمی باشد . در ضمن پس از عملیات ؛جهت جلوگیری از عفونت های داخلی می توان از داروهای آنتی بیوتیک به روش تزریق مستقیم دارو به داخل بدن مولد یا به صورت خوراکی استفاده نمود که تمام این اعمال به منظور پیشگیری می باشد . تمام مراحل نقل و انتقال و دستکا ری مولدین به هنگام تکثیر باید به دقت و با ملایمت صورت گیرد تا حداقل استرس به ماهی وارد شود .
در هنگام تخمک کشی و اسپرم گیری باید توجه نمود که فشارزیادی به بدن ماهی مولد وارد نشود زیرا علاوه بر آسیب رسا ندن به تخمک ها واز بین بردن آنهاوموجب صدمه غیر قابل جبران به ماهی و گاهی مرگ آن می شود .
در زمان تزریق هیپوفیز یا تخمک کشی یا اسپرم گیری ویا هر گونه دستکاری مولد ین باید آنها را بیهوش نمود . در تاسماهیان بیهوشی به وسیله ضربه محکم چکش مخصوص به سر ماهی انجام مشود و پس ازتکثیر نیز ماهی می میرد . در سایر ماهیان بیهوشی به وسیله مواد بیهوش کننده مختلف مثل MS222 ؛ کینا لدین ؛ فنوکسی اتا نول ؛ بنزوکا ئین ؛کلروبوتا نول ؛هیدروکسی کینالدین ؛ متومودات ؛ متیل پنتینول ؛ آمیل الکل چهار ظرفیتی ؛ اورتان و غیره انجام می شود و از جمله بهترین مواد بیهوش کننده که به تازگی بسیار متداول شده عصاره گل میخک است که اثرات سمی مواد بیهوش کننده شیمیای را ندارد و به علاوه نسبت به آنها ارزانتر می باشد .
مواد شیمیایی بیهوش کننده علاوه بر اثرات سمی که ممکن است برای ما هیان و کارگران داشته باشد ؛می توان قدرت تحرک اسپرم و کیفیت تخم را کاهش دهد .
علاوه بر این باید توجه داشت که قبل از مصرف هر گونه ماده بیهوشی باید آن را روی تعدادی ماهی آزمایش کرد چرا که اندازه ماهی ,PH؛ سختی و دمای آب بر روی کارآی موارد بیهوشی کننده موثر است . بیهوش نمودن ماهی علاوه بر آنکه عملیات تکثیر را برای کارگران تسهیل می کند ؛باعث می شود که استرس کمتری به ماهیان در هنگام دستکاری وارد شود .
در مورد تزریق هیپوفیز جهت القای تخم دهی در کپور ماهیان و تاسماهیان باید میزان کمتر آن ممکن است باعث عدم تحریک کامل و مقدار زیاد آن در مواردی باعث عقیمی و یا حتی مرگ ماهی مولد شود .
ماهیان دهنده هیپوفیز باید بالغ و تخمریز ی نکرده باشند و ترجیحا از همان گونه ای باشند که قرار است تکثیر شود .زمان تزریق هم بسیار مهم است و اکر زودتر از موقع صورت گیرد ؛کیفیت تخم ها و قدرت
بقای آنها کاهش می یابد .
بسیاری از این بیماریها علاوه بر ماهیان مولد؛ممکن است باعث آلودگی سایر گروه های ماهیان هم بشود و در ماقع خاص مولدین نیست ؛مثل بسیاری از بیماریها ی انگلی ؛ویروسی ؛باکتریای و محیطی که اقدامات مشترک پیشگیری و درمان برای آن ها باید صورت پزیرد .
خطر ناکترین بیماری انگلی که ممکن است مولدین را گرفتار کند ؛بیماری لکه سفید است که برای درمان از حمام یک ساعته فرمالین 37درصد در دو مرحله با فاصله زمانی 4روز استفاده می شود .
از جمله بیماری هایی که مخصوص مولدین است بیماری ویروسی UDN است که نکروز قرحه ای آزاد ماهیان وحشی مولد می باشد .
همچنین انگل مرجانی پلی پودیوم ؛خاص تخمدان مولد ین تاسماهیان است که باغث گریسی شدن تخمک ها و از بین رفتن آنها می شود .
از دیکر مباحثی که در خصوص بهداشت ماهیان مولد مهم است بحث تغذیه مولدین می باشد .
غذا مهمترین عامل موثر بر روی کیفیت اسپرم و تخمک ماهیان م باشد .
کیفیت و کمیت غذای ماهیان مولد تاثیر زیادی روی هماوری ؛رسیدگی جنسی ؛اندازه؛کیفیت تخم و اسپرم آن ها دارد و در جیره غذایی مولدین باید به وجود اسید های آمینه ضروری ؛ اسید های چرب غیر اشباع ؛ویتامین هایE وC ؛ کارو تنوئید هایی مثل آستا زانتین و نیز فسفولیپیدهاتوجه نمود .
دریک آزمایش روی جیره غذایی مولدین قزل آلای رنگین کمان مشخص شد که اضافه کردن اسید لینولئیک به جیره هایی که اسید های چرب ضروری آن ها کم بود باعث افزایش درصد لقاح ؛ درصد تخم های چشم زده و میزان کل تخمه گشایی می شود .
دراین رابطه اهمیت اسید لینولئیک بیشنر از اسید لینولنیک است . باید توجه نمود که اگرماهیان مولد در استخر ها با غذای دستی تغذیه شوند ؛میزان غذا دهی از 1تا 2ماه قبل از تخمریزی کاهش داده شود و قبل از رسیدن به مرحله تخمریزی یا تخمکشی تغذیه دستی کاملا قطع گردد .
در مورد ماهیانی که از غذای طبیعی استخرها استفاده می کنند نیز باید از با رور سازی استخر ها چند هفته قبل از شروع تکثیر خودداری نمود تا میزان غذای طبیعی در استخر کاهش یابد ؛از جمله ترکیباتی که در جیره های غذا یی به مقدار نسبتا زیادی اسستفاده می شود چربیها و هیدرات های کربن هستند که از اجزای اصلی رژیم غذایی ماهیان پرواری می باشند .
در تغذیه مولدین باید توجه نمود که استفاده بیش از حد از این دو می تواند باعث کاهش کیفیت تخمک و اسپرم شود و دور بافت تخمدان و بیضه رالایه ضخیمی از چربی بچوشاند .
تراکم نگهداری ماهیان مولد از دیگر مباحث مهم در بهداشت مولدین می باشد . تراکم علاوه بر آنکه باعث تحمیل استرس به ماهیان می شود می تواند سبب انتقال سریعتر بیماری بین آنها شود و دسترسی ماهیان را به مواد غذایی مورد نیاز کاهش دهد . همچنین تراکم می تواند باعث تجمع مواد زائد دفعی و کاهش دسترسی ماهی به اکسیژن شود . عوامل فیزیکوشیمیایی آب استخر نگهداری مولدین نیز از جمله مسائلی است که در مبحث بهداشتی مولدین باید بررسی شود .
نوسان شدید درجه حرارت آب می تواند باعث وارد شدن استرس به ماهی مولد و خراب شدن تخمک یا اسپرم آن شود و یا در مواقعی باعث تخمریزی زود رس یا دیررس ماهی شود . برای رسیدگی جنسی مولدین کپور ماهی دمای بالای 17درجه سانتی گراد به خصوص 21 تا 25 درجه سانتی گراد توصیه می شود و برای مولدین قزل آلا ی رنگین کمان نیز دمای 5/13تا 5/15 درجه سانتی گراد ضروری است . سرعت مجاز آب در کانال های مستطیلی نگهداری مولدین 5/2تا 6/1سانتی متر در ثانیه می باشد . سرعت کمتر ؛ سبب تجمع مواد زاید و سرعت بیشتر باعث افزایش متابولیسم و مصرف انرژی بیشتر در ماهی میشود .میزان تعویض آب در حوضچه های نگهداری مولدین قزل الا 16تا 20بار در روز می باشد .

منابع:
جابجایی ماهی زنده دکترسوباسینگ ، ترجمه مسعود حق بین
مدیریت بهداشتی ماهیان مولد ، سید علی جوهری

م.ن
1391,01,03, ساعت : 20:44
كنترل توليدمثل در ماهيان استخواني از طريق هورمون آزاد كننده ي گنادوتروپين GnRH

مقدمه
به منظور توسعه ي آبزي پروري در آينده مديريت تكثير آبزيان ضروري است. پرورش بسياري از ماهيان باله دار هنوز متكي بر صيد تخم يا لارو آنها از محيط طبيعي مي باشد. به منظور ادامه ي رشد بخش آبزي پروري ، مديريت توليد سلول هاي جنسي در محيط پرورشي ضروري مي باشد.
علاوه بر اين، مزارع پرورشي براي تامين بچه ماهيان لازم براي پرورش در طول سال ، كه به معناي ادامه ي توليد سلول هاي جنسي از مولدين مي باشد، نياز دارند. گام مهم بعدي براي تكثير ماهي براي مطلوب كردن مديريت و فن آوري پروش مولدين، همزمان سازي استحصال سلول هاي جنسي از جنس نر و ماده مي باشد. اين عمل باعث كاهش هزينه، ساده كردن جمع آوري سلول هاي جنسي و انكوباسيون تخم ها مي گردد.
متاسفانه، حتي اگر بسياري از گونه هاي ماهيان باله دار را بتوان اهلي نمود ولي چندين مشكل در زمينه ي تكثير اين ماهيان وجود دارد كه نياز به دخالت پرورش دهنده مي باشد. در واقع، مولدين، مخصوصا، به شرايط پرورشي حساس بوده و در فرايند فيزيولوژيكي توليدمثل آنها در سطوح مختلف نارسايي ديده مي شود.
فقدان محرك هاي محيطي و وجود استرس هاي پرورشي اجتناب ناپذير ، اغلب سبب عدم رسيدگي نهايي اووسيت(FOM) ، اوولاسيون و تخم ريزي طبيعي در ماهي ماده و كاهش حجم مايع مني و نزول كيفيت آن در ماهي نر مي شود. كاهش مقدار كل اسپرم فاكتور محدود كننده در بسياري از مراكز تكثير مي باشد.كه در اين زمينه جمع آوري و ذخيره ي اسپرم بدون دستكاري هاي بعدي و بدون وابستگي به فصل خاص مي تواند در امر تكثير و ايجاد ماهيان دورگه مؤثر باشد.
پرورش دهنده ها مي توانند در چندين مرحله براي فائق آمدن بر مشكلات ناشي از نارسايي در تكثير ماهيان باله دار دخالت نمايند و به اصلاح كيفيت و كميت سلول هاي جنسي بپردازند:
تغيير شرايط محيطي قابل تغيير( مانند دماي آب ، شوري آب، دوره ي نوري و شدت نور) شيه به شرايط طبيعي،تغيير حجم و عمق حوضچه، قرار دادن گياه در داخل حوضچه يا از طريق رژيم غذايي ، استفاده از علم ژنتيك و يا بكار بردن موادي كه بر روي سيستم غدد درون ريز تاثير بگذارد، از جمله ي اين دخالت ها مي باشد.استفاده از اين مواد راه حل مناسبي براي چيره شدن بر موانع تكثير گونه هاي پرورشي مي باشد.
چرخه ي توليد مثلي در ماهيان باله دار
سيستم كنترل غدد درون ريز توليدمثل در ماهيان باله دار بر اساس محور هيپوتالاموس – هيپوفيز- غدد جنسي، مشابه ي پستانداران، مي باشد. هيپوتالاموس عامل آزاد كننده ي گنادوتروپين (GnRH) كه بر هيپوفيز تاثير مي گذارد ،را توليد مي نمايد. اين غده سنتز و رهاسازي هورمون هاي گنادوتروپين (GtHs) كه نقش آن سوق دادن غدد جنسي(تخمدان و بيضه) به سمت توليد سلول هاي جنسي مي باشد، را كنترل مي كند(شكل 1).علاوه بر اين غده ي هيپوفيز دوپامين كه نقش بازدارندگي در اين فرآيند را داراست، نيز توليد مي كند.
دو نوع GtH كه داراي ساختار و نقش شيميايي متفاوت مي باشند در ماهيان استخواني تشخيص داده شده است: GtH I (يا FSH)، در مراحل آغازين گامتوژنزيس(ويتلوژنزيس و اسپرماتوژنزيس) نقش دارد و GtH II (يا LH ) رسيدگي نهايي اووسيت(FOM)، اسپرميوژنزيس و اسپرميشن را تنظيم مي نمايد. GtH II پلاسما درست قبل از اسپرميشن و رسيدگي نهايي اووسيت افزايش يافته و باعث تعويض توليدات استروئيدوژنيك و آندروژنيك (تستوسترون،T ، و 11- كتو- تستوسترون ،11-KT ، در ماهيان نر و 17- بتا استراديول و استرون در ماهيان ماده) با توليدات پروژستونيك (مانند 17- آلفا- 20- بتا- دي هيدروكسي – 4 پروژن -3- وان و 17- هيدروكسي پروژسترون) به ترتيب در سلول هاي درون شبكه اي بيضه و سلول هاي لايه ي تك تخمدان مي گردد. هورمون هاي پروژستوني سبب رسيدگي نهايي اووسيت در ماهي ماده و تنظيم اسپرميشن در ماهي نر (تحريك توليد مايع مني و رسيدگي اسپرماتوزوآ) شده و بر روي رفتار جنسي تاثير مي گذارد.
بخش اعظم فرآيند جذب آب اسپرم وابسته به گنادوتروپين ها مي باشد .اين هورمون ها باعث اسپرميشن شده و حجم اسپرم را افزايش مي دهند. بسياري از مشكلاتي كه در زمينه ي تكثير ماهيان باله دار مشاهده مي شود(عدم انجام رسيدگي نهايي اووسيت، اوولاسيون، اسپرميشن و يا رهاسازي خودانگيز سلول هاي جنسي) در نتيجه ي نقص در انتشار GtH II بوسيله ي هيپوفيز مي باشد.
متاسفانه بسياري از ماهيها در زمان پرورش در روند توليدمثلي خود دچار نقصان مي شوند. در مولدين ماده، تحت شرايط پرورشي، رسيدگي نهايي اووسيت(FOM) و به تبع آن تخمك گذاري(اوولاسيون) و تخم ريزي ديده نمي شود(Zohar, 1988, 1989a,b; Peter et al., 1993) در مولدين نر نيز تحت اين شرايط حجم اسپرم (مايع مني و اسپرماتوزوآ) كاهش يافته و كيفيت نازلي پيدا مي كند(Billard, 1986, 1989..). دستكاري عوامل محيطي مختلف از قبيل دما، دوره ي نوري، حوضچه ي پرورشي از لحاظ عمق و حجم، وجود مواد تحريك كننده مانند پوشش گياهي و ... در بيشتر اوقات سبب بهبود و تسريع در تخم ريزي مي گردد(Zohar, 1989a; Munro et al., 1990; Yaron, 1995..).
بهر حال، در برخي از مواقع تنها راه كنترل توليدمثل در ماهيهاي پرورشي استفاده از هورمون براي القاء تخم ريزي مي باشد. روش هاي مختلفي براي استفاده ازهورمون در ماهيها تحت شرايط پرورشي مورد استفاده قرار گرفته است. نخستين روش بكار گرفته شده استفاده از هيپوفيز ماهي رسيده حاوي گنادوتروپين ، بود. امروزه از هورمون هايي كه بطور مصنوعي توليد مي گردند و توان بالايي در آزاد سازي هورمون آزادكننده ي گنادوتروپين(GnRH) دارند، استفاده مي شود.
تيمار هورموني مولدين
از دهه ي 1930 چندين منبع هورموني براي القاء و تنظيم توليدمثل ماهي مورد بررسي قرار گرفت. به اين منظور از عصاره ي هيپوفيز ماهي رسيده كه غني از GtH بود، استفاده شد .بهر حال، اين تيمار هورموني داراي چندين مشكل است:
هزينه و عدم دسترسي آسان به هيپوفيز، خطرپذيري بالا براي ماهي، تغييرپذيري در كيفيت توليدات، امكان تداخل هورمون بكار رفته شده با مسير غدد درون ريز ماهي از جمله ي اين مشكلات مي باشد. علاوه بر اين تنها بر ماهياني مؤثر مي باشد كه قرابت فيلوژنيكي(تكاملي) با ماهي دهنده دارند. به اين دليل، GtH ها با گنادوتروپين جفت انسان(HCG) جايگزين گرديد كه در بازار در حد وسيع در دسترس قرار داشت و از لحاظ شيميايي خالص تر بود و اثرگذاري بيشتري نيز داشت.
گام بعدي در تكثير ماهي جايگزيني GtH يا HCG با هورمون آزاد كننده ي گنادوتروپين مشابه ي صناعي (GnRHa) بود. اين هورمون موثرتر از فرم خالص شده ي طبيعي بود به اين خاطر كه نسبت به انزيم هاي تجزيه كننده مقاومت بيشتري نشان داده و پيوستگي بيشتري با گيرنده هاي غده ي هيپوفيز نشان مي دهد.
استفاده از GnRHa باعث تحريك توليد و رهاسازي GtH از غده ي هيپوفيز مي گردد. مزيت استفاده از GnRHa به جاي HCG بخاطر اثرگذاري بيشتر اين هورمون، حفاظت بيشتر از سلامتي ماهي(چون آنها در آزمايشگاه ساخته مي شوند خطري از لحاظ انتقال عوامل بيماريزا احساس نمي شود) ، قيمت ارزان و دسترسي آسان مي باشد.
از اين گذشته چون اين هورمون ها از پپتيدهاي كوچك تشكيل مي شوند تداخلي با سيستم ايمني بدن ماهي ايجاد نكرده و باعث واكنش هاي آلرژيك يا مقاومت بعد از چند بار تكرار استفاده از هورمون نمي گردد. استفاده از GnRHa باعث چندين بار تخم ريزي در مولد ماده و طولاني شدن فصل توليدمثل ماهي نر بدون كاهش كيفيت اسپرم مي گردد.در حقيقت، GnRH احتمالا باعث تحريك هورمون هاي ديگر هيپوفيز كه در چرخه ي توليدمثلي دخيل اند مانند هورمون رشد(GH)، هورمون محرك تيروئيد(TSH) و سوماتولاكتين مي شود.
فعاليت GnRHa در بالاترين سطح مسير غدد درون ريز سبب تحريك متعادلتر و يكپارچه تر پديده هاي توليدمثلي با ساير كاركردهاي فيزيولوژيكي مرتبط با چرخه ي توليد مثلي مي گردد. در برخي از ماهيان مانند كپور معمولي و گربه ماهي آمريكايي GnRHaبه همراه ضد دوپامين براي خنثي كردن اثر بازدارندگي دوپامين بر روي هيپوتالاموس استفاده مي شود.
در طول ده سال گذشته ، سيستم هاي مختلف تزريق GnRHa در ماهيان باله دار پرورشي مورد استفاده قرار گرفت. اولين آزمايش ها همان تزريق GnRHa بود كه هنوز نيز روش مرسوم القا نمودن تخم ريزي در بين ماهيان پرورشي است. اگرچه، بعد از يكبار تزريقGnRHa افزايش GtHII پلاسما محدود مي باشد چون هورمون سريعا بوسيله ي آنزيم از بين رفته و از جريان خون بعد از 10- 23 دقيقه حذف مي گردد. به اين دليل ، يك تزريق كافي نبوده و براي بدست آمدن نتيجه ي مطلوب دو يا چند بار تزريق نياز مي باشد. از اين گذشته، تزريق بايد در هنگام نزديك شدن به رسيدگي جنسي انجام گيرد.
از اين رو كنترل ماهي براي يافتن زمان دقيق تزريق ضروري است. در عوض در ماهيان نر ، يك تزريق GnRHa تنها براي چند روز نقش مثبتي در اسپرميشن دارد. اگر مولدين ماده بطور همزمان به رسيدگي جنسي و تخم ريزي برسند( يا در يك زمان در فصل توليدمثل) اين تاثير كوتاه مفيد نخواهد بود. اگرچه، در مولدين ماده اي كه سلول هاي جنسي شان چندين بار در سال به رسيدگي مي رسد نيز به توليد اسپرم بيشتر و طولاني تري براي انجام عمل لقاح نياز خواهد بود.
سيستم آزاد كننده ي GnRHa
پيشرفت هاي اخير در فن اوري توليدمثل موجب توليد سيستم آزاد كننده ي GnRHa گرديد. اين سيستم اجازه ي كنترل ميزان هورمون وارد شده به داخل خون را در مدت چند روز تا چند هفته مي دهد و همزمان مي توان اين مواد را براي چندين سال نگهداري نمود. از نقطه نظر شيميايي، توليدات جديد تركيبي از GnRHaرقيق شده و يك جايگاهي كه از لحاظ شيميايي بي اثر است بوده و بعد از تزريق در بدن حل مي شود، مي باشد. تركيباتي كه به عنوان جايگاه مي توان استفاده نمود عبارتند از :
كلسترول و سلولز، لاكتيك اسيد و گليكوليك اسيد يا پليمرهاي ديمر اسيدهاي چرب و سي بازيك اسيد، يا اتيلن و وينيل استات (EVAc). ميزان آزاد شدن GnRHa به آساني بوسيله ي تغيير در وزن مولكولي پليمر ها، درصد بار كردن جايگاه با هورمون، نوع(آب دوست يا آب گريز) و فرم (گوي شكل يا قرصي شكل) جايگاه قابل كنترل مي باشد.
به نظر مي رسد سيستم EVAc مناسب تر است چون به راحتي تهيه شده، اثرگذاري بيشتري داشته و قابل ذخيره كردن در دماي 20- درجه ي سانتيگراد مي باشد. در اين سيستم گوي هاي كوچك بصورت سوسپانسيون در مايع ،تزريق مي گردد. تمام اين سيستم هاي آزاد كننده بر محدوديت هاي تكنيكي و بيولوژيكي روش هاي قديمي فائق مي آيد.
در ماهي نر كاشت GnRHa توليد مايع مني را افزايش داده و فصل توليدمثلي را گسترش مي دهد. هيچ كاهشي در تراكم، تحرك و ميزان باروري سلول هاي جنسي نر بعد از تزريق مشاهده نشده، چون در اين روش تنها باعث افزايش موقت GtHII ، كه عهده دار افزايش مايع مني است، مي شود. اين پديده را اين گونه مي توان تفسير نمود كه احتمالا GnRHa تزريق شده باعث جذب آب بيشتر لوله هاي اسپرمي ميگردد. فشار هيدروستاتيكي زياد درون بيضه اي باعث حركت اسپرماتوزوآ از بيضه به لوله ي وابران شده و در نتيجه سبب افزايش مايع مني مي گردد.
اليته در برخي از گونه ها مانند آزاد ماهي اقيانوس اطلس (Salmo salar) و باس دريايي اروپايي (Dicentrarchus labrax) مشاهده شده كه افزايش حجم اسپرم در اثر افزايش توليد سلول هاي اسپرم بوده و تنها به خاطر فشار هيدروستاتيك نبوده است. قابليت افزايش مايع مني در ارتباط با نوع سيستم آزاد كننده ي GnRHa استفاده شده مي باشد.
در ماهيان ماده استفاده از GnRHa مي تواند كيفيت و كميت توليد تخم را بهبود بخشد. از اين گذشته اين هورمون در همزمان سازي رسيدگي مولدين ماده به منظور تخم كشي از تمام مولدين موثر است. بهر حال، اثرگذاري تزريق هورمون بر اساس نوع گونه ، نوع سيستم آزاد كننده ي بكار رفته شده، مرحله رسيدگي جنسي ماهي و شرايط محيطي متغير مي باشد.
سيستم آزاد كننده GnRHa بطور موفقيت آميز براي تحريك رسيدگي جنسي و تخم ريزي حدود 40 گونه ي ماهيان باله دار ماده و حدود 20 گونه ي ماهي نر مورد استفاده قرار گرفته است. به عنوان مثال : باس راه راه (Morone saxatilis) ، باس سفيد(M. chrysops)، باس دريايي اروپايي (Dicentrarchus labrax)، كپورماهيان(ماهي طلايي Carassius auratus ؛ كپور معمولي Cyprinus carpio ) ، آزاد ماهيان(ماهي اقيانوس اطلس Salmo salar ؛ قزل آلاي رنگين كمان Oncorhynchus mykiss ؛ آزاد ماهي قرمز Oncorhynchus nerka ) و خانواده ي سيانيده ( خامه ماهيChanos chanos)
سيد مرتضي ابراهيم زاده-كارشناس ارشد شيلات
E-mail:sm_ebrahimzadeh@hotmail.com

منابع
R. Simona , B. Rodolfo , The control of reproduction in finfish species through GnRH treatments, ITAL.J.ANIM.SCI. VOL. 4, 345-353, 2005

Mylonas, C.C., Scott, A.P., Vermeirssen, E.L.M., Zohar, Y., 1997c. Changes in plasma gonadotropin II and sex-steroid hormones, and sperm production of striped bass after treatment with controlled-release gonadotropin-releasing hormone agonist-delivery systems. Biol. Reprod. 57, 669–675.

Zohar, Y., 1988. Gonadotropin releasing hormone in spawning induction in teleosts: basic and appliedconsiderations. In: Zohar, Y., Breton, B. Eds.., Reproduction in Fish: Basic and Applied Aspects in Endocrinology and Genetics. INRA Press, Paris, pp. 47–62.


Zohar, Y., 1989a. Fish reproduction: its physiology and artificialmanipulation. In: Shilo, M., Sarig, S. Eds..,Fish Culture in Warm Water Systems: Problems and Trends. CRC Press, Boca Raton, pp. 65–119.

Zohar, Y., 1989b. Endocrinology and fish farming: aspects in reproduction growth, and smoltification. FishPhysiol. Biochem. 7, 395–405

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:05
میگوهای با کیفیت تایلند

بهترین کیفیت غذاهای دریایی تایلند
تایلند به عنوان یکی از بزرگترین تولید کنندگان غذاهای دریایی برای بازارهای جهانی مطرح است میزان صادرات آبزیان تایلند حدود 3.7 میلیارد د لار در سال 2002 بوده است .
کیفیت تولیدات تایلند قابل ارزیابی و پذیرش در سرتاسر جهان است .
میگوی گونه ای از آبزیان پرورشی است که از عمده محصولات صادراتی کشور تایلند است، صادرات میگوی منجمد 1.8 میلیارد دلار در سال 2002 تخمین زده می شود .
ماهیان , سفالوپودهای منجمد و تن ماهیان از دیگر محصولات مهم تولیدات خارجی است که وارد کشور تایلند می شود کلیه تولیدات دریایی برای صادرات باید مطابق درخواست کشورهای وارد کننده این تولیدات باشد و دارای استانداردهای بین المللی مانند Codex کمیسیون مواد غذایی باشد .
رعایت این مقررات اجباری است برای اینکه کلیه صادر کنندگان و عمل آوران غذاهای دریایی باید Haccp وgmp را در تولیدات شان رعایت و اجرا کنند به هر حال این کار یک نیاز اجباری نیست و در حال حاضر نیز بسیاری از عمل آوران دارای گواهی نامه قدیمی ایزو سری 9000 هستند و برای به دست آوردن و پذیرفته شدن از سوی بازارهای جهانی این گواهی نامه را دریافت نموده اند.
شیلات تایلند متولی شایسته و ذیصلاح
معاونت شیلات) Dof) زیر نظر وزارت کشاورزی و تعاون متولی شایسته ای برای محصولات شیلاتی تایلند است معاونت شیلات تایلند نیز مورد وثوق و متولی کنترل کیفیت و ایمنی غذایی کشورهای مختلف شامل ژاپن – کانادا – استرالیا و امارت و غیره است .
معاونت شیلات تایلند( Dof) مجری چندین برنامه و فعالیت ( طرح ) برای اطمینان داشتن از اینکه ایمنی وبهداشت غذاهای دریایی در کلیه مراحل از مزرعه تا میز غذا به اجرا گذاشته شود .
معاونت شیلات تایلند (dof ) شامل 5 اداره و 9 بخش است و دفترهای منطقه ای و مرکزی در کشور برای فعالیتهای مرتبط با شیلات نیز وجود دارد در حال حاضر بیشتر از 240 کارخانه عمل آوری به وسیلهdof مورد تایید قرار گرفته است .
میگوهای با کیفیت
میگوهای با کیفیت باید این سه پارامتر را داشته باشد :
1- استاندارد تولید
2- ایمنی غذایی و بهداشت و سلامت
3- روند تولید همسو با محیط زیست
برای توسعه کیفیت میگو معاونت شیلات تايلند( Dof ) چندین برنامه را به وسیله صنایع مرتبط برای اجرا توصیه نموده است :

Coc دستور العمل برای کدهای هدایتی و Gap روش مناسب کشاورزی (آبزی پروری )توسعه داده شده اند .
در حال حاضر استفاده از این برنامه ها به صورت اختیاری است اما ممکن است در آینده نزدیک اجباری شود .
کدهای هدایتی Coc برای آبزی پروری مسئولانه
معاونت شیلات تایلند (dof ) کدهای هدایتی را برای آبزی پروری مسئولانه توسعه داده است . دستورالعمل های Coc را ابتدا" از مراکز تکثیر و پرورش و صنایع و امور تجارتی وابسته به آبزی پروری نظیر کارخانجات غذا – مراکز تهیه و تولید دارو و مواد شیمیایی – تو زیع کننده های میگو و عمل آوران آغاز نموده است .
معاونت شیلات تایلند ( Dof ) مراکز تکثیر و پرورش و توزیع کننده ها و عمل آوران را برای اعطای برچسب Coc بازرسی و تصدیق می کند، این کار باعث افزایش اطمینان مصرف کنندگان در مصارف بهداشتی و ایمنی و کیفیت و رعایت تولید همسو و مساعد با محیط زیست از میگوی تایلند می شود .
روشهای مناسب آبزی پروری Gap
دستور العمل های مهم Gapتولید میگو دلالت بر تازگی , تمیزی و عاری بودن از هر گونه مواد دارویی , شیمیایی و عامل بیماری زاست .
Gap اجرای روشهای اساسی و بنیادی توسط مزرعه داران میگو برای توسعه و رسیدن به Coc در آینده است .
بازرسی و کنترل ایمنی غذایی
مزارع به طور منظم و تحت کنترل بهداشت انسانی و روشهای مناسب آبزی پروری با اهمیت و استفاده از غذای با کیفیت و عدم باقی مانده های دارویی مانند اکسی تترا سایکیلین، اگزولینیک اسید، کلرا مفنیکل و نیترو فوران در مواد خام آبزیان توسط آزمایشگاه های شیلات مورد بازرسی قرار می گیرد .
ماموران Dof به صورت اتفاقی و چند در میان از غذا و آب و میگوهای با سن بالاتر از 90 روزگی و یا نزدیک برداشت نمونه برداری انجام می دهند و برای آنالیز از دستگاه Hpcl وelisa و یا تکنیک Lc-ms-ms که بستگی به نوع دارو دارد استفاده می شود .
مراکز عمل آوری در مراحل مختلف توسط بازرسان Dof برای اطمینان از اجرایgmp و Haccp )آنالیز مخاطرات کنترل نقاط بحرانی( بازرسی می شود
اطلاعات تولید جابه جا شونده از هچری و مزرعه و پشتیبانان و عمل آوران برای اطمینان از قابلیت رد یابی محصول انتقال داده می شود . کلیه محموله های میگوهای وارداتی در معرض آنالیز باقیمانده های دارویی قرار می گیرند . تولیدات نهایی به صورت اتفاقی در مراکز عمل آوری توسط ماموران Dofبرای آنالیز آزمایشگاهی شامل باقی مانده های آنتی بیوتیک، پیش از اعطای گواهی نامه سلامت برای صادرات، نمونه برداری می شوند
ایمنی غذایی
ایمنی در درجه اول اهمیت قرار دارد
تایلند بر این باور است که ایمنی غذایی قابل مصالحه نیست طرح بازرسی از مزرعه تامیز غذا ثابت می کند که بهترین روش برای باقی ماندن تایلند در وضعیت مناسب کنونی در بازارهای جهانی است
صنایع وایسته به آبزیان و آژانسهای دولتی متمرکز شده اند برای حل مشکل ایمنی و کیفیتی که ممکن است در آینده بروزنمایدهمکاری نموده اند .
بخشهای ذیل فعالان بخش خصوصی در برنامه های ایمنی غذایی هستند .
1- انجمن میگوی تایلند
2- اتحادیه غذاهای منجمد تایلند
3- باشگاه تجارت آبزیان پرورشی
با این تلاش وتعاون انتظار ميرود كه تایلند همچنان بعنوان مرتبه بالاي رقابتي در بازار غذاهای دریایی جهان باقی بماند.

بهروز حسین خانی
کارشناس تکثیر وپرورش میگو





میگوی آب شیرین / غلامرضا سهیل بیگی- کارشناس تکثیر و پرورش آبزیان شیلات ایلام ( 03/02/1386 )


آداپتاسيون و ذخيره سازي پست لارو ميگو / ترجمه: ايرج قائيني كارشناس مسئول تكثير و بازسازي ذخائر آبزيان ( 25/01/1386 )


آشنایی با تكثير و پرورش ماهي زینتی گورامي / رسول عمادي فرد : مدير عامل شركت تعاوني آبزي پروران ( 25/01/1386 )

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:05
آناتومي داخلي ماهي خاردار دهان بزرگ فلوريدا
تصوير زير مربوط به اجزاء اصلي داخلي ماهي باس دهان بزرگ است كه از اين خصوصيات براي بيان تفاوت بين ماهيهايي كه در فلوريدار زندگي ميكنند استفاده خواهد شد.
ممكن است تمايزهايي بين انسان و ماهي وجود داشته باشد، هر دو موجودات از شباهتهاي سحرآميزي در ساختمان و عملكرد بهره ميبرند و در يك نگاه بازتر حيات پيچيده تري دارند.
كوچكترين واحد موجودات، سلولهاي ميكروسكوپي هستند كه تعدادي از موجودات زنده همانند يك آميب به تنهايي بزرگتر از يك سلول نيستند.
در موجودات چند سلولي بزرگتر، سلولهاي انفرادي در ساختمان و انجام يك فعاليت خاص شبيه هستند كه داخل بافتها گروه بندي شده اند و بافتها ممكن است داخل مجموعه جفتهاي شبيه و ساختمانهاي تخصيص يافته كه اندام ناميده ميشوند گروه بندي شوند. اين اندامها فعاليتهاي بدني اوليه را انجام ميدهند همانند تنفس، گوارش و دريافتهاي حسي.
انسان و ماهي در بعضي اندامها شريك هستند همانند مغز، معده، كبد و كليه ها عضوهاي ديگر در موجودات مختلف به شكلهاي متمايزي ظاهر ميشوند براي مثال ريه ها در انسانها و آبششها در ماهي بسيار متفاوت هستند اما هر دو به صورت يكسان عملكرد اوليه تنفس را ميسر ميسازند.
سرانجام تعدادي از عضوها ( همانند كيسه شناي ماهي ) واقعاً درانسان وجود ندارند.
توضيحات زير مربوط به تعدادي از عضوهاي شناخته شده اين نوع ماهي به همراه عملكردهاي آنها ميباشد.
يك تعداد از عضوهاي حياتي ديگر، همانند طحال و لوزالمعده ممكن است د رهر دو ( انسان و ماهي ) وجود داشته باشند اما كوچكتر هستند و تعيين محل آنها سختتر است.
يك ماهي باس دهان بزرگ در نظر گرفته شده براي درست شدن در ماهي تابه يك نمونه عالي است به دليل اينكه اين گونه براي آزمايش نسبتاً بزرگ است. براي ماهيگيرهاي شجاع كافي است زماني را كه آنها را فيله ميكنند ماهي بعدي را مورد بررسي قراردهند، اين يك تجربه جالب است !
ستون فقرات :
بدن ماهي بر روي چارچوب بدنه ساختماني اصلي ساخته شده است كه از جلو به جمجمه و از پشت به دم ماهي متصل شده است.
ستون فقرات از مهره هاي بسياري ساخته شده كه جايگاه آنها تهي است كه بوسيله طناب پشتي ظريفي حمايت ميشوند.

طناب پشتي :
مغز با اعضاء ديگر بدن در ارتباط است و اطلاعات حسي را از بدن به مغز و همچنين راهنمائي هايي را از مفز به نقاط ديگر بدن منتشر ميكند.
مغز :
مركز كنترل ماهي جايي است كه وظايف اتوماتيك بدن ( همانند تنفس ) و رفتارهاي زيادتري در آن اتفاق مي افتد و تمامي اطلاعات حسي نيز در اين مكان انجام ميشود.
خط جانبي :
يكي از اندامهاي حسي اوليه ماهي است، نوسانهاي زيرآب را مشخص ميكند و توانايي تعيين جهت را از منابع ديگر دارد.
كيسه شنا :
اندام تعادلي تهي است كه از گاز پر شده و به ماهي اجازه ميدهد كه انرژي را بوسيله خاصيت شناوري در آب نگهداري كند.
ماهي احتياج دارد بعضي چيزها را از عمق زياد آب شكار كند براي اين كار مجبور است هوا را از كيسه شنا آزاد كند قبل از اينكه آنها ( شكار ) بتوانند رها شوند و به عمق آب برگردند و اين به علت اختلافي است كه فشار اتمسفر در سطح آب دارد.
انواعي از ماهي كه كيسه شنا ندارند اگر ايستاده شنا كنند به ته آب سقوط ميكنند.
كليه :
فيلترهاي مايع مواد زائد را از خون مي گيرند، آنها را تخريب ميكنند و سپس به بيرون از بدن منتقل ميكنند. همچنين عملكرد كليه در تنظيم آب و غلظت نمك در داخل بدن ماهي بسيار مهم است، براي اين كار ( توجه به عملكرد كليه )اجازه دهيد انواع خاصي از ماهي در آب شيرين يا آب نمك و تعدادي از آنها در هر دو زندگي كنند.
معده و روده ها:
اجزاء هضم شده موادغذائي جذب بدن ماهي ميشود. چنين ماهي مانند ماهي باس كه ماهي خوار است روده هاي نسبتاً كوتاهي دارد به علت اينكه چنين غذايي ( گوشت )از لحاظ اجزاء شيميايي آسان هضم ميشود.
ماهي مانند تيلاپيا گياهخوار است و براي اينكه اجزاء سازنده آنها ( گياهان )قابل استفاده باشد ماهي نياز به روده هاي بلندتري دارد به علت اينكه مواد گياهي معمولاً محكم، سلولزدار و سختر هستند .
روده كور :
اين عضو با طرحي شبيه نوك انگشت نزديك نقطه اتصال معده و روده ها مستقر شده است كه وظيفه آن كاملاً مشخص نشده، اما مشخص شده است كه اين عضو بوسيله ترشح آنزيمها به هضم غذا كمك ميكند، كه ممكن است وظيفه آن جذب غذاي هضم شده يا انجام هر دو عمل هضم و جذب باشد.
مخرج :
مكاني جهت زدودگي مواد زائد از بدن ماهي است.
جگر، كبد :
اين عضو مهم وظايف متعددي دارد، اين عضو هضم غذا را بوسيله ترشح آنزيمهايي كه بر اجزاء چربيها موثر بوده و شبيه يك فضاي ذخيره سازي براي چربيها و كربوهيدراتها هستند انجا ميدهد همچنين در تخريب سلولهاي پير خون وظيفه مهمي داشته و فعل و انفعالات خون را به موقع حمايتكرده و در دفع نيتروژن نيز نقش ايفاء ميكنند.
قلب :
خون را در سرتاسر بدن منتشر كرده و اكسيژن و مواد غذائي هضم شده را از طريق خون در سلولهاي اندامهاي مختلف آزاد ميكند، و فرآورده هاي زائد را بوسيله خون از سلولها به كليه ها و كبد براي دفع حمل ميكند.
غدد جنسي ( اندامهاي تناسلي ):
در طي فصل تخمگذاري تخمهاي نارنجي روشن در ماهي ماده بالغ جمع ميشودكه معمولاً در زمانهاي ديگر از سال هم قابل تشخيص هستند.
اندامهاي ماهي نر كه براي لقاح تخمها اسپرم توليد ميكنند، كوچكتر و سفيدرنگ هستندكه در محل كاملاً يكسان ايجاد ميشوند. تخمهاي بعضي از ماهيها با يك ظرافت خاص بررسي ميشوند مانند وضعيت خاويار در ماهي خاوياري.
ماهيچه ها :
حركت و تغيير مكان در ماهي ها بوسيله ماهيچه ها ميسر ميشود. اين قسمت از بدن ماهي از فيله ماهي تشكيل شده است كه معمولاً خورده ميشود..

مترجم:منیر نیلقاز

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:05
میگوی آب شیرین

بیش از150گونه ميگوي آب شيرين در نواحي گرمسيري و نيمه گرمسيري جهان زيست مي كنند كه در حدود 100 گونه آنان به جنس ماكروبراكيوم تعلق دارند از ميان آنها 40 گونه داراي ارزش اقتصادي مي باشند . ماكروبراكيوم روزنبرگي بومي نواحي حاره اي جنوب شرق آسياست و در اين مناطق از پست ترين تا مرتفع ترين نقاط رودخانه ها و مصب رودها در شرايط بسيار گل آلود و كدر زندگي مي كند . بعلت طغیانی بودن و نوسانات زیاد دمایی رودخانه های ایران این گونه در رودخانه های کشورمان دیده نمی شود .
ميگوي عظيم الجثه آب شيرين ( Fresh Water Prown Giant) به علل زیر مناسب ترين گونه براي پرورش محسوب مي شود :
• رشد سریع و رسیدن به وزن تجاری ( بیش از 70 گرم ) در استخرهای خاکی در مدت کمتر از 4 ماه
• عدم توقع غذایی خاص و رژیم همه چیزخواری .
• مقاومت در شرایط مختلف محیطی ( دما ، شوری و ... ) .
• رسیدن به مرحله رسیدگی جنسی در استخرهای پرورش .
•قابلیت پرورش و رشد در آبهای شیرین و لب شور .
•امکان کشت توام با ماهیان گرم آبی .
•تکثیر و پرورش آسان .
•تمایل اندک به همجنس خواری .
•بازار جهانی مطلوب .
رده بندي ميگوي آب شيرين :
•شاخه : بندپايان
زیر شاخه : ماندیبولاتا
•رده : سخت پوستان زير رده : مالاكاستراكا
•راسته : ده پايان زير راسته : ده پايان شناور
•فوق خانواده : كاريده آ خانواده : پالمونيده
•جنس : ماكرو براكيوم گونه : روزنبرگي

چرخه زندگي ميگوي آب شيرين داراي چهار مرحله است :
• تخم : بيضي شکل با محور طولي 7/0 – 6/0 ميلي متر به رنگ نارنجي روشن كه 3 – 2 روز قبل از تفريخ خاكستري سياه مي شوند .
• لارو : داراي 12 – 8 مرحله مشخص مي باشد که هر مرحله دارای مشخصات ویژه ای می باشد و عبور از هر مرحله و ورود به مرحله بعدی با یک پوست اندازی همراه است . اختصاصات هر مرحله در جدول زیر آمده است .
• پست لارو : شفاف بوده و در ناحيه سر داراي رنگ نارنجي مايل به صورتي روشن مي باشد .
• بالغ : معمولا آبي رنگ و گاهي مايل به قهوه اي حداكثر اندازه 30 سانتيمتر و حداكثر وزن 200 گرم می باشد . دومين جفت پاهاي حركتي نسبت به ساير پاها بسيار بزرگتر بوده و انتهاي آنها چنگالهاي مشخصي دارد كه اندازه آنها برخلاف برخي از ساير گونه هاي ماكروبراكيم از نظر طولي هم اندازه مي باشند .
چرخه زندگی میگوی آب شیرین
ریخت شناسی :
بدن میگوی آب شیرین دارای دو قسمت سر و دم می باشد ارگانهای بیرونی قسمت سر شامل روستروم ؛ یک جفت چشم مرکب ،آنتن ها و آنتنول ، پره های دهانی و شش جفت پای قدم زن می باشد . در قسمت دم بندهای شکمی ، دم و دمپاره ها و پاهای شنا قرار می گیرند .
توليد مثل REPRODUCTION :
فرآيند توليدمثل در تمام طول سال صورت مي گيرد اما داراي دو پيك بهاري ( اسفند – خرداد ) و پاييزي ( مهر و آبان ) مي باشد . چند ساعت پس از جفتگيري تخمگذاري صورت مي گيرد لقاح بيروني مي باشد . تعداد تخمها به اندازه ميگو بستگي دارد ( مثلا میگوی با وزن 100 – 50 گرم 100 – 50 هزار تخمریزی می کند ) .
تخم ها توسط يك غشاء نازك در زير قسمت شكمي ميگوي ماده قرار مي گيرند و بوسيله حركات شديد زوائد شكمي هوادهي مي شوند . در شرايط آزمايشگاهي تخمها در دماي 28 درجه سانتيگراد در مدت 17 – 16 روز تفريخ مي شوند و لاروها بيرون مي آيند . لاروها شناور بوده و با دم ابتدايي خود به پشت شنا مي كنند آب داراي شوري ppt 15 – 10 براي اين لاروها ضروري است و اگر در آب شيرين قرار گيرند مي ميرند . مراحل لاروي 16 روز طول مي كشد و سپس وارد مرحله پست لارو مي شوند .
يكي از صفات اختصاصي ميگوي آب شيرين سازگاري بالا نسبت به تغييرات دامنه شوري است و بر همين اساس مي توان پست لاروها را مستقيما از آب لب شور به آب شيرين منتقل كرد .
ذخيره سازي STOCKING
• سن ايده آل نوزادان براي ذخيره سازي 4 هفته و اندازه آنان 5 – 3 سانتيمتر مي باشد .
• قبل از ذخيره سازي بايد مرحله سازگاري ADOPTATION صورت گيرد .
• مي توان میگوی آب شیرین را بصورت تك گونه اي (منوكالچر) و چند گونه اي (پلي كالچر) همراه گونه هايي همچون كپور علفخوار ، كپور نقره اي ، تيلاپيا ، خامه ماهي و صدف پرورش داد .
• دوره پرورش 7 - 4 ماه و بطور متوسط 6 ماه است .
• تراكم ذخيره سازي : 40000 – 30000 قطعه در هکتار
• مقدار اکسیژن محلول در حد 3 میلی گرم در لیتر برای میگوی آب شیرین استرسزا و کمتر از آن مرگ آور است .
• میگوی آب شیرین به روشهای زیر پرورش داده می شود : پرورش در محیط محصور ، پرورش در قفس ، پرورش متراکم در استخرهای خاکی و کشت توام با ماهی .
• بهترین دما برای پرورش میگوی آب شیرین c ° 28 (32 – 28) دمای بیش از 35 و کمتر از 14 کشنده است .
پوست اندازي MOULTING :
ميگوي آب شيرين مثل ساير سخت پوستان براي رشد بطور منظم اسكلت خارجي ( پوسته ) خود را مي اندازد كه اين فرآيند با يك افزايش ناگهاني در اندازه و وزن همراه است .از پوسته میگو برای تولید عناصر پوسته و از جمله برای استخراج پکتین استفاده می شود .
تغذيه :
ميگوي بالغ همه چيزخوار(رژیم 100% گیاهی تا 100% جانوری) بوده و از تمام ديتريت ها و بنتوزها از جمله حشرات آبزي و لاروهاي آنان ، جلبكها ، دانه و بذر گياهان و ميوه ها ، نرمتنان ريز و سخت پوستان ، گوشت و پس مانده ماهي و ساير جانوران تغذيه مي كند در صورت كمبود غذا هم جنس خوار نيز مي باشد . که در این حالت ضمائم بدن همدیگر را می خورند . ترکیبات و درصد مواد مغذی موجود در غذای میگوی آب شیرین مطابق جدول زیر می باشد .
مشخصات استخرهای پرورش میگوی آب شیرین :
• اندازه مطلوب : 1 – 2/0 هكتار
• عمق مطلوب : 1 –7/0متر
• شيب ديواره ها : 3 به 1 تا 2 به 1
• منبع آب : چاه يا كانالهاي كشاورزي
• دماي مطلوب : 32 – 28 درجه سانتیگراد
• PH مطلوب : 5/8 – 7
• میزان تعویض آب روزانه : 5% در استخرهای پرواری و 10% در استخرهای نرسری .
شاخص هاي آب براي پرورش لارو ماكروبراكيوم روزنبرگي :
کوددهی و شکوفایی پلانکتونی :
فیتو پلانکتونها بعنوان حلقه ابتدایی تولیدات اولیه در استخر در پرورش میگوی آّب شیرین از اهمیت بسزایی برخوردار هستند و بصورت مستقیم و غیر مستقیم مورد تغذیه میگو قرار می گیرند . بنابراین جهت فراهم کردن مواد معدنی مورد نیاز رشد فیتو پلانکتونها در استخر کوددهی صورت می گیرد . برای کوددهی استخرهای پرورش میگو می توان از کودهای شیمیایی و حیوانی استفاده کرد . بطور کلی اعمالی که بلوم پلانکتونی در استخر انجام می دهد در زیر آمده است :
• تاثیر بر پارامترهای کیفی آب از جمله میزان اکسیژن محلول ، درجه حرارت و PH .
• منبع اصلی تولید اکسیژن در استخر .
• بطور مستقیم و غیرمستقیم بعنوان غذای طبیعی در استخر مصرف می شود .
• تثبیت کیفیت آب و شرایط محیطی استخر با جذب مواد غیرآلی .
• کاهش سمیت گازهای آمونیاک ، نیترات ، نیتریت و هیدروژن سولفید .
• مصرف دی اکسیدکربن در طی روز .
• جذب فلزات سنگین از قبیل آهن از آب استخر .
• جلوگیری از رشد و توسعه جلبکهای سبز – آبی کفزی ( لب لب ) و جلبکهای رشته ای
• برخی از فیتوپلانکتونها ( کلرولا ) با ترشح ماده کلرین مانع رشد ویبریوها می شوند .
• در فرآیند معدنی شدن مواد آلی و یوتریفیکاسیون نقش دارند .
• با ایجاد سایه محیط مناسب و امنی برای میگوها فراهم می کنند .
بيماريهاي اصلي ميگوي آب شيرين :
• پوسيدگي دم ( Rot – Tail )
• پوسيدگي آبشش ( Rot – Gill )
• سختي پوست اندازي ( Ecdysis – Obstacle Disease )
• لكه سفيد ( Whit Spot )
• لكه قهوه اي
• نرمي پوسته ( Soft Shell )
• مرگ سياه
• عفونتهاي قارچي و انگلي .

غلامرضا سهیل بیگی
کارشناس تکثیر و پرورش آبزیان شیلات ایلام

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:05
نقش مديريت شيلاتي در توسعه پرورش ماهي قزل آلاي ايران

چكيده:
به منظور ارزيابي نقش مديريت شيلاتي در توسعه پرورش ماهي قزلآلا، مطالعهاي صورت گرفت كه طي آن نقطه نظرات پرورش دهندگان بخش خصوصي و مديران بخش دولتي از طريق پرسش نامه بررسي گرديد. نتايج حاصله نشان داد كه در مديران، رضايت شغلي با افزايش سابقه كار، سن و تحصيلات افزايش مييابد در حاليكه در بين پرورش دهندگان، اين مساله تنها با زمينه تحصيلي مناسب، ارتباط دارد.
در بين پرورش دهندگان، نقش مديريت شيلاتي در آبزي پروري بسيار مهم ارزيابي شد، در حاليكه مديران دولتي چندان به اين موضوع اهميت نداده بودند.
هر دو گروه به روز شدن علوم كاربردي را در توسعه آبزي پروري مهم دانستند. اما متاسفانه نقش دانشگاهها را در اين مورد بيتاثير ارزيابي كردند كه علت آن را كمرنگي حضور دانشگاهها در زمينههاي اجرائي برشمردند.
در عين حال توسعه فرهنگ مصرف آبزيان در روند توسعه آبزي پروري توسط هر دو گروه بسيار مهم ارزش گذاري شد.
از نتايج بدست آمده چنين برداشت ميشود كه پاسخهاي توليد كنندگان از قابليت اعتماد بيشتري برخوردار است و بايد فاصله ايجاد شده بين بخش خصوصي و دولتي را از بين برد و نقطه نظرات اين دو گروه را در جهت توسعه آبزي پروري به هم نزديك كرد.
مقدمه:
آبزيان در حال حاضر از منابع عمده غذايي تامين پروتئين محسوب ميشوند و پرورش آنها امروزه بصورت يك علم و صنعت مهم درآمد است.
پرورش ماهي قزل آلا در كشورمان، در سالهاي اخير رشد و توسعه چشمگيري داشته و همگام با اين مساله، سيستمهاي اداري شيلات كشور نيز جهت ارتقاء كيفيت توليد، تلاش نمودند تا بر كارآيي فعاليتهاي خود در جهت توليد محصول بيشتر و با كيفيت‏تر بيافزايند. در اين ميان جاي يك تحليل مقايسهاي به منظور ارزيابي ميزان ارتقاء توليد و متناسب با آن، مديريت توليد، در دو بخش دولتي و خصوصي همواره خالي بوده و تقريبا تاكنون كار مدوني در اين زمينه در كشور صورت نگرفته است.
آنچه كه در اين مقاله به آن اشاره ميشود، تحليلي جامع در مورد موضوع فوق ميباشد كه نتايج آن را ميتوان با در نظرگيري برخي شاخصها در بخش خصوصي و دولتي، تا حدودي براي مديريت توليد قزل آلاي كشور تعميم داد؛ چرا كه نتايج اين مطالعه براساس اطلاعات و يافتههاي پرورش دهندگان استان تهران و مديران مرتبط با پرورش قزل آلا و در سطوح بالاي دفتر مركزي سازمان شيلات ايران بدست آمده است. لازم به توضيح است، استان تهران به دليل داشتن تمامي سيستمهاي پرورش قزل آلاي كشور و نيز تعدد پرورش دهندگان و دسترسي آسان‏تر، به عنوان نمونه انتخابي برگزيده شد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:06
آشنايي با ماهي اسكار
نام علمي اين گونه: Astronotus ocellatus
نام عمومي آن: اسكار سيچلايد مخملي سيچلايد مرمري.
داراي الگوهاي رنگي متنوعي است (اسكار قرمز اسكارببري اسكارآلبينو يا سفيد).

اندازه
طول استاندارد40-30سانتي متر

در حالت رشد كامل: وزن بيش از 1600 گرم و در هنگام جواني مي تواند بيش از cm2/5 در ماه رشد مفيد طولي داشته باشد. هيچگاه گول اندازة كوچك آنرا در هنگام خريد نخوريد و مخزن بزرگتري را نسبت به سايز اولية آنها در نظر بگيريد زيرا كه آنها به سرعت رشد كرده و فضاي بيشتري را نياز خواهند داشت.

خواستگاه
به طور بومي در شمال آمريكا سرشاخه هاي رودخانة آمازون و اورنيوكو آر?انتين برزيل كلمبيا پرو پاراگوئه ونزوئلا يافت مي گردند.


شرايط آب
8-6 = PH سختي كل dH 19-5 دمايC26-22 (به نظر من درجه حرارت 28 سانتي گراد بهترين درجة حرارت است(. محدودة حرارتي ذكر شده به اين معني نيست كه درجة حرارت مي تواند در اين محدوده تغيير يابد بلكه بايد در يك عددي ثابت باشد و تغييرات وسيعي را نداشته باشد. اسكارها ماهياني هستند كه در كف و در تمامي حجم تودة آب در حال شنا مي باشند. آنها در حالت طبيعي در آبهاي كم عمق همراه با جريان ملايم و كف ماسه اي و يا گلي يافت مي شود.

مواد غذايي
حشرات و لاروهاي حشرات سخت پوستان و بي مهره گان ماهيها و مواد گياهي متفاوت و در واقع هر چيزي كه اندازة دهان آنها بشود. اين طبيعت ذاتي آنها اين ماهيها را جانوراني هميشه گرسنه نشان مي دهد ولي حتي در هنگام سيري كامل به غذا خوردن علاقة زيادي نشان مي دهند. اكثر تازه كارها با تغذية بيش از حد اين ماهي در آينده به مشكلات زيادي برمي خورند. مثلا اگر از غذاهاي پلت استفاده مي نماييد اين نكته را به خاطر داشته باشيد كه پليت پس از خورده شدن توسط ماهي در معده به دليل وجود آب متورم شده و در صورت تغذيه بيش از حد مشكلات جدي را بوجود خواهد آورد.

طول عمر
اين ماهي مي تواند به راحتي بيش از 10 سال زنده بماند.
موفقيت در مورد اين ماهيان نياز به توجه در طولاني مدت دارد يعني در عرض چند ماه نمي توان به موفقيت لازم رسيد بلكه با يك ديدگاه ساليانه بايد به آنها نگاه كرد.

خلق و خو
اسكارها ماهيان نسبتا پرخاشگري هستند. حتما شنيده ايد كه مي گويند اين ماهيان ماهيان بد سرشتي هستند. اين شايعات از آنجا مي آيند كه آنها سعي دارند هر چيزي كه در مخزن است و در اندازة دهاني آنها است ببلعند. اين ماهيان قلمرو طلب بوده و در هنگام جفت گيري اين رفتار پرخاشگرانة آنها تا حد زيادي افزايش مي يابد و بايد حتما فضاي بزرگي را براي زندگي آنها در نظر گرفته شود. حتي مي تواند به درگيري شديد بين افراد يك مخزن و حتي مرگ آنها منجر شود.
فضاي مناسب براي يك جفت اسكار مولد در حدود 250 ليتر است. البته جفتهاي مولد من در يك مخزن 150 ليتري به خوبي تكثير كرده اند.

اين ماهيها بسيار باهوش هستند و قادرند كه حيله هاي زيادي را از خود نشان دهند و به زودي قادرند شخصي كه به آنها غذا مي دهد را شناسايي نمايند. به دليل عمر زياد (هم اندازة سگها) اين ماهي نسبت به ماهيهاي ديگر محبوب تر شده است. اسكارها ماهيان سخت جاني هستند و در شرايط بسيار سخت نيز حتي علايم ظاهري خاصي را نشان نمي دهند. با اينحال بسياري ممكن است تصور نمايند كه اين جانداران زيبا نيازمند مراقبت وي?ه اي نمي باشند اما هر جانداري نيازمنديهاي خاص خود را دارد. عدم مراقبت صحيح از اين ماهي مي تواند به صورت بيماري سوراخ در سر (hole in head) و يا فرسايش خط جانبي خود را نشان دهد. اين بيماريها به ما يادآوري مي كنند كه در تغذية آنها بايد از غذاهاي متنوع و مكملهاي ويتامينه استفاده كرد. بسياري از افراد از يك ر?يم غذايي نامناسب استفاده مي نمايند كه ارتباط مستقيمي با كمبودهاي غذايي دارد.

برخي نيز فقط از غذاهاي زنده استفاده مي نمايند كه اين عمل منجر به ايجاد دو مشكل خواهد شد :اول از همه تغذيه با غذاهاي زنده مي تواند در طولاني مدت يكسري كمبودهاي غذايي را به وجود آورد. اسكارها در طبيعت منحصرا از غذاهاي زنده استفاده نمي نمايند (piscivores نمي باشند) و قادرند كه غذاهاي متنوعي را مصرف نمايند و حتما بايد تنوع غذايي بالايي را جهت سلامت جسمي داشته باشند. در طبيعت آنها به طور طبيعي بيشتر از حشرات و سخت پوستان استفاده مي نمايند اما از آنجا كه اينها ماهيان فرصت طلبي بودند غذايي را كه مي تواند توسط آنها مصرف گردد (در حد اندازة دهاني آنها باشد) مي بلعند.

دوم : غذاهاي زندة موجود در مغازه هاي آكواريومي جانداران مناسبي براي انتقال انواع بيماريها مي باشند كه يقينا مي توانند براي ماهيان زيباي شما خطري بزرگ محسوب گردند.

برخي ديگر منحصرا از دل گوساله استفاده مي نمايند. استفادة صرف از دل گوساله (چون دل گوساله يك بافت عضلاني است و نمي تواند حاوي تمامي عناصر غذايي باشد) در طولاني مدت مي تواند منجر به كمبودهاي غذايي گردد.

يكي ديگر از مشكلات جدي كه بوجودمي آيد استفاده از غذاهايي است كه داراي چربي بالا مي باشند به خصوص از نوع چربيهاي اشباع (سخت). اين نوع چربي در اغلب بافتهاي بدن حيوانات خونگرم وجود دارد. خوشبختانه در بافت دل (قلب) چربي در حد مناسب جهت تغذية ماهي وجود دارد. البته قبل از استفاده بايد به خوبي چربي هاي اطراف آنرا جدا كرده و رگه هاي قسمت داخلي حفرة قلب را جدا نماييد. استفادة بيش از حد از چربيها مي تواند بيماري كبد چرب را ايجاد نمايد. در اين بيماري به علت انباشته شدن بيش از حد چربي در كبد رنگ آنرا از حالت طبيعي خارج كرده و كبد روشنتر ميگردد. متاسفانه علامت خارجي براي اين مشكل وجود ندارد. تا زماني كه ماهي بميرد و كالبد شكافي علت اصلي مرگ را مشخص نمايد. مشكل اخير از جمله عوامل اصلي مرگ اسكارها قبل از ده سالگي است (حتي اگر از ماهي به خوبي مراقبت كرده باشيد).

در آخر مطلب مهمي را متذكر مي شوم و آن اينكه به دليل فعاليت و تغذية بالاي اين ماهيها بايد تعويض آب و سيفون مواد زايد كف جهت جلوگيري از افزايش ميزان موادسمي (آمونياك نيتريت نيترات و...) به طور مدام انجام پذيرد.

ترجمه و تاليف از علي كرمي - دانشجوي كارشناسي ارشد رشته شيلات

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:06
ماهي گوپي Guppy Fish

مقدمه:

براي نگهداري از ماهي گوپي توصيه مي شود آ?وارومي ?وچ? با حجم 20 گالن همراه با مقدار زيادي گياه آكواريومي نظير java Fern و java Moss استفاده شود. گياهان فوق مقاوم هستند و مي توانند تر?يبات آب سخت را ?ه براي گوپي ها مطلوب است تحمل كنند.
خانواده گوپي
گوپي ها از وابستگان مولي ها پداتي ها و دم شمشيري ها هستند ?ه نام خانواده اين گونه Poeciliidae مي باشد. همه آنها زنده زا هستند به اين معني ?ه بچه زا مي باشند. اين ماهيها گونه هايي هستند ?ه بين آنها سازگاري وجود دارد. بنابر اين شما مي توانيد آنها را در ?نار هم بدون هيچ خطري نگهداري ?نيد.
ماهي گوپي معمولا PH در محدوده متوسط يعني 7 (خنثي) را ترجيح مي دهد اما مي تواند خود را با شرايطي پايين تر تا 6 و در نهايت تا بالاي محدوده 7 (نزدي? به 8) وفق دهد و ( اگرچه آنها آب سخت را به خوبي تحمل مي ?نند) سختي آب مي بايست در حد متوسطي باشد. هنمچنين در مقابل سختي كم مقاومت نيستند. درجه حرارت محيط نگهداري آنها مي بايستي پايين تر از 75 درجه فارنهايت باشد اما مي توانند درجه حرارتي مابين 60تا 80 درجه فارنهايت را نيز تحمل ?نند.

از گوپي ها استفاده گسترده اي براي كنترل پشه مي شود و به عنوان غذاي اين ماهي پشه هايي كه تهديدي براي انتقال بيماري مالاريا هستند را مي توان استفاده كرد.
شما مي توانيد در آ?واريوم خانه خود به گوپي ها غذاهاي خش? شده فريزري لارو قرمز رنگ پشه هاي ريز توبي في?س ميگوي آب شور و همچنين غذاهاي آماده ?ه حاوي حجم بالاي سبزيجاتي نظير Spirulina است بدهيد.
هيچگاه به آنها بيشتر از آنچه ?ه در 1 دقيقه مي توانند بخورند غذا ندهيد. باقيمانده غذايي ?ه خورده نمي شود تجزيه شده و مخزن را آلوده مي ?ند. اگر بخشي از غذاي آنها خورده نشد آنها را جمع آوري ?نيد. به گوپي هايتان در وعده هاي ?متر مثلا 2 دفعه در طول روز غذا دهيد.

گوپيها را با ماهي Betta (نوعي ماهي آ?واريومي) يا ديگر ماهيهايي ?ه جنبش و حر?ت ?مي دارند نگهداري ن?نيد زيرا آنها به باله هاي خودشان صدمه خواهند زد. همچنين مم?ن است به خودشان آسيب برسانند.
بنابراين بهترين راه اين است ?ه چندين گوپي را بصورت زوجي براي ?اهش حالت تهاجمي و جنگجويي ماهيها در آ?واريوم با هم نگهداري ?نيد.
ماهي گوپي نر باله هاي بلندتر با رنگهاي جالب توجهي دارد و بقيه خصوصيات ظاهري اش نسبت به ماده ?ه معمولا بزرگتر است برابري دارد.
گوپيها در آبهايي ?ه ?يفيت بهتري دارد سالم تر خواهند بود. برنامه غذايي مناسب همراه با آبي ?ه زود به زود تعويض شود محيطي سالم تر را ايجاد مي ?ند. بهترين مقدار تعويض 10 تا 15 درصد آن هر هفته يا 20 تا 25 درصد در هفته هاي بعد توصيه مي گردد.
ت?ثير گوپي ها خيلي آسان است. در حقيقت تنها چيزي ?ه نياز است ي? نر همراه 2 ماده مي باشد. حال مم?ن است اين سوال در ذهن شما بوجود آيد ?ه چرا فقط 1 ماده مورد نياز نيست اين مسئله به اين خاطر است ?ه گوپي هاي نر بيشتر وقت و نيرويشان را صرف جلب توجه ?ردن ماده ها مي ?نند. بنابراين بهتر است ?ه در ازاي 1 نر دو ماهي ماده موجود باشد تا ماده ها هر از چند گاهي فرصت استراحت داشته باشند.
گوپي نر گوپي ماده را بارور مي ?ند. به اين صورت ?ه از باله مخرجي اش يا همان منفذ تناسلي استفاده ?رده و اين ?ار را انجام مي دهد. ماده هايي ?ه باردار مي باشند معمولا در محيط تاري? ظاهر مي شوند و اطراف مخرج و همينطور بدنشان افزايش حجم پيدا مي ?ند.

ما توصيه مي ?نيم ?ه ماهي هاي ماده باردار را از داخل ماهي دان به مخزن زايشگاه براي تولد بچه هايشان انتقال دهيد.

اگر بعد از تولد نوزادان بالغين را از داخل جعبه زايمان خارج ن?نيد بزرگترها نوزادان را خواهند خورد (حتي اگر مادرشان باشد).

اين ماهي با ساير ماهيهايي ?ه همگي در رده زنده زا ها هستند مانند:
تتراها رازبوراها گورامي ها ماهيان رنگين ?مان گريدوراس ها پل?وها لوچ ها گورامي دارف (?وتوله) و گربه ماهيان ?وچ? سازگاري دارند.


مترجم: ارغوان وحيدي- سید محمد کاظمی

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:06
گلدفيش كله شيري

مقدمه:
عكسها و اطلاعات اين مقاله مربوط به انجمن ماهيان آكواريومي بريستول ميباشد (1) اين انجمن با مجوز فعاليت ميكند و در در سال 1929 در بريستول تأسيس شد و متخصص ماهيان گلدفيش ميباشند.
كله شيريهاي بريستول در مقايسه با ماهي رانچو ?اپني كه خطوط خارجي پشتي آن به صورت منحني تيز به طرف پايين پا يك دمي كشيده شده شباهت بسيار نزديكي با كله شيريهاي پشت صاف چيني دارند.
سركلاهي از وي?گيهاي غالب اين ماهي ميباشد همچنين قسمت پشت اين ماهي صاف ميباشد. اين نوع ماهي محبوبترين ماهي ميان اعضاي BAS ميباشد. يكي از ماهيان باله بلند كله شيري در ?اپن به SHUKIN معروف ميباشد.


به گونه اي كه سركلاهكي آن بزرگتر است وي?گي برتري دارد. البته هر دوي آنها نمونههاي زيبايي ميباشند. همانطوريكه مشاهده ميشود بالة دمي شبيه به حالت چتري ميباشد.
كه اصطلاحا به دم چتري معروف است و خطوط خارجي پشت ماهي صاف و فاقد باله پشتي ميباشد. عكس ماهي سمت راستي در حال چرخش دوربين گرفته شده است.
مشخصات استاندارد كله شيريها مطابق ذيل ميباشد:
پهناي بدن بزرگتر از 2/1 بلندي بدن ميباشد تاج كلاهكي آن كاملا گسترش يافته و فاقد بالة پشتي ميباشد و بقيه بالهها جفتي (دوتايي) ميباشند بالة دمي از هم جدا ميباشد و

به شكل چنگالي است. قسمت انتهاي بيروني بالهها ظاهر كروي دارند و حداقل طول بدن cm5/5 يا ( اينچ) ميباشد.
ماهي پرجنب و جوش فعال و كاملا متعادل است بدنش كشيده نميباشد و خطوط خارجي بدن صاف و فاقد بالة پشتي ميباشد. بالة دمي كاملا از هم جدا و تاج كلاهكي به طور كامل در 3 ناحيه سر توسعه يافته است به عبارت ديگر حدقه چشم در قسمت زيرين جمجمه واقع شده است.
رنگ ماهي در حالتهاي گوناگون بصورت براق (تك رنگ رنگارنگ در نمونههاي بسيار زيبا و شبيه به هم در قسمتهاي مختلف بدن) نيز ميباشد البته يك نوع ديگر ممكن است ظاهري نقشدار داشته باشند.
رنگهاي متاليك ظاهري براق دارند و تا قسمت داخل بالهها اين رنگ امتداد دارد. ماهي نقشدار زمينهاي آبي با قسمتهاي كوچكي از رنگ بنفش قرمز نارنجي زرد و قهوهاي همچنين خالهاي سياه دارد.
عمل تكثير و پرورش كله شيريها حدود 50 سال پيش بصورت فعاليتي جدي آغاز شد بطوريكه اين فعاليت توسط عموها و پدربزرگها و اعضاء خانواده در گذشته انجام ميشد. در آغاز فعاليت مزبور ن?ادهاي خاص اين ماهي كه وي?گيهاي برتري داشتند انتخاب شدند و ن?ادهايي كه پرورش يافتند اكثرا بصورت قرمز خالص و بعضي از آنها هم با زمينه قرمز و لكههاي سفيد بودند . از گونههاي نگهداري شده كه حدود 40 ماهي مولد بود براي سال بعد حدود 150 بچه ماهي تكثير يافت. عمليات جفتگيري معمولا خصوصيات خاصي دارد كه در بيشتر مواقع تكثيركنندگان از يك قانون پيروي ميكنند. تكثير كنندهاي يك كله شيري سياه را با گونه قرمز آن آميزش داد و برخلاف انتظارش بدن ماهي بوجود آمده سرتاسر رنگي بود كه پديدهاي جالب محسوب شد و با وقوع اين پديده به اين نتيجه رسيدند كه هميشه از يك قانون خاص پيروي نميشود و در طبيعت اين گونه وقايع رويداده است. با توجه به اينكه مولدها را براي تكثير انتخاب كرده بود اين واقعه صورت گرفت. بعضي مواقع يك ن?اد در بعضي از سالها تخمريزي نميكند. علت اين وضعيت تاكنون مشخص نگرديده است. با اين وي?گيها افزايش و تكثير كله شيريها كارآساني نيست. در ن?ادهاي برتر از 1000 بچه ماهي موجود ميبايستي 50 قطعه از آنها باقي بمانند تا بزرگ شوند. اين نسبت حدودا بالاي حد استاندارد كه نسبت 200 به 1 است ميباشد. اين دستآورد قابل رقابت براي نسبتهاي ساير گونهها نظير شابون كينز بريستول و دم چتريها ميباشد.
گونههايي از ماهيان كلهشيري نظير گونه دم مجزا و گونة پشت صاف بدون باله پشتي داراي بيشترين مشكلات در نگهداري و مراقبت ميباشند.
به نظر ميرسد ن?ادهاي برتر با يك روش تكثير و پرورش مييابند و تكثير آنها تنها راه براي ازدياد ن?ادها با وي?گيهاي مخصوص بخود ميباشد.
ماهيها عمليات تخمريزي را در استخرها انجام ميدهند كه در پي آن تكثير كننده آنها را به مخزنهاي آب تميز در مزرعههاي پرورش انتقال ميدهد و با روش انتخاب دستي آنها را براي جفتگيري و تكثير انتخاب ميكنند.
به ماهيهاي بالغ و نوزادان غذاهاي استاندارد داده ميشود. متداولترين ذره خوراكي براي ماهيهاي بالغ آكوارين و كينگ بريتيش ميباشد. دافني هم زماني كه فراهم باشد مناسبترين خوراك است.
اولين و عمدهترين گونههاي برگزيده براي تكثير و پرورش تك دميها پشت صافها صورتيها و برنزها ميباشند كه از ميان آنها ماهيها را انتخاب كرده و طي دوران سال براي تكثير و پرورش آماده ميكنند.
كله شيريهايي كه در جنوب شرقي بريتانيا (بريستول گلواستر شاير و سامرست) زندگي ميكنند ماهياني مقاوم هستند بطوريكه در زمستانهاي معتدل بطور متوسط 8 – 7 سال زندگي ميكنند.
ماهي كه در سمت راست واقع شده ماهي براق رنگارنگ قرمز و سفيد است و خصوصياتي شبيه به رانچو دارد (به نوعهاي ديگر توجه كنيد) ماهي تكرنگ قرمز معمولا در قسمت تاج كلاهكي سرش نسبت به بقيه بدنش رنگهاي بسيار متنوعي دارد. ماهي كه در سمت چپ قرار گرفته در سرتاسر بدن رنگهاي متنوعي دارد كه جالب و كم نظير است.



مترجم: ارغوان وحيدي

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:06
آشنايي با ماهيان زينتي: گلاس فيش يا ماهيان شيشه اي


مقدمه

گلاس فيش يا ماهيان شيشه اي متعلق به خانواده Chandidae يا Ambassidae شامل همه ماهياني است كه داراي بدن شفاف مي باشند . آنها بومي آسيا به خصوص پاكستان هند نپال بنگلادش ميانمار و تايلند بوده و تا اندازه 9-8 سانتي متري رشد مي كنند . بدن ماهي بسيار كوچك بوده و داراي نقاط سياه و قرمز بر روي فلس ها است . نخاع ماهي از ميان بدن آن قابل مشاهده مي باشد . اين ماهيان به آرامي در آبها چشمه هاي تميز كانالها استخرها و در شاليزارها شنا مي كنند . آنها شناگرهاي ماهري در سطح مياني آكواريم ها بوده و در اسارت در صورت ايجاد شرايط مناسب آب در سلامت كامل خواهند بود .
كيفيت پايدار آب درجه حرارت و سطوح PH از شرايط زيستي اين ماهيان مي باشد . دماي آب بين 30 – 26 درجه و PH 8/6 و 7 مناسب است . بعضي از گونه هاي گلاس فيش در آبهاي لب شور نيز زندگي مي كنند . ماهيان اهلي زندگي گروهي را ترجيح مي دهند . تمايل آنها به گاز گرفتن باله هاي ساير ماهيان به خصوص اگر محل زندگي به اندازه كافي بزرگ نباشد زياد است . در محيط وحشي آنها گوشتخوار بوده و به همين دليل به غذاي گوشتي تحت شرايط آكواريوم علاقمندند .
با وجود اينكه گيلاس فيش هاي وحشي تقريبا شفاف هستند ولي اغلب به منظور تجارت مواد رنگي غيرسمي به دليل ايجاد رنگ هاي نئون درخشان به ماهي تزريق مي شود كه دوام رنگ تا 4-3 ماه مي باشد . عمليات رنگ كردن موجب استرس ماهي شده و مستعد بيماري مي شوند و نيز تزريقات منجر به تلفات شديد ماهي مي گردد . بررسي اخير در كشور انگلستان نشان مي دهد كه بالغ بر 40% گلاس فيش هاي رنگي به ويروس لنفوسيت ها معروف به قارچهاي پنبه اي مبتلا مي شوند .
آنها با تتراها بارب ها راس بوراس ماهي رنگين كمان live bearers گورامي و كت فيش سازگار هستند . بيماري مرسوم آنها پوسيدگي باله ها و آلودگي پوستي است . 4 گونه از اين ماهيان شامل : Chanda ranga , C lala , C nama & C baculis عموما" براي تجارت در نظر گرفته مي شوند .
گونه Chanda ranga معرف به گلاس فيش هندي يا گلاس perch هندي داراي بدني فشرده از پهلو گاهي اوقات داراي اشكال تخم مرغي مي باشد . پيشاني ماهي برجسته پشت ماهي كماني شكل داراي 2 باله مجزا به اضافه يك باله بلند مخرجي است . بدن شفاف ماهي در بازتاب نور به رنگ كهربايي مايل به سبز رنگين كماني مشاهده مي شود . باله ها شفاف هستند . رنگ بدن بستگي به محل زندگي ماهي دارد . آنها تحت شرايط نورهاي فرابنقش يا در آكواريوم هاي مدرن داراي لايه هاي تاريك با بهترين رنگ قابل مشاهده اند . حداكثر اندازه قابل دسترسي 9 سانتي متر است . آنها به آب با شرايط PH بين 5/8 – 7 و دماي بين 30- 28 درجه نياز دارند و اضافه كردن 5/1 – 1 % نمك به آب ايده آل است .نرها داراي رنگ زرد بيشتري هستند و در فصل تخم ريزي رنگ آبي رنگين كماني در حاشيه باله هاي پشتي ديده مي شود .
C lala معروف به گلاس فيش هندي در نواحي خليج دهانه رودخانه ها كشور هند تايلند و ميانمار يافت مي شوند . ماده ها برخلاف نرها داراي رنگ آبي در حاشيه باله هاي پشتي و مخرجي نمي باشند . اين ماهيها در دنياي وحش در گروههاي بزرگ ديده مي شوند به همين دليل بهتر است به صورت گروهي در آكواريوم نگهداري شوند . سختي متوسط آب با PH بيش از خنثي ( 5/7 – 2/7 ) و دماي آب بين 26 – 24 درجه ( 25 درجه ايده آل است ) براي اين گونه مناسب است . آنها غذاي زنده را به جاي غذاهاي پولكي و پلت ترجيح مي دهند . اين گونه در آكواريوم حاوي گياهان آبي به دليل شرايط مناسب آب تكثير مي يابد .
C nama معروف به glass-perchlet دراز يا گلاس فيش هندي بومي خليج دهانه رودخانه ها در شبه قاره هند مي باشند . در تجارت بيشتر گونه هاي اين ماهي را با رنگهاي فلورسنت رنگ مي كنند . سختي متوسط آب با PH كمي بيش از خنثي براي آنها مناسب است . دماي آب مي تواند بين 28 – 26 درجه باشد اما در هر صورت آنها در محيط هاي سردتر يا گرم تر بخوبي سازش مي يابند . به دليل لب شور بودن اين ماهي آب با شوري پايين براي آنها مناسب است . نرها داراي باله هاي كمي بلندتر و رنگ هاي روشنتري مي باشند . اين نوع ماهي در شرايط اسارت تكثير مي يابد .
C baculis با عنوان گلاس فيش Burmese كوچكترين آنها در بين گلاس فيش ها است . آنها صلح جو اما خجالتي بوده و محل هاي آفتابي را ترجيح مي دهند . كمي شوري آب با PH 7 و دماي 27-24 درجه براي آنها مناسب است . آنها شناگرهاي سطوح مياني آب و گوشتخوارند . تغذيه با غذاهاي پولكي براي آنها مشكل است . حداكثر اندازه آنها 4 سانتي متر است.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:06
آروانا ماهي گرانقيمت آكواريومي

آروانا Scleropages spp ماهي بسيار گرانقيمت است. پس هنگام خريد بايد به يكسري نكات مهم توجه كنيد تا بهترين ماهي را انتخاب نماييد.
تعدادي از اين موارد عبارتند از :

رنگ : بستگي به گونه آن رنگش بايد روشن و درخشنده باشد.

شكل بدن : به ميزان كافي پهن و طويل باشد و هر باله بايد كامل بوده و در جاي خود قرار داشته باشد.

فلسها : به طور منظم درخشنده و كاملا شكل دار و بزرگ

سبيلكها : بلند و مستقيم هر دو هم اندازه و هم رنگ بدن

باله ها : بزرگ و گسترده هر باله بايد شعاعهاي نرم و سخت باله اي را داشته باشد.

سرپوش آبششي : نزديك به سر و بدن باشد. سرپوش بايد درخشنده و بدون جراحات باشد.

چشمها : در شكل و اندازه مناسب باشد كدر نباشد برآمدگي نداشته باشد شفاف باشد.

دهان : كاملا بسته باشد و هيچكدام از فكها از آن يكي جلو نزده باشد.

دندانها : تميز بوده و در جاي خود و در يك خط در راستاي فك باشد.

شكم : برآمده نباشد و در ناحيه لگني صاف و تخت باشد.

نحوه شنا : مطبوع و جالب و اغلب در سطوح آب شنا مي كند.

حال در مورد جزئيات موارد بالا صحبت مي كنيم :

رنگ :
مهمترين عامل در خريد ماهي رنگ آن است زيرا اولين عاملي است كه علاقهمندان را به طرف خود جلب مي كند. بنابراين اگر شكل ماهي جذاب باشد اما رنگ آن جذاب نباشد جزو ماهيان ايده آل محسوب نمي گردد.

شكل بدن :
ماهي نبايد خيلي چاق و يا خيلي لاغر باشد. به غذايي كه به آن مي دهند و محل نگهداريش توجه كنيد. اندازه مخزن به طور مستقيم رشد وگسترش بدن را تحت تأثير قرار مي دهد. فضاي محدود مانع از رشد ماهي مي گردد و باعث ايجاد قوز در ماهي شده و تمايل به خميدگي در ماهي افزايش مي يابد. به طور كلي اندازه مخزن در هر مرحله بايد حداقل سه برابر طول ماهي باشد.
غذاي داده شده بايد مغذي باشد و از غذاهاي دريايي در ر?يم غذايي آنها استفاده كنيد. ماهي نبايد به يك نوع غذا عادت كند و يا به مقدار زيادي غذا بخورد. غذادهي بايد به خوبي كنترل گردد.

فلسها :
عامل ممايز كننده ظاهر آروانا است. فلسها همواره بايد درخشنده باشند. نبايد تيره و لك دار باشند. حضور نقاط قرمز بر روي فلسها مناسب بوده و دليل بر وجود عوامل بيماريزا نمي باشد.
بسياري از مردم تصور غلطي از فلسها دارند و فكر مي كنند كه وقتي برخي فلسها افتادند آنها به طور طبيعي جايگزين نمي گردند. هنگام جايگزيني فلسها احساس خارش به ماهي دست مي دهد و باعث مي شود كه ماهي خود را به اجسام داخل مخزن بمالاند. اين مساله مي تواند سبب ايجاد جراحت در ماهي گردد. براي جلوگيري از اين مشكل اجسامي كه مي توانند به ماهي آسيب برسانند را از مخزن حذف كنيد. دوره جايگزيني فلسها 5-3 هفته طول مي كشد.
در اين مدت زمان بايد مراقب ازدياد باكتريهاي مضر باشيد يعني شرايط فيزيكي و شيميايي آب را كنترل نماييد. اگر يك فلس غير طبيعي بود مي توانيد ماهي را بيهوش كرده و آنرا بكنيد. به زودي فلس جديدي در اين محل رشد خواهد كرد.

سبيلكها :
بايد به اندازه كافي بلند و مستقيم باشند و رنگي شبيه رنگ بدن داشته باشند.از خريد ماهي با سبيلكهاي كنده و كوتاه شده پرهيز كنيد.

سبليكها چگونه محافظت و نگهداري مي شوند
در ابتدا بايد بگويم كه فضاي مخزن شما بايد به ميزان كافي وسيع باشد تا سبيلكها بتوانند به راحتي فعاليت كنند در غير اينصورت نمي توانند به خوبي رشد كرده و مدام به اجسام آكواريوم ماليده شده و دچار جراحت مي گردند.


نكات قابل توجه :
- مخزن را با سنگها و ديگر وسايل زينتي تزئين نكنيد ( يك مخزن ساده بهترين است) .
- غذا را در كنار مخزن نريزيد و آنرا در وسط آكواريوم قرار دهيد.
- هيچ گاه به شيشه ضربه نزنيد زيرا اين كار باعث عصبي شدن و ترسيدن ماهيان ميگردد.
- سرپوشي براي مخزن در نظر بگيريد و گوشه هاي آكواريوم را توسط چسب گرد كنيد ( گوشه دار نباشد)
با رعايت نكات بالا مي توانيد از وارد آمدن صدمه به سبيكلها به ميزان زيادي بكاهيد. در صورت كنده شدن و شكستن سبيلكها بازسازي دوباره آنها بستگي زيادي به تغذيه و سن ماهي و شرايط آب دارد. ماهيان جوانتر دوره بازسازي كوتاهتري دارند.
سبيلكها مي توانند به دو صورت صدمه ببينند :
1- زماني كه سبيلك از ريشه كنده مي شود : زماني كه اين مساله اتفاق مي افتد بازسازي آن حتي براي جوانها نيز مشكل است.
2- زماني كه سبيلك از ريشه كنده نمي گردد : اگر سبيلك از ريشه كنده نشود اما دچار خميدگي گردد بهتر است كه آنرا قطع نكنيد تا دوباره رشد كند و پس از رشد دچار ناهنجاري نگردد.

باله ها :
هرگونه صدمه اي به باله ها مي تواند زيبايي ماهي را تحت تأثير قرار دهد و بر شناي ماهي تاثير گذارد. يك باله زيبا بايد صاف و گسترده باشد و تمامي شعاعهاي سخت باله اي صاف و محكم باشند و هيچگونه پارگي در باله ها مشاهده نگردد.
در زمان بچگي بايد كاملا مراقب اين ماهي بود و در اين مرحله نبايد فضاي زيادي را در اختيار آنها قرار دهيد. در فضاي خيلي بزرگ ماهي ها به سرعت مي ترسند و احساس ناامني مي كنند. فضاي كوچكتر احساس امنيت بيشتري را به ماهي مي دهد اما فعاليت ماهي كمتر مي گردد.
هنگامي كه ماهي به سن نوجواني رسيد مي تواند به يك مخزن بزرگتر انتقال يابد براي جلوگيري از صدم باله ها به اين نكات توجه كنيد :
- از وسايل تزئيني همانند سنگها استفاده نكنيد.
- ماهيان ديگر را همراه با آنها در مخزن پرورش ندهيد.
- براي انتقال جوانترها از توري نرم استفاده نماييد و زماني كه به 15 سانتيمتر رسيدند از تور نبايد استفاده كرد و به جاي آن از كيسه پلاستيكي استفاده نماييد.
- اگر شعاع سخت باله اي صدمه ديد مي توانيد آنرا از پايه قطع كنيد تا به جاي آن شعاع سخت جديدي در بيابيد در مورد آروانا ماهي بايد قبل از عمل جراحي بيهوش گردد.
شعاعهاي باله دمي بسيار حساس بوده زيرا عامل اصلي ايجاد حركت در ماهي ميباشند و هر گونه صدمه به آنها نحوه حركت ماهي را تحت تأثير خود قرار مي دهد.
براي عمل جراحي حتما از يك حرفه اي كمك بگيريد. ممكن است كه پس از جايگزيني شعاع باله اي آنها شكل مناسبي پيدا نكنند.

چشمها :
در حالت طبيعي چشمها به سطح آب نگاه مي كنند و به دنبال غذاهاي زنده ميباشند.
زيرا در طبيعت يكي از غذاهاي اصلي آنها را پرندگان نشسته بر روي شاخه ها و يا سطح آب تشكيل مي دهد. چشمهاي سالم بايد كاملا در مركز بوده و كدر و برآمده نباشد. آنها بايد ظاهر طبيعي داشته و بتوانند به راحتي چرخش كنند. كاملا شفاف بوده و به روشني بدرخشند.
در مخزن چشم ماهي به چند دليل بيشتر به سمت پايين معطوف است :
1- در مخزن چون غذاها سريعا به كف مي روند چشمها به دنبال غذا در كف بوده و به سمت پايين مي نگرد.
2- اين مساله به اندازه كافي امتحان نشده است اما چربي در ميان حفره چشمي انباشته مي گردد و باعث مي شود كه چشم برآمده شده و يا به سمت پايين متمايل گردد.


دهان :
لبها نبايد خيلي برآمده باشند و فك پايين نبايد شل باشد. در آكواريوم آروانا اغلب خود را به ديواره ها مي مالاند كه باعث مي گردد عضلات فك سست و شل گردند. براي جلوگيري از اين مشكل بايد مخزن را بزرگتر كنيم و يا توسط فيلترهاي داخلي جريان آب را قوي تر نماييم.

دندانها :
به طور كلي علاقه مندان به ماهي توجه زيادي به دندانها نمايند اما به هر حال دندانها كاملا مهم مي باشند. اگر دندانهاي ماهي سالم نباشند آنها تأثير خود را بر روي سلامت ماهي خواهند گذاشت.

سرپوش آبششي :
بايد صاف و عادي باشد. هيچگونه برآمدگي و چين خوردگي بر روي آن وجود نداشته باشد. موارد زير را براي داشتن يك سرپوش سالم در ماهيانتان مد نظر قرار دهيد :
- از وسايل تزئيني در داخل مخزن استفاده نكنيد.
- دماي صحيح را در مخزن برقرار كنيد. اگر دما خيلي بالا باشد سرپوشهاي آبششي و عضلات سر دچار چين و چروك مي شوند. توجه كنيد كه تغييرات دمايي شديد باعث كج شدن سرپوشها مي گردد.
- شرايط صحيح فيزيكي و شيميايي را در مخزن برقرار كنيد. توجه خاصي به نظافت و ميزان اكسي?ن موجود در آب داشته باشيد.
اگر هر گونه جراحتي در ناحيه آبششي مشاهده گرديد براي جلوگيري از عفونتهاي باكتريايي و قارچي از داروهاي مناسب استفاده نماييد.

شكم :
شكم نبايد برآمدگي داشته باشد در غير اينصورت ماهي دچار مشكلات معده است. به غير از زماني كه ماهي مي خواهد تخم ريزي كند.

نحوه شنا كردن :
شيوه شنا در افزايش زيبايي ماهي مؤثر است. ماهي زيبايي كه به درستي شنا نمي كند. ارزش خود را به ميزان زيادي تحت تأثير قرار مي دهد. شناي صحيح به اين صورت است كه ماهي بتواند به طور عمودي شنا كند و باله هاي خود را كاملا باز كند. سبيلكها بايد صاف باشند و ماهي نبايد دائما بالا و پايين رودو يا به صورت زاويه دار شنا كند.

ترجمه و گردآوري: علي كرمي- دانشجوي كارشناسي ارشد رشته شيلات

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:07
ماهيان زينتي درياچه Tanganyika

محل زندگي براي غواصي گونههاي بومي از سيچلايدها است كه تعدادشان به 200 گونه ميرسد. تعداد زيادي از آنها بسيار كوچك و اندازه آنها به 10 سانتيمتر يا كمتر ميرسد.
اين گونهها عبارتند از: سيچلايد goby گونههاي spathods, Eretmodus , Tanganicodus, Julies (گونه Julidochromis) و گونههاي مشابه گونههاي Telmatochromis و Chlinochromis amprologines گونههاي Lamprologus, Neolamprologus, Altolamprologus و Lepidiolamprologus شامل سيچلايدهاي ليمويي و پرنسس, بالههاي پردار و غربالكنندگان ماسه ميباشد.

در قسمت مياني آب سيچلايدهاي Schooling (گونههاي paracyprichromis و Cyprichromis), اشكال رنگي گونه Tropheus, Frontosa (گونه Cynotilapia) و Haplochromines (گونه Astaotilapia و گونه Petrochromis) زندگي ميكنند. با وجود آنكه اين سيچلايدها براحتي در بازار قابل دسترسي ميباشند اما آنها به دليل نرخ بالا در بين علاقمندان محبوبيتي ندارند و در واقع توليد آنها به همان مقدار توليد ساير سيچلايدها نميباشد و طول دوره رشد براي رسيدن به سايز بازاري چندين ماه است. از بين گونههاي مختلف سيچلايد درياچه Tanganyika, گونههاي Julidochromis, Lamprologus , Neolamprdogus و Tropheus در ميان علاقمندان محبوبيت دارند.

عموما سيچلايد درياچه Tanganyika بر پايه عادتشان به 4 گروه تقسيمبندي ميشوند از جمله ساكنان صدفها مانند Neolamprologusتخمريزان در غار (Julidochromis, Variabilichromis, Altolamprologus) تكثيركنندگان دهاتي (Xenotilapa و Tropheus) و تخمريزان عمق مياني آب (گونه Cyprichromis).

سيچلايد Tanganyika به دماي آب بين 22 درجه سانتيگراد و 28 درجه سانتيگراد با ميانگين دماي مناسب 25 درجه سانتيگراد و PH بين 98 نياز دارند. سختي آب بايستي در حدود 15 8 باشد و نبايد كمتر از dh 8 شود. بسياري از اين ماهيان ميتوانند در آب با PH نرمال و آبي كه سختي آن بالا نباشد, نگهداري شوند. در هر حال, آنها قادر به تحمل تغييرات ناگهاني در كيفيت آب يا دما نيستند. يك راه مناسب براي بالا بردن سختي كربنات ثابت نگه داشتن PH است. يك سيستم فيلتراسيون خوب موجب ميشود كه آب از هرگونه آلودگي ناشي از متابوليكي پاكيزه نگه داشته شود. توجه ميشود در شرايط آكواريوم گياهي كاشته نشود. همانطور كه در محلهاي طبيعي زندگي نيز اين گياهان به سختي يافت ميشوند.

بهتر است از غارهاي سنگي بجاي آنها استفاده شود. بطور كلي سيچلايدهاي Tanganyikan بومي منطقه و صلحجو بوده به غير از گونه Tropheus كه نسبت به يكديگر پرخاشگر هستند اما نسبت به ماهيان ديگر اين حالت پرخاشگري كمتر ديده ميشود. حالت تهاجمي بودن نادر است كه معمولا فقط در طي تخمريزي اتفاق ميافتد. مادههايي كه از تخمها يا بچهماهيها محافظت ميكنند ممكن است در مقابل مزاحمين حالت تهاجمي پيدا كنند و همچنين گونههاي ساكن صدفها نيز بخواهند از محل زندگي خود دفاع كنند. گونههايي نظير Frontosas , Lepidiolamprologus و Aholamprologus نبايستي با ساير ماهيان كوچكتر نگهداري شوند. زيرا آنها شكارچي هستند. ساير گونهها ميتوانند در شرايطي كه آب مناسب وجود داشته باشد بصورت اجتماعاتي در تانكها نگهداري شوند. سيچلايدهاي ساكن صدفها يا غارها به خوبي ميتوانند با بسياري از گونههاي سطح متوسط و بالا همزيستي داشته باشند.

از نظر تكثير آنها به دو گروه دهاني و تكثيركنندگان در صدف تقسيم بندي ميشوند. تكثيركنندگان دهاني شامل سيچلايدهاي گوبي, featherfins, sandsifted و سايرين جزء تكثيركنندگان نواحي كم عمق آب هستند. گونه Lamprologines ساكن صدف همانند تعداد كمي از گونههاي ديگر معمولا داخل صدف را به عنوان محلي براي تخمريزي استفاده ميكنند در حاليكه ساير تكثيركنندگان مناطق كمعمق داخل غارها را ترجيح ميدهند.

گونههاي Cypriochromis كه تكثيركنندگان دهاني هستند, عمل تخمريزي آنها در عمق مياني آب انجام ميگيرد. بطور كلي شرايط خيلي خاص در آب براي تخمريزي وجود ندارد, تهيه آب با كيفيت مناسب و PH در رنج موردنظر كافي است.
اگر چه اين ماهيان در تانكهاي پرجمعيت تكثير ميشوند اما موفقيت بيشتر زماني بدست ميآيد كه جفت مولد به صورت منفرد نگهداري ميشوند.

الهام كريمي
كارشناس پرورش ماهيان دريايي

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:07
تكثير ماهي آنجل

من زماني شروع به تكثير ماهي آنجل كردم كه تعدادي از آنها را در مخازن گروهي نگهداري مينمودم و فكر كردم كه تكثير اين ماهي ميتواند به نوعي براي من سرگرمي باشد.
براي تمامي نوزادان مخزن كافي در نظر گرفتم و در حال حاضر بيش از 20 مخزن 80- 50 گالني دارم. بهترين كار براي انتخاب يك جفت خوب آن است كه حداقل 6 عدد آنجل با كيفيت بسيار خوب كه هنوز به مرحلة بلوغ نرسيدهاند (juvenile) را از مغازههاي آكواريمي معروف و يا آنهايي كه از تكثيركنندگان خريداري كردهايم در يك مخزن كه فقط خودشان حضور دارند, با فضاي بزرگ و تعويض آب حداقل 1 بار در هفته همراه با غذاي متنوع قرار دهيم. در حدود 9 ماه آنها به سن بلوغ خواهند رسيد و جفتگيري كرده و هر جفت را در يك مخزن جداگانه قرار ميدهيم.
تكثير اين ماهيها تا حدي آسان بوده و آنها فقط نياز دارند كه سالم باشند و آب تميزي داشته و غذاي خوبي مصرف نمايند.
تمامي مخازن تكثير من شامل فيلتر اسفنجي, بخاري, لولة PVC جهت تخمگذاري و كف مخزن فاقد شن باشد. حداكثر حجم مخازن تكثيرمن 20 گالن است.
آنجلها به PH در حدود 7 جهت تكثير نياز دارند (PH مخازن من 8 است) آنها به درجه حرارت حدود 80 درجه فارنهايت نيازمندند. تغذية آنها با مخلوط دل گوساله + كرمسفيد + آرتمياي منجمد + غذاي ورقهاي انجام ميگردد.
اولين تخمگذاري با تعداد بسيار زياد صورت ميگيرد و پس از هچ تعداد چند صد نوزاد كه به فضاي زيادي جهت رشد نياز دارند, خواهيد داشت. قاعده كار بر اين است كه 32 بچه آنجل در هر گالن نگهداري گردد. در اولين باري كه والدين اقدام به تخمريزي ميكنند, آنها هر 107 روز و براي مدت چندين ماه تخمريزي مينمايند كه در آخر شما تعداد بسيار زيادي نوزاد آنجل خواهيد داشت.
بسياري از والدين تخمهاي خود را ميخورند و من براي اين گونه ماهيان, جدا كردن تخمها را از والدين توصيه ميكنم.
من به انتظار نوزادان نمينشينم و آنها را با والدين تنها ميگذارم و آنها خودشان نوزادان را بزرگ ميكنند. نقطة جالبي است كه ببينيم والدين خود از نوزادان مراقبت مينمايند. اما, اگر نوزادان را در كنار والدين به حال خود رها كنيم, والدين ديگر تخمريزي نمينمايند البته تا زماني كه نوزادان از مخزن والدين برداشته شوند.
در صورت وجود نوزادان در مخزن والدين من روزانه 25% از آب مخزن را تعويض كرده و جهت تغذية نوزادان از آرتميايي تازه هچ شده به دفعات زياد در طول روز استفاده مينمايم.
من همچنين 32 بار والدين را در طول روز با مقدار كم غذادهي ميكنم كه با اين مقدار غذادهي, ديگر نيازي به سيفون كردن غذاي اضافي به دليل عدم تجمع غذا در كف نميباشد. بسيار سخت است كه بدون سيفون كردن نوزادان كار سيفون غذاي اضافه را انجام دهيم. در هر حال بايد تلاش نموده كه اين كار انجام نگردد.
اگر تصميم به بزرگ كردن نوزادان به صورت مصنوعي گرفتيد, به شما ميگويم كه چه كار انجام دهيد:
زماني كه والدين عمليات تخمريزي را انجام دادند, من لوله پي وي سي 8 اينچي را برداشته و در يك كوزه 1 گالني قرار ميدهم (كه با آب مخزن والدين پر شده است) همراه با چند قطره متيلن بلو و يك سنگ هوا كه فقط مقدار كافي هوا را به تخمها برساند و تخمها را از بين نبرد و سپس اين كوزه را درون مخزن والدين قرار خواهم داد.
تخمها در 80 درجه فارنهايت در طي 2 روز هچ خواهند شد و طي 54 روز شروع به شناي آزاد خواهند نمود. به محض شروع شناي آزاد, آنها را به مخزن 5 گالني كه از آب مخزن والدين پر شده است قرار خواهم داد و آنها را با نوزاد آرتميا تغذيه خواهم نمود.
تعويض آب با مقدار 1 گالن و به دفعات 2 بار در روز است (با استفاده از آب مانده و همان دما و PH) جهت تعويض آب از يك شلنگ هوا استفاده مينمايم و نوزادان مكيده شده را دوباره به مخزنشان برميگردانم.
چهار بار در روز نوزادان را تغذيه نموده و آنها به سرعت رشد مينمايند و در حدود 3 هفته آنها را در يك مخزن 33 گالني قرار ميدهيم و آنها را از تغذيه با آرتميا خواهم گرفت و با دل گوساله چرخ شده و غذاي ورقهاي به خوبي پودر شده, غذادهي خواهم كرد.
من نوزادان را به ميزان 3 بار در روز غذادهي نموده و با تعويض آب به ميزان 3 بار در هفته, در سن 6 هفتگي به اندازة يك 10 سنتي خواهند رسيد و حاضرند تا به مغازه جهت فروش منتقل گردند.
برخي از جفتها والدين بسيار خوبي هستند و خود نوزادانشان را رشد ميدهند و اين منظره بسيار زيبايي است. متأسفانه بسياري از والدين به تخمها و يا نوزادان به چشم يك وعدة غذايي خوب و مناسب نگاه ميكنند.
با فضاي كافي, تغذية مناسب و تعويض آب مناسب, آنجلها به اندازة كاملا درشتي ميرسند. آنها ماهيان اجتماعي بسيار مناسبي هستند و به يك مخزن حداقل 20 گالني با ارتفاع زياد احتياج دارند تا كاملا خود را در آن نشان دهند.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:07
آشنايي با ماهي زينتي بادكنكي
ماهي puffer ( بادكنكي) از اعضاي خانواده Tetraodontidae است كه بطور گسترده و در هر گونه شرايط آبي در جهان يافت مي شود. ماهيان بادكنكي از نظر شكل ظاهري از ساير گونه هاي زينتي متفاوت هستند. ماهيان بادكنكي نام خود را به دليل داشتن قدرت دفاعي در برابر تهديدات شكارچي از طريق متورم شدن بدنشان, گرفته اند. آنها با عنوان ماهي بالوني يا بادي نيز شناخته شده اند. به دليل توانايي آنها به باد كردن بدنشان, همانند توپ گلف با بدني بزرگ و بدون مقياس و طرح خاصي در داخل حوضچه هايشان شناور مي شوند و اغلب روي سطح بدنشان خارهايي است كه تا ماهي باد نشود قابل مشاهده نيستند.
بر خلاف ساير ماهي ها بادكنكي هاباله هاي لگني ندارند و بجاي استفاده از باله هاي دمي كه يك اندام اصلي براي شنا است آنها از باله هاي سينه اي شفاف به همراه باله هاي پشتي و مخرجي كمك مي گيرد. چشمان ماهيان بادكنكي قادر به حركت به طور مستقل از يكديگر بوده كه ديد دو چشمي را مقدور مي سازد.

ماهيان بادكنكي طول عمر بالايي حتي در شرايط اسارات دارند و نگهداري آنها نسبتا آسان است. آنها به راحتي مي توانند خودشان را با نوسانات شرايط آب وفق بدهند ( در طول مدت زمانيكه شرايط آب تغيير مي يابد) تعداد كمي از واريته هاي بادكنكي ها براي تكثير به آب شيرين مهاجرت مي كنند اگر چه از اصل دريايي هستند. اين ماهيان با وجود گوشتخوار بودن به غذاي آماده نيز به سرعت سازگاري پيدا مي كنند. آنها ترجيحا از نرم تنان, ميگو و krill تغذيه مي كنند.

بادكنكي ها در مقابل بيماريها و عفونتها بسيار حساس هستند. آنها با داشتن خارهاي گزنده در مقابل ساير ماهيان بادكنكي و ماهيان ديگري كه آنها را نگه داشته و تكه تكه آنها را مي خورند, به زحمت مي توانند از خود حفاظت كنند. با وجود اين ماهيان بادكنكي كوتوله يا كوتاه قد در مقايسه با ساير بادكنكي ها كمتر گزنده هستند. فقط تعداد كمي از اين گونه ها در تجارت گونه هاي آكواريومي طرفدار دارند. اگر چه بيش از 150 گونه از اين ماهيان شناخته شده اند اما اغلب آنها در محيط هاي آب لب شور و شيرين يافت مي شوند. ماهيان بادكنكي آب شيرين شامل گونه هاي زير مي باشد: Carinotetraodon lorteti , C. salivator, Monotetrus travancoricus, Chonerhinos amabilis, C. nefastus, C. modestus, C. remotus,C. asellus, Colomesus asellus و C. psittacus .

بعضي از ماهيان بادكنكي متعلق به گونه هاي Tetraodon هستند كه گونه هاي لب شور مي باشند در حاليكه ساير گونه ها بطور كل مربوط به آب شيرين هستند و تعداد كمي حد واسط هر دو آب شيرين و لب شور قرار مي گيرند. ماهي Monotetrus travancoricus كه نام رايج آن Malabar يا ماهي بادكنكي كوتوله است بومي كشور هند است و به عنوان كوچكترين ماهي بادكنكي در تجارت اين ماهيان شناخته شده است. اين ماهي با حداكثر اندازه 5 / 2 سانتيمتر در حال حاضر به عنوان گونه آب شيرين مورد علاقه دوستداران آكواريوم مي باشد. آنها از غذاهاي گوشتي كوچك تغذيه مي كنند و علاقه اي به غذاهاي گياهي ندارند.

ماهي T. fluuiatilus با نام رايج بادكنكي Ceylon بومي كشورهاي سري لانكا, هند, بنگلادش, ميانمار و برونئي است. آنها در بين گونه هاي تجاري ماهيان رايجي هستند و داراي باله هاي گزنده, خارهاي مشخصي در دوران بزرگسالي هستند. غذاي آنها شامل سخت پوستان كوچك, كرمها, نرم تنان, جلبكها و خرده ريزه ها در حيات وحش مي باشد.

Tetraodon Biocellatus با نام ماهي بادكنكي ( شكل &) يا بادكنكي eye spot بومي كشورهاي هندوچين, مالزي و اندونزي هستند. اينها در اصل گونه هاي لب شور بوده و پرخاشگر هستند. فاكتورهاي مناسب آنها شامل PH بين 5 / 6 تا 5 / 7 و سختي آب 12 - 5 است. اندازه اين گونه بطور معمول كمي بيش از 5 سانتي متر است.

T. leiurus با نام رايج بادكنكي نشانه يا بادكنكي دو خال يك puffer آسيايي است. اين ماهي مي تواند هر گونه شرايط آب, شيرين تا لب شور با PH=7 و سختي آب 12 را تحمل كند. اين ماهي پرخاشگر و داراي باله گزنده است.

T. lineatus با نام بادكنكي fahaka يا بادكنكي نيل بومي رودخانه هاي نيل حوزه آبريز چاد ولتاي نيجر گامبيا و سنگال در جنوب افريقا است. آنها به puffer خطي نيز معروفند. آنها به شرايط آب شيرين و لب شور سازش دارند و فاكتورهاي آب براي اين ماهي PH=7 و سختي آب 10 مي باشد. اندازه اين ماهي 35 سانتي متر است.

T. mbu- ماهي بادكنكي غول پيكر آب شيرين با نام mub puffer بومي آفريقا بوده و بطور وسيعي در درياچه Tanganyika و رودخانه Congo basin گسترش يافته است. اين گونه يكي از بزرگترين ماهيان بادكنكي آب شيرين است و به عنوان puffer واقعي آب شيرين به حساب مي آيد. شرايط آب شامل PH متوسط با درجه حرارت 24 تا 26 درجه سانتيگراد است. حداكثر اندازه اين گونه 75 سانتيمتر است.

T. nigroviridis- ماهي بادكنكي خال سبز به دليل داشتن رنگ سبز زمردي كه موجب كنتراست زيبا با خالهاي سياه شده است بومي نواحي گرمسيري كشورهاي آسياي شرقي شامل نواحي ساحلي هندوچين و فيليپين تا هند مي شود. آنها در آبهاي شيرين و لب شور يافت مي شوند و ماهي رايج درتجارت گونه هاي آكواريومي است. حداكثر اندازه اين گونه 15 سانتي متر است. اين ماهيان پرخاشگر بوده و اغلب به تنهايي نگهداري مي شوند. شرايط آب متوسط سخت با PH=8 تا 5 / 8 , سختي آب 9 و درجه حرارت 24 تا 28 درجه سانتيگراد مي باشد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:07
مارماهيان Spiny ( خاردار )

مارماهيان Spiny ( خاردار ) كه به مار ماهيان مرداب نيز مشهورند از اعضاء خانواده Mastacembelidae هستند. آنها در كشورهاي هند, پاكستان, سري لانكا, بنگلادش, نپال, ميانمار, تايلند, مالزي, ويتنام و اندونزي پراكنش يافته اند. مارماهيان خاردار, مار ماهيان حقيقي نيستند اما به دليل شباهت آنها به مار ماهي به اين نام خوانده مي شوند.

بدن كشيده شبيه مار با پوزه گوشتي دراز و باله دمي گرد كه از باله هاي پشتي و مخرجي مجزا است. رنگ بدن , قهوه اي متمايل به زرد كه با نوارها يا لكه هاي سياه متمايز شده اند. به دليل زيبايي, ساختار بدني باريك و كشيده, رنگارنگ بودن و رفتار شوخي آميز آنها بيشترين تقاضا را در عرصه تجارت ماهيان زينتي در دنيا دارند. مارماهيان خاردار بسيار مستعد بيماريهاي قارچي و باكتريايي هستند بنابراين نياز به مراقبت وي?ه پس از صدمات وارده خواهند داشت تا از شيوع بيماريها جلوگيري شود. اين ماهيان در آبهاي لب شور و شيرين زندگي مي كنند. از بين 12 گونه شناخته شده 2 گونه Macrognathus aculeatus و Mastacembelus armatus از جايگاه مهمي در بازار ماهيان زينتي برخوردارند.

گونه Macrognathus aculeatus عموما مارماهي طاووس يا مار ماهي خال خالي ناميده مي شود. اين ماهي داراي بدني بدون پوشش فلس دار و به رنگ قهواه اي روشن بوده و در قسمت فوقاني و بالاي باله پشتي داراي 4 خال حلقه اي و گرد مي باشد. هر دو باله دمي و پشتي داراي نوارهاي زيبايي هستند.


حداكثر اندازه آنها زمانيكه كاملا رشد كرده اند به 30 - 25 سانتيمتر مي رسد. عادات غذايي شبانگاهي دارند يعني با چال كردن خودشان زير لايه هاي پر از سنگ و ماسه يا صخره ها پنهان شده و به هنگام شب يا صبحدم براي خوردن غذا بيرون مي آيند. فاكتورهاي آب شاملPH خنثي تا كمي قليايي( 2/7 = PH )و درجه حرارت بين 24 تا 26 درجه سانتيگراد مي باشد. اين ماهيان گوشتخوار بوده و ماهيان نابالغ از غذاي زنده نظير بچه ميگو و انواع كرمها بخصوص كرمهاي سياه تغذيه مي كنند و پس از رشد كافي مي توانند از ماهيان كوچك تغذيه كنند. در محيط بسته مي توان آنها را تكثير كرد اما مشكل است در جوانترها جنسيت آنها را تشخيص داد. عموما در ماهيان هم سن و سال ماده ها كمي بزرگتر از نرها هستند.

به هنگام تكثير شكم ماهي ماده متورم و به رنگ سبز كم رنگ در آمده و بر جستگي مخرجي كاملا مشخص است. ماده ها بين 800 تا 1000 تخم بزرگ و شفاف مي گذارند. تخم ها در مدت 3 روز هچ مي شوند. بچه ماهيان از ناپلي Cyclops تغذيه مي كنند.

گونه Mastacembelus armatus , عموما به زبان تجاري مارماهي tire track يا مار ماهي زيگزاكي و يا مار ماهي خاردار آتشين ناميده مي شود. اغلب در نهرها و رودخانه ها در زير لايه هاي سنگي, ماسه اي و يا زير صخره ها در كشورهاي آسيايي از پاكستان تا ويتنام و اندونزي يافت مي شوند.

به عنوان يك عضو از خانواده Mastacembilidae يك رديف خار در پشت بدنشان دارند. اين ماهي علاقه مندان زيادي دارد و براي اضافه كردن به داخل آكواريوم بزرگ مناسب است. بدن كشيده با رنگ قهواه اي طلايي و داراي 2 رديف خطوط زيگزاكي طويل به رنگ قهوه اي سير است كه كم و بيش به طرحهاي مشبك شباهت دارد. باله هاي پشتي, مخرجي و دمي به شكل يك واحد يكپارچه عقب بدن را احاطه كرده اند.

حداكثر اندازه آن 90 سانتي متر است. آنها غالبا در زير لايه هاي سبز يا زير صخره ها پنهان شده و شب و يا صبحدم براي تغذيه بيرون مي آيند. بنابراين محل هاي مخفي در آكواريوم براي نگهداري آنها مناسب است. فاكتورهاي آب شامل: PH بين 5/6 تا 5/7 و درجه حرارت 22 تا 28 درجه سانتيگراد است.اين گونه دهان كوچكي داشته و از كرمها و لاروهاي پشه تغذيه مي كند. ممكن است از بعضي غذاهاي خشك نظير پلت ها و كرمهاي خوني خشك شده و فريز شده نيز استفاده كنند. تكثير آنها در آكواريوم و يا در محيط بسته ممكن نيست و معده ماده ها زمانيكه براي تخم ريزي آماده مي شوند بزرگتر است.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:07
ماهيان زينتي Badis badis




Badis Badis از گونه هاي بومي ماهي زينتي در كشورهاي هند, تايلند و ميانمار متعلق به خانواده Nandidae مي باشد. اين ماهي به Chameleon ( آفتاب پرست ) كوچك معروف است زيرا بسته به وضعيت و شرايط زيست محيطي بوي?ه در طي جفت يابي و تكثير تغيير رنگ مي دهد. سالها اين ماهي مورد علاقه آكواريم داران بوده است. آنها بسيار زيبا و بسيار ظريف مي باشند. ماهيان نر به دليل داشتن وي?گيهايي نظير بدني به رنگ قرمز تيره كه در پشت مايل به آبي با خط هاي موج دار عمود بر بدن است داراي جذابيت بيشتري هستند.
بيشتر اوقات آنها كم رنگ بوده و با رگه هاي نارنجي و آبي رنگ ديده مي شوند, از طرفي به هنگام نگهباني از لانه يا در گله هاي جوان, رنگ باله ها در ماهي نر سياه كهربايي با نوارهاي آبي روشن است. به هنگام ترس به رنگ ب? با نقاط سياه روي ناحيه دمي تغيير مي يابند. زمانيكه ماهي نر حاكم احساس كسالت مي كند رنگ آن به رنگ تيره با خطوط سياه كه بصورت عمودي در دو طرف بدن كشيده شده اند تغيير مي كند.

آنها غالبا گوشتخوار بوده و از ماده غذايي مانند tubifex, كرم هاي سفيد, كرمهاي نواري خاكي و ساير غذاهاي گوشتي استفاده مي كنند. به هيچ عنوان از غذاهاي با منشا گياهي يا دانه اي تغذيه نمي كنند. اين ماهيان آرام و صلح طلب داراي حركتي آرام بوده و به خوبي مي تواند در حوضچه بصورت اجتماعي زندگي كنند. اندازه ماهيان بزرگ در حدود 8 سانتي متر و دماي مناسب آب 26 درجه سيلسيوس با pH حدود 7 مي باشد. آنها نياز به گياهان فراواني در اطراف خود دارند و معمولا از چوب هاي شناور به عنوان پناهگاه يا سايبان استفاده مي كنند.

Badis داراي 3 زير گونه است: Badis badis badis در كشور هند, B badis Siamensis در كشور تايلند و B badis burmanicus در ميانمار يافت مي شوند. همه اين زير گونه ها كوچك و حداكثر اندازه آنها 6 تا 8 سانتي متر مي باشد. Badis ماهي كاملا راحتي براي تكثير است.

ماهيان نربا ظاهري كشيده و رنگ آميزي بسيار تند ازماده متمايز مي شوند. نر و ماده ها بايستي از يكديگر جدا شده و براي مدت يك هفته در شرايطي قرار گيرند تا بتوانند از غذاي زنده بنحوي استفاده كرده تا نتيجه مطلوب در طول تكثير حاصل شود. آب كمي اسيدي تا خنثي ( 8 / 6 = PH) و درجه حرارت 26 درجه سيلسيوس باشد. در مراحل اوليه جفتيابي ماهي نر به سرعت ماهي ماده را دنبال كرده تا نهايتا ماهي ماده بداخل پناهگاهي جهت تخمگذاري و عمل باروري توسط ماهي نر كشيده شود. براي جلوگيري از تلفات بچه ماهيان بايستي والدين را جدا كرد. عمليات تفريغ در مدت 72 تا 80 ساعت اتفاق مي افتد, بچه ماهيان بتدريج از infusoria, بچه ميگو, دافني و نهايتا از كرمهاي سفيد استفاده مي شود. Badis badis badis بومي شبه قاره هند بوي?ه بخش شمال شرقي آن مي باشد. حداكثر اندازه اين ماهي 8 سانتي متر است. درجه حرارت آب بين 23 تا 26 درجه سيلسيوس وpH آن كمي كمتر از 7 مي باشد. نرها از نظر زيستي داراي بدني مقعر و رنگين و مراقبت از بچه ماهيان به عهده ماهيان نر است.
آنها به صورت جفتي يا در گروههاي كوچك در تانك هاي بزرگ نگهداري و با غذاي زنده و بعضي از كرمهاي منجمد تغذيه مي شوند. اين ماهيان به گياهان فراواني نياز داشته و ترجيح مي دهند در بعضي نقاط آكواريم پنهان شوند. ساير زير گونه ها تقريبا خصوصيات و رفتارهاي توليد مثلي مشابهي دارند.

الهام كريمي / كارشناس معاونت تكثير و پرورش آبزيان

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:07
ماهيان زينتي درياچه ملاوي

ماهيان زينتي سيچلايد درياچه ملاوي زيبا پرتوان با قابليت تكثير راحت و بسيار ارزان در محيط هاي مناسب هستند. آنها متعلق به دوگروه متمايز به نامهاي Mbuna و non- Mbuna مي باشند. ماهيان non- Mbuna در مناطق سنگي اين درياچه و گروه Mbuna در سطوح گرم آبهاي درياچه يافت مي شوند. در هر گروه تعداد زيادي گونه وجود دارد اما بعضي از آنها داراي خصوصيات مشتركي هستند كه مورد توجه علاقمندان است. گروه Mbuna از نظر اندازه كوچك رنگي گوشتخوار فعال و با رفتار تهاجمي هستند. اما گروه non- Mbuna كمي تهاجمي از نظر اندازه بزرگ و همه چيز خوار هستند. گونه هاي متعلق به گروه Mbuna شامل: Labidochromis Melanochromis Cynotilapia و Pseudotropheus و گونه هاي متعلق به گروه non- Mbuna عبارتند از: Aulonocara Cyrtocara Nimbochromis Protomelas Copadichromis Lethrinops و غيره. بارزترين وي?گي ماهيان سيچلايد ملاوي رنگ آنها است. بيشتر گونه ها داراي رنگ آميزي چشمگيري هستند. نرها داراي رنگ روشن تر از ماده ها هستند. در محيط طبيعي آنها درياچه ملاوي pH آب بين 8/7 و 3/8 و درجه حرارت 0C3026 است. گروه non- Mbuna به كاهش اكسي?ن حساس بوده و به همين دليل در سطوح بالاي آب درياچه براي اكسي?ن گيري مناسب زندگي مي كنند. ميزان اكسي?ن محلول بايستي در حدود ppm6 يا بيشتر باشد.

در رابطه با غذادهي سيچلايد ملاوي بهتر است عادات غذايي آنها را در نظر گرفت. پلت هاي با كيفيت خوب يا غذاهاي پولكي در دراز مدت و با تو بي فكس يا كرمهاي خوني حداقل يك بار در هفته استفاده مي شود. بطور معمول يك غذاي پولكي كم پروتئين استاندارد ( با پروتئين 38 33%) براي همه گونه ها استفاده مي شود. همينطور از يك بوسترنظير Spirulina (نوعي جلبك) گهگاهي مي توان استفاده كرد. اگر شرايط آب مناسب باشد كيفيت خوب غذا و فيلتراسيون مناسب آب آنها را در شرايط اسارت تكثير مي كنند. اين ماهيان تكثير كنندگان دهاني هستند. ماده ها تخم ها را بر روي خمره يا ماسه مي گذارند تا عمل لقاح توسط نرها انجام شود. بعد از لقاح تخم ها درون دهان ماهي ماده نگهداري مي شوند تا عمل تفريخ (hatch ) انجام شود. زمانيكه نوازد ماهيان كيسه زرده خود را جذب كردند كه حدود 18 روز طول مي كشد ماده ها آنها را بسته به نوع گونه و دماي آب رها مي كنند. در طول اين مدت ماده ها يا بسيار كم و يا اصلا آب نمي خورند.

ماده ها از بچه ماهيان براي چند روز مراقبت مي كنند. بچه ماهيان با غذاهاي مقوي تغذيه مي شوند. همچنين از بچه ميگوي تازه تفريخ شده مي توان براي غذا دهي استفاده كرد. دما در اين مرحله بايستي 0C5/28 باشد و هوا دهي ملايم انجام گيرد. گونه Labidochromis كه از پرطرفدارترين ماهيان سيچلايد در بين علاقمندان است كه از بين آنها L. caeruleus (سيچلايد زرد ليمويي) با داشتن رنگ زرد روشن با خطوط سياه در باله پشتي زيباترين است. در مقايسه با ساير Mbuna اين گونه خيلي مهاجم نيست و هر دو ماهي نر و ماده جذاب هستند. نگهداري اين گونه آسان است و در شرايط اسارت تكثير مي شوند. اين ماهي آبهاي قليايي سخت با درجه حرارت بين 24 تا 0C5/27 را ترجيح مي دهد و تغييرات جزيي دما را تحمل مي كند. آنها همه چيز خوار بوده و از حشرات حلزونها و صدفها تغذيه مي كنند. در شرايط آكواريومي غذاهاي پولكي با كيفيت مناسب پلت هاي مخصوص ماهيان سيچلايد و غذاهاي منجمد مورد استفاده قرار مي گيرند.

Melanochromis معروف به سيچلايد طلايي ملاوي در بين علاقمندان هنوز هم با داشتن رنگ طلايي و خطوط سياه بر روي بدن ماهي پرطرفداري است. آنها مي توانند تهاجمي شوند و بايستي با ساير گونه هاي بزرگ تر Mbuna نگهداري شوند. در هر حال توصيه مي شود از نگهداري بيش ا زيك نر يا نرهاي مشابه از ساير گونه هاي Melanochromis جلوگيري شود. آب با شرايط دماي بين 23 تا 0C28 و قليايي سخت و pH بين 6/8 6/7 مناسب است. آنها از جلبكها و ساير غذاهاي آكواريومي تغذيه مي كنند. رنگ آميزي در جوانترها يك جور است اما در نرهاي بالغ رنگهاي سياه بيشتر ديده مي شود. آنها براحتي تكثير مي شوند و حداكثر طول آنها به 10 تا 13 سانتي متر مي رسد.

گونه Cynotilapia در تجارت به عنوان afra يا Mbena black afra معروف است. رنگ طبيعي نرها رنگ آبي روشن به همراه خطوط آبي تيره بر روي بدن است در حاليكه رنگ ماده ها خاكستري ب? است. آنها نبايستي با ساير گونه هاي Mbuna ماهياني كه رنگ آميزي نرها يا ماده ها شبيه هم هستند نگهداري شوند. اگر ساير ماهيان متهاجم در آكواريوم قرار گيرند رنگشان را از دست مي دهند و به رنگ آبي خاكستري بدون خطوط در مي آيند. نرها سلطه جو و خشن هستند. ظاهر يا شمايل نرها در بين جمعيتهاي گوناگون فرق مي كند. نرها تا اندازه حدود cm11 رشد مي كنند. در حاليكه ماده ها كوچكتر هستند. آنها اگر شرايط آب مناسب باشد در شرايط اسارت تكثير مي شوند.

گونه Protomelas fenestratus در بين علاقمندان به لب كلفت thick lip معروف است و داراي خاصيتي است كه از پهلو شكل فشرده اي دارد. در ماهيان بزرگتر هر دو ماهي نر و ماده بطور خاصي داراي لبهاي بزرگ گوشتالو هستند. نرها غالبا رنگي بوده و چانه هاي آنها رنگ آبي متمايل به سبز و رنگ شكم زرد است.

منبع :جديدترين شماره مجله Infofish International شماره نوامبر-دسامبر 2004

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:08
مديريت و نگهداري از آكواريوم
اول بار نام آكواريوم توسط طبيعت گراي انگليسي به نام Henrry Gosse درسال 1853 استفاده گرديد. آكواريوم ازريشه كلمه لاتين آكوا گرفته شده و به معناي آب مي باشد.
آكواريوم جايگاه مصنوعي آماده سازي شده اي است كه مشابه محل زندگي ماهيان در شرايط طبيعي است و معمولا ازجنس شيشه ساخته مي شود ولي مي تواند ازپلا ستيك هاي شفاف هم ساخته شود كه البته در اين حالت خيلي زود خراب مي شود.
آكواريوم ها در اشكال مدور بيضي استوانه اي مستطيلي و تيغه اي هستند كه روي ميله هاي فلزي محكمي سوار مي شوند. اندازه آكواريوم ها با توجه به نوع ماهي پرورشي و ميزان تحرك آنها متفاوت است. آكواريوم هميشه بايد سرپوشيده باشد و در مكاني با نور كافي قرار داده شود. آكواريوم نبايد درگوشه اتاق و بدور از تابش خورشيد قرارداده شود زيرا اين مساله سرعت فتوسنتز گياهي را كاهش مي دهد. از سوي ديگر نبايد در معرض روشنايي مستقيم خورشيد قرار داده شود زيرا اين كار دماي آب را افزايش مي دهد و جلبك ها رشد مي كنند كه اين امر براي ماهي ها مضر است.
در آكواريوم ها گياهان مختلفي بكار مي روند كه عمل توليد اكسي?ن را بر عهده دارند وحتي برخي ازآنها ذرات كوچك دتريتوس شناور درآب را جذب مي كنند. گياهان آكواريومي همواره مي بايست براق و سالم باشند.
به محض رشد اين گياهان حلزون ها را مي توان به آكواريوم معرفي كرد كه اين كار باعث پاكسازي آكواريوم مي شود. بهتر است حداقل دو هفته بعد ازورود گياهان ماهيها به آكواريوم معرفي شوند تا در طول اين مدت اين گياهان بخوبي استقرار پيدا كنند در غير اين صورت ماهيها آنها را به سرعت از ريشه بيرون مي آورند.
سنگريزه هاي كوچكي هم در كف آكواريوم بكار مي روند كه مي بايست شفاف روشن و عاري از جلبكها باشند. درصورت نياز به تميز سازي آكواريوم آن را بشوئيد و سنگريزه هاي كف را برداشته به مدت 30 دقيقه تا يك ساعت گرم كرده و يك لايه از آنها را دركف آكواريوم بريزيد كه اين كار باكتري هاي موجود در آنها را از بين مي برد.
آكواريوم را با پرمنگنات پتاسيم وبعد با آب معمولي شستشو داده و در نور آفتاب و يا با استفاده ازلامپ هاي الكتريكي خشك كنيد.
اكسي?ن خالص در آكواريوم ها توسط هواده مصنوعي تامين مي گردد كه نسبت اكسي?ن ودي اكسيد كربن را در حد تعادل نگاه مي دارد. در هنگام شب مي بايست از هواده استفاده شود. قبل از وارد كردن ماهي به آكواريوم هواده را دو بار ويا حتي بيشتر كنترل كنيد اگر دي اكسيد كربن در آب افزايش پيدا كرده باشد لازم است كه آب را تقريبا 24 ساعت هوادهي كنيم.
درجه حرارت آب آكواريوم بايد در حدود 60 درجه سانتيگراد نگاه داشته شود و البته درجه حرارت براي هر گونه از ماهيها متفاوت است. بمنظور تامين دماي لازم درشب از روشنايي استفاده مي شود و در بعضي ازمواقع كه دماي هوا پائين مي آيد دماي آكواريوم هم كاهش پيدا مي كند. پس در اين زمان بمنظور ثابت نگاه داشتن دما از بخاري استفاده مي گردد.
نور و روشنايي هم در نگهداري آكواريوم بسيار مهم است. گياهان آكواريومي نور خورشيد را براي فتوسنتز استفاده مي كنند و درغياب نور گياهان پوسيده مي شوند. مي بايست در نبود نور خورشيد مثلا بهنگام شب از نور مصنوعي استفا ده شود كه معمولا به رنگ سفيد و يا زرد يعني مشابه نور خورشيد استفاده مي شود و تاثير آن از لامپهاي رنگي بهتر است اما ازنورهاي قوي نبايد استفاده شود زيرا سبب تبخيرآب مي گردد.
همچنين بمنظور برداشت بقاياي مواد غذائي و برگهاي پوسيدة گياهان از فيلتراسيون آب استفاده مي شود كه 2 روش براي فيلتر كردن وجود دارد:

1. فيلتراسيون مكانيكي: به اين صورت كه لوله هائي در كف آكواريوم تثبيت مي گردد كه به يك محفظة فيلتر كننده وصل هستند و مواد زائد معلق را از بين مي برند.
2. فيلتراسيون بيولو?يكي: در اين نوع از فيلتراسيون از سنگ هاي دوتائي متخلخل مثل آزبست استفاده مي شود و مواد زائد روي آنها تجمع مي يابد.
پس از فراهم كردن تمامي تجهيزات اقدام به وارد كردن ماهي ها مي گردد. از ماهي هاي زيبا وسالم استفاده مي گردد كه تحرك فعال داشته باشند و البته از هر ماهي هم براي نگهداري در آكواريوم استفاده نمي شود.
ماهي هاي مبتلا به بيماريهاي قارچي و انگلي مي بايست فورا از آكواريوم خارج شده وتحت درمان قرار بگيرند زيرا اين بيماري ها به سرعت ازيك ماهي به ماهي ديگر انتقال پيدا مي كند واما تغذيه اين ماهيان تغذيه اين آبزيان از غذاهاي مختلفي انجام مي شود:
• غذاي خشك: اين نوع غذا ها روي سطح پاشيده مي شوند و آب را جذب كرده وبه كف آكواريوم مي روند و ماهيها اين غذاي فرورفته را در شب مصرف مي كنند.
• غذاي منجمد شده: اين غذاي مصنوعي آماده سازي شده ارزش غذائي بالايي دارد.
• غذاي زنده : شامل دافني ها كرم هاي كوچك لارو حشرات و ... مي باشد كه در تغذية بعضي از ماهيان اكواريومي كه از اين نوع غذا بهتر استفاده مي كنند بكار برده مي شوند.
غذائي كه توسط ماهي ها استفاده نمي شود مضر است چرا كه بعد از مدتي فاسد مي شود و اگر چنين غذائي مصرف گردد ماهي ها به بسياري از بيماري ها مبتلا مي گردند. بنابر اين برداشتن همة گياهان مرده و پس مانده هاي غذائي از اكواريوم بسيار مهم مي باشد زيرا بر روي گياهان داخل آكواريوم و ماهي اثرات سوئي مي گذارند.


منبع:
Shammi, Q. and S.Bhatnagar. 2002. Applied fisheries. In setting and management of fresh water aguarium .Agrobios, India. pp.205 - 213.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:08
آشنايي با آكواريم

مقدمه
علاقمندان و صاحبان آكواريوم ماهيان زينتي علاقه زيادي به شناسايي گونه هاي مختلف آبزيان زينتي و نحوه تكثير و پرورش آنها دارند ولي متأسفانه منابع اطلاعاتي كمي بصورت مكتوب يا الكترونيك در اين خصوص وجود دارد. از زمان معرفي و گسترش ماهيان زينتي در آكواريمها سالها مي گذرد ماهيان زينتي از ديرباز مورد توجه علاقمندان به طبيعت به خصوص در شهرهاي صنعتي بوده است .
زندگي ساكت آبزيان و بخصوص ماهيها براي انساني كه از زندگي مدرن و ماشيني مملو از سروصدا فرار مي كند آرامش بخش است. انسان وقتي به تماشاي محيط زيستي متضاد با فضاي كنوني خود مينشيند سكوت نموده و با حوصله فراوان غرق در دنياي زيباي آبزيان مي شود. آبزيان زينتي در مقايسه با ساير آبزيان دريايي بدليل امكان زندگيشان در محيطهاي مصنوعي بيشتر مورد توجه مردم شهرنشين قرار گرفته اند .
پس از جنگ جهاني دوم و با فراهمشدن امكانات حمل و نقل هوايي آبزيان زينتي به اقصي نقاط دنيا انتقال داده شدند. امروزه شاهد حضور گونههاي ماهيان زينتي مختلفي دركشورهاي آسيايي هستيمگونه هايي كه روزگاري تنها در رودخانه هاي آفريقا ميزيستهاند و يا وجود گونههاي آبزي مختص به رودخانه هاي آمريكا درآكواريوم خانههاي اروپاييان و آسياييها است و امروزه شاهديم كشور سنگاپور با داشتن آب و هوا و شرايط اقليمي مساعد مركز جهاني تجارت و تكثير و پرورش آبزيان زينتي شده است و روزانه ميليونها گونه آبزيان زينتي به اقصي نقاط دنيا مبادله و صادرشود.

پيشگامان آكواريوم
اگرچه اطلاعات دقيقي در مورد نگهداري انواع ماهي بصورت تزئيني توسط انسان در دست نيست با وجود اين مي توان گفت كه از هزاران سال قبل در چين ماهيها را بعنوان يك حيوان خانگي نگهداري مي كردند. اولين كتاب درباره ماهي بنام كتاب ماهيهاي قرمز در قرن شانزدهم ميلادي توسط Changchi-en نگاشته شده كه بيشتر در مورد زيبايي اين نوع ماهيها و عكس العملشان نسبت به تغييرات حرارت بحث نموده است.
•اولين آكواريوم عمومي در سال 1853 در شهر لندن پايتخت انگلستان گشايش يافت و يكسال بعد از آن كتابي بعنوان نگهداري آكواريوم در منزل توسط مؤسس آكواريوم عمومي لندن بنام فليپ به رشته تحرير درآمد.
•اولين سري ماهيهاي زنده استوايي در سال 1863 به اروپا صادر گرديد.
•اولين ماهي كه صادر شد ماهي بهشتي بنام Mocropodus opercularis كه ماهي بسيار زيبا و مقاوم بوده است.
•اولين پمپ كه در آكواريوم به كار برده شد در سال 1860 در آكواريوم عمومي پاريس بود.
•اولين بار جمع آوري ماهيهاي زينتي و طبقه بندي و تكثير آنها توسط آلمانها انجام شد.

نصب و راه اندازي آكواريوم
اگر تعدادي ماهي را در مخزن كوچكي قرار دهيم بايد شرايط مساعدي براي آن فراهم سازيم تا از تماشاي اين محيط مصنوعي لذت ببريم. بدليل اينكه ماهي بايد مواد غذايي و اكسي?ن مورد نياز خود را از آب آكواريوم تهيه نمايد لذا بطور پيوسته بايداز تامين غذا وفراهم شدن اكسي?ن آب اطمينان حاصل كردو فعاليت در زمينه تكثير و پرورش ماهيان زينتي نيز همانند كار با ساير ماهيان پرورشي داراي وي?گي ها و مسائل خاص خود استكه مي توان ازجمله به تهيه و ساخت يك آكواريوم مناسب تهيه ماهيان زينتي مناسب تغذيه وغذادهي بهداشت و بيماريهاي ماهيان زينتي اشاره نمود.
بعضي اوقات مشاهده شده كه علاقمنداني بدون داشتن اطلاعات در زمينه نگهداري و تكثير و پرورش ماهيان زينتي براي خريد ماهي و آكواريوم به فروشگاه هاي ماهيان زينتي مراجعه مينمايند واقدام به خريد گونه هاي مختلف ماهي و آكواريوم نامناسب از نظر ظرفيت نگهداري مي نمايندو پس از راه اندازي آكواريم در منزل يا محل كار خود آكواريوم دچار مشكل شده و علاقه خود را از دست مي دهند. اين عزيزان بهتراست قبل از خريد ماهي يا آكواريوم اطلاعات مختصري از گونه هاي آبزي مورد علاقه خود بدست آورند و در ابتداي كار به موارد زير توجه فرمايند:
اختصاصات ظرفيت آكواريوم
ظرفيت آكواريوم را بايد به نسبت تعداد گونه مورد علاقه خود انتخاب نمود تراكم بيش از اندازه ماهي در آكواريوم بعلت بوجود آمدن پس ماندههاي غذايي و ازدياد فضولات ماهي موجب كمبود اكسي?ن و سريع آلوده شدن آب آكواريوم ميشود. فضولات ماهي در آب آكواريوم توليد آمونيوم نموده و در محيط با فعل و انفعالات شيميايي توليد سم مي نمايد كه باعث مرگ ماهيان زينتي درآكواريوم مي شود.
با عنايت به ظرفيت هر آكواريوم و توجه به اين نكته كه ماهيان از لحاظ رفتاري داراي گونه هاي مختلف صلحجو پرخاشگرو تهاجمي مي باشند قرار دادن آنها در يك آكواريوم مشكلات مهمي را براي صاحب آكواريوم بودجود خواهد آورد لذا رعايت اين نكته توصيه جدي ميشود و بايد توجه داشت كه چرخه زندگي درآكواريوم فعاليتي بيولو?يكي محسوب مي شود از اينرو رعايت تعادل بين گياهان آبزي و ماهيان زينتي درمحيط آكواريوم ضروري مي نمايد .
در زمانيكه محيط آكواريوم بصورت طبيعي يا مصنوعي روشن مي باشد گياهان توليد اكسي?ن ميكنند و زمانيكه محيط تاريك مي شود گياهان مصرف كننده اكسي?ن ميشوند. بدينترتيب عدم تعادل تراكم ماهي و گياه آبزي باعث كمبود اكسي?ن درآب آكواريوم ميشود كه در صورت زياد بودن تراكم گياهان آبزي آكواريوم خصوصا در هنگام تاريكي خطر جدي از جهت كاهش اكسي?ن ماهيان آكواريوم را تهديد مي كند. همچنين بايد توجه داشته باشيم كه ماهيان زينتي به دو صورت زنده زا و تخم ريز تكثير مي شوند لذا ممانعت از قرارگيري توام آنها در يك آكواريوم ضروري است .

لوازم مورد نياز يك آكواريوم:
افرادي كه علاقمند به داشتن آكواريوم هستند مي توانند يكدستگاه آكواريوم را بصورت آماده خريداري كنند و يا اينكه خود يك آكواريوم مناسب بسازنند. البته در صورت خريد آكواريوم آماده وسايل آنرا هم دريافت ميكنند اما در صورت حوصله و گذاشتن كمي وقت ميتوانند آكواريوم مورد نظر خود را در ابعاد مختلف بسازند كه دراينصورت هم ارزانتر تمام مي شود و هم لذت بيشتري براي سازنده آن دارد.
بهتراست آكواريوم بصورت مكعب مستطيل تهيه شود چون از مزاياي اين نوع آكواريوم سطح تهويه زياد آب درآن است ماهيها نيز فضاي بيشتري از سطح را در اختيار داشته و تميز كردن آكواريوم بمراتب آسانتر مي باشد .ضخامت شيشه آكواريوم ها با توجه به كوچك يا بزرگي آن مختلف است در يك آكواريم با حجم 30 ليتر مي توان از شيشه 4ميليمتري استفاده كرد ولي براي ساخت آكواريومهاي بزرگتر بايد از شيشه 6 ميلمتري استفاده كرد .
ارتفاع آكواريوم بايستي بين 30 تا 40 سانتي متر و عرض آن بهتر است به اندازه بلندي آن باشد طول آكواريوم بستگي به محل قرار گرفتن آكواريوم دارد. بايد بر روي آكواريوم سرپوشي قرار گيرد كه اندازه آن حداقل به اندازه طول آكواريوم و عرض آن 15 سانتي متري باشد كه در قسمت جلوئي آكواريوم تعبيه مي شود . يكي از ضروريترين وسايل مورد نياز آكواريوم پمپ هوا ميباشد پمپ ها از طريق لرزش هوا را به داخل آكواريم ميفرستند البته نوعي از پمپ ها نيز وجود دارند كه در داخل آنها موتور مخصوصي براي هوادهي وجود دارد.
در موقع تهيه پمپ حتما بايد ابعاد آكواريم را در نظربگيريدپمپ درآكواريوم اساسي ترين كار را جهت تهويه آب از طريق جريان دادن حبابهاي هوا بداخل آكواريوم و جريان دادن آب بداخل فيلتر به منظور تميزكردن آب انجام ميدهد.خاستگاه اكثر ماهيان زينتي مناطق گرم و استوايي ميباشد بنابراين بايد محيط آبي گرم در حدود 23 الي 26 درجه سانتيگراد درآكواريوم براي ماهيها مهيا شود كه اين عمل توسط بخاري انجام شود.
جنس بخاريها شيشه اي پيركس (نشكن) و بصورت لوله اي هستند كه داخل آنها يك لوله چيني تعبيه شده است و روي آن سيم پيچ بخاري قرار دارد و در قسمت بالايي بخاري ترموستات نصب شده كه مي توان با آن درجه حرارت آب آكواريوم را تنظيم كرد همچنين بايد قدرت بخاري مورد نظر را براي حجم آب موجود در آكواريوم و تعداد ماهي قابل نگهداري در آن مورد توجه قرار داد. براي اندازه گيري درجه حرارت و كنترل دماي آكواريوم از گرماسنج استفاده ميشود.
آب آكواريوم بعلت وجود موجودات زنده گياهي و جانوري درآن كم كم تيره و كدر مي شود و حالت شفافيت خود را از دست ميدهد. از آنجا كه تعويض دائمي آب آكواريوم كاري دشوار است و هر بار تعويض آب موجب بوجود آمدن استرس در ماهيان ميشود لازم است با بكاربردن فيلتر مرتبا مواد زائد و معلق داخل آب آكواريوم گرفته شود تا آب هميشه براي ماهيان صاف و شفاف باقي بماند.
البته بديهي است پس از مدتي در اثر پر شدن حفرات ريزفيلتر كم كم از قدرت فيلتر كردن آن كاسته خواهد شد و هر چند وقت يكبار بايستي فيلتر تميز شود تميز كردن فيلتر بستگي به حجم آب نحوة تغذيه ماهيها درآكواريوم دارد هر چه روش تغذيه صحيحتر باشد و كمتر مواد غذايي اضافي وارد آب شود طبعا عمر فيلترآكواريوم بيشتر خواهد شد. براي صيد ماهيها بخصوص در هنگام تميز كردن آكواريوم يا بيرون آوردن ماهي بيمار بايستي از تورهاي دستي مخصوص كه انواع مختلفي دارند استفاده نمود. جنس اين تورها بايستي در حد امكان نرم و لطيف باشد تا صدمه اي به بدنماهي وارد نشود.

عوامل اصلي در نگهداري يك آكواريوم:
پس از تهيه آكواريوم و تامين وسايل مورد نياز اوليه كه براي نگهداري و حفظ سلامت ماهيان آكواريومي ضرورت دارد توجه و رعايت برخي از نكات باعث داشتن ماهيان زيبا و شاد ميشود كه رضايت هر بينندهاي را به خود جلب مينمايد. اين عوامل عبارتند از :
1- اكسي?ن كافي

اكسي?ن مورد نياز ماهيان زينتي را بايستي توسط گياهان آبزي و تهويه مداوم آب آكواريوم بوسيله پمپ هوا و بطور همزمان تأمين كرد كمبود اكسي?ن خطرناكترين عاملي است كه باعث تلفات سريع ماهي درآكواريوم ميشود .عواملي كه در تأمين اكسي?ن بطور مستقيم و غير مستقيم دخالت دارند عبارتند از:
تعداد ماهي در آكواريوم:
هر چه تعداد ماهي در آكواريوم زيادتر باشد توليد اكسي?ن نيز در آن بهمان نسبت بايستي بيشتر باشد .اكثرا هر جفت ماهي به حدود 20 الي 50 سانتي متر مربع از وسعت سطح آكواريوم نياز دارد البته اين مقدار به اندازه ماهي نيز بستگي دارد مثلا ماهي گوپي در حدود 20 سانتي متر به فضاي آكواريومي نياز دارد در حاليكه ماهي دم شمشيري بزرگ در حدود 50 سانتي مترفضا نياز دارد. يك ماهي 9 سانتي متري در حدود 65 سانتيمتر فضا نياز دارد در اين فضاي محدود فقط ماهيها زنده هستند و براي رشد و نمو به سه برابر اين فضا نياز دارند.
سطح آب آكواريوم
يكي ديگر از عوامل توليد اكسي?ن سطح آب آكواريوم است كه هر چه سطح آب آكواريوم در مجاورت بيشتر هوا باشد ميزان تبادلات گازي و در نتيجه اكسي?ن محلول در آب افزايش خواهد يافت . زياد بودن سطح آب توانايي جذب اكسي?ن هوا توسط ماهيها را در موقع قطع برق و كم شدن اكسي?ن محلول در آب زيادتر خواهدكرد.
گياهان آبزي
يكي از مهمترين عوامل تامين اكسي?ن آب آكواريوم گياهان آبزي هستندكه در مقابل تابش نور خورشيد يا نور مصنوعي با عمل فتوسنتز توليد اكسي?ن در محيط آبي مي كنند.

2- نور كافي
گياهان و ماهيها مانند اكثر موجودات زنده براي رشد و نمو و سلامت خود احتياج به نور دارند. بيشتر گونه هاي ماهيان زينتي مي توانند در نور كم سالم و زنده بمانند ولي رشد و نمو و توليدومثل آنها ممكن است بطور طبيعي انجام نشود زماني كه گياه آبزي در داخل آكواريوم وجود ندارد بايد آكواريوم روزانه چندين ساعت در معرض تابش نور قرار گيرد.
بنابراين همواره بايستي آكواريوم در جايي قرار گيرد كه روزانه باندازه كافي نور خورشيد بطورغيرمستقيم به آن بتابد. در صورت استفاده از نور مصنوعي آكواريوم را در هر نقطه اي از اتاق مي توانيم قرار دهيم اما در موقع تاريكي مطلق روشن كردن ناگهاني چراغ باعث ناراحتي ماهيها ميشود و گاهي اوقات در اثر روشن شدن ناگهاني چراغ ماهيها از آكواريوم به بيرون پريده و باعث مرگ و مير خود ميشوند.

3- درجه حرارت مناسب
اغلب مردم فكر مي كنند كه ماهيان زينتي بايد در درجه حرارت بالا نگهداري شوند ولي بعلت اينكه برخي گونههاي ماهيان زينتي جزو گونههاي مناطق غيراستوايي و يا معتدل محسوب ميشوند نگهداري همه ماهيها در يك درجه حرارت يكسان كار درستي نمي باشد. ماهيها مي توانند 5 تا 6 درجه تغيير حرارت را در حالت طبيعي و يا بصورت تغييرات طبيعي تحمل نمايند و بعلت اينكه در طبيعت در شبها دماي آب حداقل چند درجه از روز كمتر ميشود اين تغيير درجه حرارت تاثير ناگواري بر روي ماهيها حتي ماهيهاي باردار و يا تخم دار و نيز تخمها و نوزادهاي آنها نخواهد داشت.
بطور كلي افزايش درجه حرارت آب از حد مجاز خطرناكتر از كاهش آن مي باشد زيرا با افزايش درجه حرارت بهمان نسبت از اكسي?ن محلول در آب كاسته خواهد شد. بطور كلي درجه حرارت لازم براي نگهداري ماهيان زينتي بين 22 تا 25 درجه سانتي گراد مي باشد.

4- بهداشت آكواريوم
آكواريوم در صورت تميز و سالم بودن باعث لذت بيشتر آبزيان درون خود است. تميز بودن آكواريوم و سلامت ماهيها تا حدودي لازم و ملزوم يكديگر مي باشند. مواد زائد غذائي حاصله از تغذيه غير صحيح تابش بيش از حد نور تهويه نامناسب و عدم دقت كافي در گزينش و به كار بردن آنچه كه بايستي در داخل آكواريوم قرارگيرد باعث اختلال در كار آكواريوم و خراب شدن آب و نامساعد شدن محيط زيست ماهيها و سرانجام آماده شدن محيط براي رشد و نمو انگلها ميكربها و ساير عوامل بيماريزا و در نتيجه از بين رفتن ماهيها ميشود.

5- تغذيه صحيح
تغذيه صحيح اثر بسيار مطلوبي در سلامت ماهيها و مقاومت آنها در برابر انواع بيماريها و انگلها دارد. هرچه شرايط داخل آكواريوم بهتر باشد ماهيها سالمتر بوده و در برابر بيماريها مقاومتر خواهند بود. هر ذره از مواد غذايي زائد در داخل آكواريوم مي تواند باعث رشد و نمو عوامل ناخواسته و در نتيجه آلوده شدن آب گردد. اين مواد نه تنها رشد و نمو ميكربها و فيتوپلانكتونها را تسريع مي كند بلكه باعث رشد و نمو قارچها و ساير عوامل آلودگي زا مي گردند.
در تغذيه ماهيها بايستي دقت كافي بعمل آيد تا پس از چند دقيقه هيچگونه غذاي زائدي در كف آكواريوم باقي نماند. اگر به ماهي كمتر از نيازش غذا داده شود بهتر از اين است كه آنقدر به آن غذا داده شود كه نتوانند بخورند و در كف آكواريوم جمع شود و باعث رشد و نمو باكتريها گردد.


منبع: عمادي حسين. آكواريوم ماهيان آب شيرين

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:08
مقدمه ای بر کاد ماهیان(Cod) با تاکید برماهیان وارداتی آلاسکا پولاک،هوکی و وارهو

مقدمه ای بر کاد ماهیان(Cod) با تاکید برماهیان وارداتی آلاسکا پولاک،هوکی و وارهو
نامگذاری اشتباه برخی ماهیان وارداتی به نامهای مشهور ماهیان دیگر اینجانب را بر آن داشت تا مقدمه ای کوتاه از این گروه از ماهیان که اطلاعات کمی نیز راجع به آنها وجود دارد بیان دارم امید است سایر همکاران نیز در محکوم کردن نامگذاری های اشتباه که منجر به سردرگمی مصرف کننده می گردد ما را یاری دهند.
کاد یک نام عمومی است برای جنس گادوس ماهیان (Gadus) متعلق به خانواده Gadidae که به عنوان نام عمومی برای برخی دیگر از ماهیان نیز بکار می رود.
گوشت تازه کاد ماهیان با یک طعم ملایم و کم چرب و متراکم که به راحتی برش می خورد مطرح می باشد
ازروغن کبد این ماهیان هم جهت تولید قرصهای روغن ماهی و شربتهای روغن ماهی و موارد دیگری استفاده می گردد و منبع مهمی برای ویتامین A وD و اسیدهای چرب omega-3 مانند اسید چرب 22 کربنه DHA(Docosa Hexaenoic Acid ( و اسید چرب 20 کربنه EPA(Ecosa Pentaenoic Acid) می باشد
کاد ماهیان در اعماق مختلف آب زندگی میکنند و رنگ بدن آنها با عمق زندگی آنها تغییر می کند مثلا آتلانتیک کاد(haddock) دارای دو فاز رنگی متفاوت خاکستری تا سبز و قهوه ای متمایل به قرمز می باشد
میانگین وزنی آنها بین 10 تا 25 پوند معادل 5/4 تا 11 کیلو گرم است اما مواردی تا 90 کیلو گرم هم ثبت رکورد شده است .
در میان آنها ماهیان مهاجر که در زمستان جهت تخمریزی به جنوب مهاجرت میکنند هم دیده می شود
یک کاد ماده بزرگ حدود 5 میلیون تخم در سال می گذارد که تعداد کمی زنده می مانند.
پولاک را coal fish یا green fish هم مینامند که دارای رنگ سبز زیتونی است و در آبهای سرد آتلانتیک زیست می کند باله دمی چنگالی و خط جانبی کم رنگ دارد و تا 90 سانتی متر به وزن 14 کیلوگرم دیده میشود البته رکورد 8/1متر هم از آن ثبت شده است.
در انگلستان ماهی آتلانتیک کاد یکی از معروفترین ماهیانی است که در fish & chips استفاده می شود در پرتغال نیز این ماهی مصرف زیادی دارد.
سایر ویژگی ها
از لحاظ آناتومیک کاد ماهیان دارای سه باله پشتی تقریبا منحنی و دو باله مخرجی و باله شکمی آنها نسبتا کوچک است و اولین شعاع باله کشیده می باشد و معمولا در زیر آبششها قرار گرفته جلوتر از باله های سینه ای اندازه چشم ها متوسط بوده و خط جانبی آنها از شیار آبشش تا ابتدای باله دمی کشیده شده و قسمت انتهایی بدن آنها متمایل به سبز قهوه ای است و گاهی دارای خالهایی در منطقه روشن بدن و زیر شکم می باشند.
تولید مثل:
تخمگذاری آنها در ماه ژانویه تا آوریل و اوج آن درمارس است و بین 8 تا 23 روز تفریخ تخمهای آنها طول می کشد
این ماهیان کف زی بوده ودسته های آنها در اعماق 20 تا 200 متری و بطور میانگین 80 متری شناورند.
تغذیه:
کاد بالغ شکارچی فعالی است از ماهی Haddock تا کاد کوچک و اسکوئید ، خرچنگ ، ستاره دریایی ، کرم و ماهیان کوچک را شکار می کند این ماهی بیشتر در آبهای بریتانیا صید می شوند.
هوکی:
این ماهی را blue grenadier یا ماهی دم شلاقی نیوزلند می نامند نام علمی آن Macruronus novaezelandiae می باشد در جنوب استرالیا و نیوزلند دیده می شودودر اعماق 10تا1000 متری صید می شود و طول آن 60 تا 120 سانتی متر است.
این ماهی با چشمانی بزرگ و بدنی مخروطی دارای باله سرتاسری از باله پشتی تا مخرجی بصورت متصل ودر ابتدای باله پشتی یک خار کوتاه دارد این ماهی گوشتخوار بوده (carnivorse) و دارای دهانی بزرگ با دندانهایی تیز می باشد که با آنها طعمه های خود مانند فانوس ماهیان را میگیردکه مهمترین غذای این ماهی می باشد.
اما سخت پوستان و اسکوئید هم میخورد رنگ بدنش آبی تاسبز کم رنگ است و شکم آن نقره ای و باله ها تیره هستنداین ماهی بعنوان یکی از اهداف مهم اقتصادی جهت صنعت صید در نیوزلند است گوشت آن ماکول بوده با طعمی ملایم و شبیه به کاد ولی بافت عضلات به ماهی مکرل شبیه است این ماهی بعنوان اصلی ترین خرید شرکت McDonald جهت تهیه ساندویچ فیله ماهی می باشد در ایران به اشتباه آنرا شوریده اقیانوسی می نامند در صورتی که شوریده از راسته (order) perciformesمی باشد .
Kingdom: Animalia
Phylum: Chordata
Class: Actinopterygii
Order: Gadiformes
Family: Merlucciidae
Subfamily: Merlucciinae
Genus: Macruronus
Species: M. novaezelandiae
Blue grenadier (HOKI)

Kingdom: Animalia
Phylum: Chordata
Class: Actinopterygii
Order: Gadiformes
Family: Gadidae
Genus: Theragra
Alaska pollock

آلاسکا پولاک (Alaska pollock)
در خانواده Gadidae دو جنس مهم وجود دارد بنام pollachius ( معروف به پولاک) و Theragra که ماهی آلاسکا پولاک جزء جنس دوم است اینها را معمولا از پولاکها می دانند و شامل Alaska pollock با نام علمی Theragra chalcogramma و Norwegian pollock با نام علمی Theragra finnmarchica می باشد.
این ماهی بزرگترین منبع غذای دریایی در جهان است بیش از 3 میلیون تن از آلاسکا پولاک در اقیانوس آرام شمالی صید می شود از آلاسکا تا ژاپن. فقط حدود 5/1 میلیون تن از آن توسط ایالت متحده صید می شود که بیشتر آن از دریای برینگ (Bering sea) می باشد.
این ماهی عظیم ترین منابع ماهی جهان را تشکیل می دهند هر چند منابع این ماهی نیز در سالهای اخیر رو به کاهش گذارده.
آلاسکا پولاک نسبت به آتلانتیک پولاک یک مزه ملایم و دارای گوشتی سفید و کم روغن است بصورت قطعات مختلف الشکلی آن را برش داده پس از فرایند IQF روانه بازار می گردد.
در اروپا و آمریکا بعنوان ماده اولیه برای سوریمی بکار می رود
از این ماهی در fast food های معروفی مانند dairy queen, Arbys, McDonald, استفاده می شود.
وارهو(common warehou)
این ماهی در جنوب استرالیا و اطراف نیوزلند دراعماق 50 تا 400 متری زندگی می کند میانگین طول آن75 سانتی متر است در قسمت پیشانی دارای قوس ملایمی است که به نظر طول بدن را افزایش داده باله های سینه ای بلند و نوک تیز و راس آن گاهی به ابتدا باله مخرجی می رسد رنگ بدن سبز تا آبی تیره بوده قسمت پایین بدن نقره ای و سفید بوده در ناحیه سرو پشت لبه سرپوش آبششی دارای رنگ تیره بوده
این ماهی از salp های اقیانوسی تغذیه کرده و از میگوهای ریز آبهای سرد (krill) خرچنگها و اسکوئید های کوچک نیز می تواند استفاده کند.
Silver warehou
این ماهی در جنوب هند وجنوب اقیانوس آرام و در عمق 100 تا 650 متری آبهای آزاد زیست می کند میانگین طول آن 65 سانتی متر است .
دارای باله های سینه ای کوچک پوزه ای تیز تر از سایر وارهوهاست رنگ بدن خاکستری تا آبی کم رنگ است در پهلو ها دارای نقاط سیاه رنگی است و رنگدانه تیره ای روی سرش دیده می شود که بصورت یک عدد7 تا باله پشتی امتداد دارد.
White warehou
این ماهی در جنوب اقیانوس آرام و جنوب اقیانوس اطلس در اعماق 500 تا 800 متری دیده می شود طول آن حدود 75 سانتی متر و دارای فلسهای کوچکی است که براحتی دیده نمی شوند رنگ آن از سفید تا خاکستری ودر قسمت سر تیره تر است اما رنگدانه 7 شکل ندارند متاسفانه برخی در ایران این ماهی را شیر اقیانوسی می نامند که این مورد هم مانند قبلی کاملا اشتباه میباشد.

Kingdom: Animalia

Phylum: Chordata

Class: Actinopterygii

Order: Perciformes

Family: Centrolophidae

Genus: Seriolella

Species: S. caerulea
White warehou
Kingdom: Animalia
Phylum: Chordata
Class: Actinopterygii
Order: Perciformes
Family: Centrolophidae
Genus: Seriolella
Species: S. brama
Common warehou
همانطور که می دانید ماهی شیر از Family(خانواده) scombridae بوده که به آن تن ماهی هم می گویند و ارتباط نزدیکی با ماهی وارهو ندارد ماهی شوریده نیز از Family(خانواده) Sciaenidae می باشد و نامیدن ماهی هوکی با نام شوریده اقیانوسی نیز جای تامل بیشتری دارد .

منابع:
Clover,Charles 2004 Howoverfishing is changing the world Ebury Press London-
ISBN 0-09-189780-7 Tony Ayling & Geoffrey cox collins Guide to the see fishes of Newzealand 1982-
ISBN 0-00-216987-8

تهیه و تنظیم
دکتر علی باقرپور
کارشناس دفتر بهبود کیفیت آبزیان

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:09
FPC (پروتئين غلیظ شده ماهی)

FPC (پروتئين تغلیظ شده ماهی ) Fish protein concentrate
نویسنده:
ByM.L windsor

مقدمه :
اين مقاله ابتدا به معرفي پروتئين تغلیظ شده ماهي پرداخته و سپس در مورد چگونگي ساخت و مشكلات اصلی فني آن توضيح مي دهد 0 همچنین بر مسائل اقتصادي و اجتماعي تولید کننده و مصرف کنندگان اين فرآورده به طور خلاصه مورد بررسی قرار خواهد گرفت 0
تولید FPC مربوط به قرنها پیش بوده و حتی در سال 1876 در نمایشگاه بین المللی نروژ نوعی بیسکوئیت حاوی آرد ماهی در معرض دید بازدید کنندگان قرار گرفت0
اما، از 25 سال قبل تلاش گسترده اي براي توليد پروتئين تغلیظ شده ماهي بعمل آمده است و تنها در چند سال اخیر بسياري از مسائل و مشكلات تكنيكي توليد FPC در مقياسي وسيع حل شده است0
پروتئين تغلیظ شده ماهي( FPC ) چيست؟
FPC فرآورده ای است که برای مصرف انسانی تولید گشته و میزان پروتئین آن از میزان پروتئین ماده خام اولیه ( ماهی) بیشتر می باشد0
انواع اصلي FPC كدامند؟
سازمان خواربار وكشاورزي ملل متحد FAO)) سه گونه FPC تعريف و تعيين نموده است0
نوع A:
پودري تقريبا" بي بو و بي مزه كه داراي حداكثر محتواي نهايي چربي 75/0 درصد مي باشد
نوع B:
پودري كه محدوديت خاصی براي بوومزه (طعم) ندارد ، ولي بي شك داراي بووطعم ماهي بوده حداكثر محتواي چربي آن 3 درصد مي باشد0
نوع C :
این نوع FPC در واقع نوعی پودر ماهی معمولی بوده که تحت شرایط بهداشتی قابل قبولی تولید می شود0
اين سه نوع FPC که در ظاهر شبیه پودر ماهی می باشند0موضوع بحث اين مقاله اند ، ولي انواع ديگري از FPC وجود دارد كه کاملا"متفاوت از پودرماهی بودهو از طریق هيدروليزه كردن پروتئين ماهي بوسيله آنزيمهايا مواد شيميايي ديگر تولید شده و فرآورده تولیدی به شکل خمیر می باشد0
محتواي چربي اين گونه ها در زمانيكه اقسام FPC را تعريف مي كرديم مشخص شده اند ، زيرا چربي وقتي اكسيد مي شود مي تواند اغلب طعمي تند و قوي را در محصول ايجاد نمايد0 محتواي پروتئين FPC به مواد خام استفاده شده در آن وبه حدي كه آب از آن گرفته شده باشد بستگي دارد ،ولي معمولا" محصولات حداقل 65 درصد پروتئين دارند و در نوع A اين رقم به 80 درصد مي رسد0
تفاوت FPC با پودرماهي( Fish meal )
پودر ماهي همانطور ي كه در سرتاسر دنيا توليد مي شود يك FPC احتمالي بسيار ارزان است ولي اين پودر براي مصارف انساني ساخته نمي شود، اين نوع از پودر براي ساختن غذاهاي خوك و مرغ و خروس براي كشاورزي استفاده مي شود0
پودر ماهي معمولي براي مصرف بشري به سه دليل عمده ذيل مناسب نمي باشد:
1 - اين پودر معمولا" تحت شرايط مناسب ساخته نمی شود و خطر آلودگی به باکتریهای بیماری زا درآن وجود دارد0
2 - اين پودر معمولا" محتوي چربي فاسد است كه ويتامين هاي خاصي را نابود مي كند و مي تواند ارزش غذايي پروتئين را كاهش دهد ، استفاده از پودر ماهی در رژیم غذایی افرادی که دچار فقر غذایی می باشند می تواند باعث کاهش ویتامین بدن گردد0 همچنين بوي چربي فاسد در بسياري از جوامع غير قابل قبول است 0
3 – این احتمال وجود دارد که مصرف طولانی مدت پودر ماهی اثرات سمی فزاینده ای داشته باشد0
اولين دليل مهمترين دليل در خصوص عدم استفاده از پودر ماهی جهت مصارف انساني است و پودر ماهی تولید شده تحت شرایط کاملا" بهداشتی را FPC نوع C می ناميد0
آيا FPC مشابه آرد ماهي است؟
آرد ماهي يك اصطلاح خاص نيست ودر برخي از زبانها مشکلاتی را ایجاد می نماید ولي اين نام گاها" به FPC نوع A اطلاق می گرددبه شرطی که مانند یک پودر ریز آسیاب شده و می توانند مانند یک افزودنی در تهیه غذاهای آماده مصرف مورد استفاده قرار گیرد0
مواد اولیه مورد نیاز در ساخت FPC
ماده خام اولیه جهت ساخت FPC مي تواند ماهي تازه از تقريبا" هر نوع و هر سايز (اندازه) ویاحتی آرد ماهي باشد0 ماهي مورد استفاده در تولید FPC باید بلافاصله پس از صید یخ گذاری شود 0 مدت زمان نگهداری این ماهیان در داخل یخ از زمان صید تا هنگام عمل آوری جهت تولید FPC نباید از 8 روز تجاوز نماید0
تولید FPC در مقیاس بزرگ می تواند از لحاظ مصرف ماهی خام رقیبی برای صنایع پودر ماهی باشد براساس برآورد بیولوژیست ها صید جهانی ماهیان دریایی تا دو الی سه برابر قابل افزایش است که بخش اعظم این صید از گونه های غیر معمول خوراکی بوده که می تواند در تولید FPC مورد توجه قرار گیرد0
چگونگی ساخت FPC؟
در این مقاله مراحل ساخت P C F نوع A وB مورد بررسی قرار می گیردومراحل ساخت P C F نوع C چون مشابه مراحل تولید پودر ماهی بهداشتی می باشد در اینجا به آن پرداخته نمی شود0
آب و چربي با همكديگر حدود 80 درصد از كل بدن ماهي را مي سازند ، كه برخي از گونه ها مقدار چربي گهگاه به حدود 20 درصد مي رسد0 توليد صنعتيFPC شامل خارج كردن اكثر مقدار آب و مقداري يا كل چربي ماهي مي باشد0
روشهايي كه تا كنون توسعه و گسترش يافته اند اساسا" بر اساس استفاده از حلال هاي شيميايي براي خارج كردن آب مي باشد و نيز براي خارج كردن چربي و مواد مولف هاي توليد كننده بوي ماهي از ماهي خام و يا از پودر ماهي می باشد حلال هايي كه براي ساختن PC F نوع A بطور موفقيت آميزي استفاده مي شوند الكل ها هستند ، براي مثال اتانول يا پروپانول،اتيلن دي كلوريد نيز براي اين امر استفاده مي شود0 انتخاب بين اتانول و پروپانول بر اساس هزينه استوار است ولي چون پروپانول معمولا" ارزان مي باشد گرايش به جايگزيني بجاي اتانول را دارد0 معمولا" ، حلال مجددا" بازيافت مي شود و بارهاوبارها مصرف مي گردد0
فرآيند توليد صنعتي اين فرآورده كاملا" پيچيده است ولي ليستي از يك فرآيند خاص توليد اين فرآورده در تصوير مشخص شده است 0 توالي عمليات توليد و ساخت اين فرآورده عبارتند از:
نموداري از يك كارخانه توليد PC F
1- ماهي تازه را خيلي زود پس از صيدبا آب تميز شستشو مي دهند0 وزن مي كنند و بوسيله نقاله به داخل چرخ گوشت مي فرستند 0
2 - استخراج اوليه :
ماهي چرخ شده در داخل تغلیظ کننده 1 آبگیری می شود ، اين دستگاه يك لوله غير حرارتي است كه در آن گوشت چرخ شده براي حدود 50 دقيقه به همراه با مايع اي كه ازتغلیظ کننده2بازيافت مي شود تكان داده مي شود تغلیظ کننده2 در برگيرنده مقدار ايزوپروپانول مي باشد0
3 - سانتريفوژ كردن :
محتواي تغلیظ 1 به داخل يك سانتريفوژ فرستاده مي شود، در این مرحله ماده تغلیظ شده به دو فاز1- کیک مرطوب و 2- مایع تبدیل می گردد0 کیک مرطوب به تغلیظ کننده 2 فرستاده شده و عملیات مربوطه جهت جدا سازی چربی سازی چربی و حلال از مایع ادامه می یابد0
4 –تغلیظ 2:
در این مرحله کیک مرطوب تا درجه حرارت 75 درجه سانتيگراد قرار گرفته و مایع حاصل از تغلیظ 3 به آن اضافه شده و به مدت 90 دقيقه هم زده مي شود0 در آغاز اين مرحله ، كيك مرطوب تقریبا" بدون آب بوده و داراي محتوي چربي 5 درصد است كه درپایان این مرحله به 1% کاهش می یابد0
5 - سانتريفوز :
محتويات تغلیظ 2 سانتريفوژ مي شود ، كيك مرطوب به تغلیظ3 حمل مي شود و مايع حاصله به تغلیظ 1 بر مي گردد0
6 – تغلیظ 3:
ماده حاصله از تغلیظ 3 پوشش گذاری شده و حرارت دستگاه به حدود 75 درجه سانتيگراد مي رسد 0 ايزوپروپانول تازه به كيك مرطوب افزوده مي شود و براي حدود 70 دقيقه تكان داده مي شود0 در طول اين مرحله محتواي چربي تا حدود 3/0 درصد كاهش مي يابد0
7- سانتريفوژ كردن :
محتواي تغلیظ 3 سانتريفوژ مي شود و كيك مرطوب با ايزوپروپانول خالص براي حدود 50 دقيقه شسته مي شود 0 مايع حاصل به تغلیظ شماره2براي پخت بعدي بر مي گردد0
8 - خارج كردن حلال :
كيك مرطوب حرارت داده مي شود و اين عمل در يك لايه خلاء چرخشي براي تبخير حلال انجام مي شود بخارهاي حاصل از تبخير متراكم مي گردند و مجددا" مورد استفاده قرار مي گيرند
9 – آسياب و بسته بندي :
ماده خشك به يك آسياب چكشي منتقل ودر آنجا به يك پودر ریز الک شده تبدیل می گردد0 PC F به طور خاصي در ظرفهاي lb- 50 فيبري بسته بندي مي شوند و براي حمل به انبار هاي آماده شده فرستاده مي شود0
نكته مهم براي اشاره كردن اين است كه در مراحل تولید PC F جهت حرکت ماده خشک و حلال خلاف حرکت یکدیگر می باشد0 بنابر اين مقدار آب و چربي حلال در زمان حرکت از تغلیظ 3 به تغلیظ 1 بیشتر گشته در حالیکه در ماده خشک که مسیر حرکت آن عکس می باشد کاهش می یابد0
چربي مي تواند از حلال بازيافت گرددو حلال مي تواند مجددا" استفاده شود ،کاهش مقدار حلال گفته شده حدود 1 درصد از مقدار استفاده براي يك تنور پخت را شامل مي شود0
مشكلات تكنولوژيكي موجود در رابطه با PC F چيستند؟
مشكلات توليد نگهداری به نوع PC F بستگي دارد 0
براي PC F ازنوع A ، با محتواي چربي پايين ، مشكل ومسئله اصلي باز گشت بو مي باشد، يعني ممكن است كه محصول در طول ذخيره سازي بويي مثل بوي ماهي يا بوي آرد ماهي را به خود بگيرد 0 خارج كردن كامل حلال نيز برخي اوقات در مورد اين فرآورده مشكلاتي را ظاهر مي سازد 0در اینجا باید به این نکته توجه داشت که اگر ترکیبات طعم دهنده ماهی به همراه چربی برداشته شود فرآورده تولیدی بدون طعم و بی مزه خواهد بود0 در حالیکه تعداد ی از مصرف کنندگان به دنبال فرآورده ای می باشند که فاقد چربی بوده ولی دارای بوی ماهی تازه باشد0
مشكل اصلي در رابطه با PC F پرچرب ، جلوگيري .پيشگيري از فسادآن است ، چربي اكسيد شده به لحاظ تغذیه ای نامطبوع است و اغلب بخاطر بوي آن از طرف بسياري از مردم پذيرفته نمي شود0
در گذشته مشکلاتی نیز در خصوص باز یافت حلال و چربی وجود داشته که در حال حاضر بخش اعظم آنها حل شده است0در اینجا ذکر این نکته ضروری است که بافت PC F تا حدی شبیه بافت گچ می باشد که حل این مشکل تا حدی مشکل بوده ولی آنچه به نظر می رسد آنست که رفع این مشکل می تواند در توسعه مصرف PC F موثر باشد0
چرا PC F يك منبع پروتئيني عالي است؟
اولا" بدين علت كه اين فرآورده بصورت تغلیظ شده ، غذا هاي خام و غير عمل آوری شده معمولا" بيش از 20 درصد پروتئين ندارد ، در حالیکه PC F حدود 80 درصد پروتئين را در خود جاي مي دهد 0
ثانيا" ، كيفيت پروتئيني در آن بالا است ؛ يعني اينكه آمينواسيد هايي كه پروتئين را مي سازند در توازن درست براي غذاي انساني قرار گرفته اند 0 غذاهاي ديگري مثل غلات مي توانند مقادير مفيد خاصي از پروتئين را در اختيار داشته باشند ولي اغلب در يك يا چند آمينواسيد كه براي رشد مفيد و ضروري اند فقيرند و آنهارا ندارند0
PC Fچگونه مصرف مي شود؟
PC F نوع A يك نوع پودر بي مزه بي بو است كه اگر به تنهايي مصرف شود اصلا" مطبوع نيست بنابراين مسئله ي اصلي يافتن روشهايي براي افزایش مصرف آن می باشد0اين ماده بايستي درترکیب با غذا ها و مواد غذايي ديگر مثل نان ، بيسكويت ، سوپها ، نتايج خوبي با فرآورده هاي ماكاروني ، شير ، سس اسپاكتي ، غذاهاي نوزادان ، غذاهاي رژيمي و غلات مورد استفاده قرار گیرد0
مشكلات کمتری در ارتباط با فرآورده هاي PC F وجود دارد كه کمی داراي بوی ماهی هستند 0 بوي ماهي ، حتي اگر بوئي زننده هم باشد ، در مواد غذايي در برخي از جوامع حتي پذيرفتني هم مي باشد؛ بنابر اين ، PC F مي تواند كم و بيش به شکل خالص مصرف گشته يا بعنوان چاشني در سوپها يا غذاهاي آب پز مصرف گردد0
اما درست است اين را بگوئيم كه اين ماده غذايي ، فشرده و مغذي ، امروزه حتي بدون تقاضا ي اندكي براي استفاده از آن در بازار موجود مي باشد0
مدت ماندگاری PC F
PC F در تعريف به عنوان مادهاي پايدار توصيف شد؛ اصطلاح پايدار در اينجا بطور آزمايشي تعريف شده بود زيرا هيچ نوع خاصيتي در كيفيت آن در 6 ماه اول ساخت در دماي 27 درجه سانتيگراد و در زماني كه در قوطي هاي فلزي بدون منفذ بسته بندي مي شد مشاهده نشده بود برخي PC F هايي كه امروزه ساخته مي شوند قطعا" مي توانند به اين معيار و استاندارد ثبات و پايداري برسند0
ارزش PC F چقدر است؟
بدست آوردن عقيده يك شركت در باره قيمت تجاري اين محصول مشكل است ؛ اين امر تاحد چشمگيري بر هزينه مواد خام و نوع عمل آوری بستگي دارد0 برآورد ها بين 15 و 50 سنت ايالات متحده براي يك پوند از اين محصول متفاوتند ؛ قيمت تجاري براي نوع A به قيمت دوم يعني 50 سنت نزديكتر مي باشد0 عصاره پروتئيني ماهي حدود نصف قيمت شير خشك بدون چربي است و حدود يك بيستم قيمت گوشت براي يك (وزن واحد) پروتئين مي باشد0
آياPC F مشكلات تغذيه جهان را برطرف مي كند؟
خير ، PC F ونه هيچ منبع پروتئيني ديگر مشكل غذايي دنيا را حل نخواهد كرد مگر اينكه رشد جمعيت كاهش پيداكند0 در آينده اي نزديك بعيد بنظر مي رسد كه يك منبع منفرد واحد پروتئيني مثل PC F قادر به حل چنين مشكلي باشد0 كه در هر مورد به پروتئين ها محدود نمي شوند، هر چند اين مواد بسيار مهم اند0
اما، PC F مي تواند نقشي محوري و موثر در كاهش فقر پروتئيني در مناطق جهان ، جائيكه بخشهاي بزرگي از جمعيت از سوء تغذيه رنج مي برند بكار برود 0 مطالعات تغذيه اي تاثير مفيد قابل ملاحظه اي را از افزودن PC F به رژيم غذايي نشان داده اند ؛ استفاده از آن علي الخصوص براي رشد كودكان مفيد مي باشد ونيز براي زنان باردار مفید می باشد20 گرم PC F درهر روزمی تواند نیاز روزانه یک بچه را به پروتئين برآورد ه سازد0
يك كارخانه PC F كوچك كه 50 تن ماهي خام را در روز عمل آوری مي كند مي تواند PC F كافي براي سه چهارم يك ميليون كودك را فراهم آورد 0
اما، در برخي از مناطق دنيا جائيكه ماهي بسيار فراوان مي باشد شايد توسعه صنايع سنتي شيلات و ماهيگيري براي برآوردن ذخيره پروتئيني منطقي تر بنظر برسد0 و محدود كردن PC F براي استفاده ضروري از آن با صرفه تر باشد0
مردم مواد معدني را بلع يا جذب نمي كنند، آنها غذا مي خورند؛ و معمولا" چيزي را به تنهايي خريداري نمي كنند و نمي خورند زيرا براي آنها خريدن غذايي ساده با دارا بودن محتويات تغذيه اي بالا بسيار بهتر خواهد بود 0 مشكل اجتماعي پذيرش اين مواد ، مشكل ترين و سخت ترين مسئله اي است كه با آن سروكار داريم؛ PC F يك فرآورده جديد و كامل در شكل بي بو و بي مزه اش است و هيچكدام از خصوصيات سنتي يك ماده غذايي را ندارد 0
بسياري از دانشمندان بر اين باورند كه اگر PC F براي اولين بار به پناهندگان ، يتيم ها و زندانيان معرفي مي شد تصويري از يك نوع غذا براي افراد فقير را در ذهن ايجاد مي كرد و رد آن از طرف گروههاي اجتماعي بيشتر وبيشتر مي گشت 0 عجيب آنكه ، معرفي آن بعنوان غذايي سالم و فشرده و عصاره پروتئيني با كيفيت بالا ( مطلوب) در كشور هاي ثروتمند تر شايد راهي پذيرفتني تر براي آن به منظور رسيدن به افراد دچار سوء تغذيه باشد0
در اين خصوص از مسائل بحث ها و مباحث بي پاياني وجود دارد ولي ، عليرغم تلاش هاي گسترده اي كه بوسيله سازمان ملل ، افراد و كارخانه داران صورت پذيرفته ، PC Fهنوز هم راهي مستمر در بازار رفع سوء تغذيه در هيچ كشوري را پيدا ننموده است0اما در جهاني كه اساسا" از نظر پروتئيني فقير بنظر مي رسند ، شك وشبهه اندكي وجود دارد كه برخي بازارها براي انواع PC F در طول دهه آينده گسترش يابد0

سامیه مبصر
کارشناس شیلات استان گلستان

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:09
بررسي تغييرات پراكسيد و اسيديته روغن محتوي كنسرو ماهي تون از توليد تا انقضای مصرف

بررسي تغييرات پراكسيد و اسيديته روغن محتوي كنسرو ماهي تون از توليد تا انقضای مصرف
فريبا هرمزي :
كارشناس مسئول صنايع غذايي و كشاورزي اداره كل استاندارد و تحقيقات صنعتي استان سيستان و بلوچستان
مريم اسلامی
مسعود فيروزکوهی
کارشناسان آزمايشگاه کنترل مواد غذايی و بهداشتی معاونت دارو غذا دانشگاه علوم پزشکی زاهدان
چكيده
روغنها و چربيها از مهمترين مواد فرمول كنسرو ماهي تون و ساير كنسروها هستند و اکسيداسيون روغنها نیز یکی از مهمترين مسائل تکنيکی صنايع غذايی را تشکيل می دهد. دليل پيشنهاد طرح پژوهشي فوق ، مشاهده چندين مورد فساد روغن كنسرو (تغيير طعم و بو) در نمونه هاي مورد آزمون قبل از انقضاي مصرف و نيز عدم وجود حدود مجاز تعيين كننده فساد روغن مانند پراكسيد و اسيدهاي چرب آزاد (اسيديته ) در بروشور استاندارد كنسرو ماهي تون در روغن بود، اين پژوهش جهت دستیابی به اهدافی از قبیل رسيدن به نتايج منطقي جهت مصرف روغن بعنوان ماده اوليه ، ارتقاء و افزايش كيفيت محصولات توليدي كنسرو تون در روغن ، كاهش هزينه و ضايعات ناشي از مصرف نابجاي روغن و رسيدن به مقادير منطقي فاكتورهاي تعيين كننده فساد روغن دركنسرو (پراكسيد ـ اسيديته) پیشنهاد گردید.
براي انجام اين پژوهش ابتدا تحت شرايط كنترل شده (مواد اوليه مثل روغن مصرفي در کنسرو ) آزمون پركسيد ، اسيديته بر روي روغن و پس از آن بر روي محصول توليدي انجام شد سپس نگهداري كنسرو ماهي تون در روغن در مدت 24 ماه در دو دماي متفاوت ( انبار كارخانه – شرايط آرمايشگاه ) و انجام آزمونهاي پراكسيد- اسيديته به صورت هر دو ماه يكبار با سه تكرار انجام شد ) . تجزيه تحليل آماري نتايج بدست آمده در انتها با استفاده از نرم افزار Spss و محاسبه ضريب همبستگي پيرسون و روش T-test دوتايي يا جفتي جهت مقايسه تغييرات پراكسيد و اسيديته در شرايط نگهداري مختلف ( انبار كارخانه و آزمايشگاه ) محاسبه شد و نتايج اسيد هاي چرب آزاد (ffa) و پراكسيد مورد توجه قرار گرفت. روند افزايشي اين دو شاخص به ويژه اسيديته در ماههاي اول نگهداري گوياي فساد روغن محتوي كنسرو ماهي تون در روغن بود.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:10
کنسرو سازی

مقدمه :
روند تأمین تغذیه در جهان اقتضا می کند تا متناسب با رشد جمعیت ، سطح تولید غذا را افزایش دهیم . در این راستا نیاز رو به گسترش جمعیت جهان به مواد غذایی و تفکر کسب درآمد و ایجاد اشتغال و سایر عوامل دیگر سبب رشد وتوسعه تکنولوژی عمل آوری و صنایع شیلاتی در جهان شده است . بطوریکه فرآورده های غذایی آبزیان بخش قابل توجهی از نیاز روز افزون به تغذیه را مرتفع ساخته است و تکنولوژی فرآورده های دریایی به یکی از بهترین و بزرگترین منابع کسب درآمد بسیاری از کشورهای جهان تبدیل شده است .
در کشور ما تکنولوژی و صنعت عمل آوری فرآورده های دریایی و دانش فنی و مهارتهای فراوری آبزیان در سطحی محدود و اندک قرار داد . لذا بهبود توسعه همه جانبه وزیربنایی آن ضرورتی اجتناب ناپذیر است که مسولیت آن بر عهده دانش پژوهان و دانشجویان و بخش صنعت کشور می باشد.
بهبود کیفیت و توسعه کمیت از طریق بالا بردن دانش فنی و مهارتهای علمی و دستیابی به آخرین تکنیکهایی که در راه عمل آوری آبزیان دریایی می تواند در تولید تغذیه مطلوب و تأمین بخشی از نیاز
اساسی انسان مورد توجه قرار گیرد دانشجویان و دانش پژوهان را ملزم به ارائه راهکارهای علمی ، و بخش صنعت را ملزم به گسترش عملی صنعت فراوری می نماید. همکاری صنعت و مراکز علمی -پژوهشی می تواند عامل مهمی در ابعاد کمی وکیفی تولید فرآورده های تغذیه ای از محصولات شیلاتی به شمار آید.
البته نباید از اطلاع رسانی ، آگاهی بخشی و آشنایی مصرف کننده از تنوع فرآورده های مختلف غذایی دریایی، و دانش و تکنولوژی تولید آن و همچنین از توسعه رشته های مرتبط با فراوری و تنوع بخشی و تخصصی نمودن رشته ها در مراکز علمی و پژوهشی غافل بود زیرا توسعه همه جانبه و پایدار نیازمند آموزش و محتاج اطلاع رسانی فراگیر است .
این ضرورتها ما را بر آن می دارد تا گوشه ای از تحقیقات اندک خود را تقدیم شما نمایم . انشاء الله مقدمه ای باشد تا روزی صنعت فراوری آبزیان در سطحی وسیع در کشوراسلامی ما شکوفا گردد .
عمل آوری فراورده های شیلاتی و سلسله مراتب آن در کنسرو سازی :
عمل آوری ، فرایند تبدیل کالای خام ماهی به فراورده مورد تغذیه مستقیم یا غیر مستقیم متناسب با ذائقه سلیقه ، صرفه اقتصادی و شرایط اقلیمی می باشد که طی فرایندهای مختلف ازآبزیان بعنوان تغذیه استفاده می گردد. مهمترین فراورده های تولیدی از محصولات شیلاتی وآبزیان کنسرو است.
اساساً از زمانی که تعادل بین تولید و مصرف با افزایش جمعیت ازمیان رفت موضوع تهیه غذا جهت تغذیه انسان بزرگترین مسئله روز بشمار می رود . در حال حاضر نیز که تکنولوژی و صنعت پیشرفتهای زیادی نموده است شاهد فقدان تغذیه کافی برای ادامه حیات و حداقل تغذیه لازم برای میلیونها نفر می باشیم .
انسانها از قدیم الایام از ماهی و منابع دریایی به شیوه های مختلف تغذیه می نمودند . تامین تغذیه در فصولی از سال که امکان دستیابی به آن ممکن نبود در بقیه فصول صید ، حفظ و نگهداری ماهی با روشهای خاص متداول بود .
حفظ و نگهداری مواد غذایی از جمله ماهی از زمانهای گذشته مورد توجه بشر بوده و این امر با استفاده از روشهای ابتدایی و اولیه مرسوم بوده است که روز به روز مراحل تکاملی را طی نموده به طوری که امروزه کلیه صنایع تهیه مواد غذایی بر پایه اصول نگهداری و حفظ این مواد پایه گذاری شده اند و با طریقه های مختلف از جمله استفاده از حرارت ، سرما، خشک کردن ، نمک سودکردن، دود دادن و به کاربردن مواد نگهدارنده سعی می کنند تا حد ممکن موادغذایی را بدون تغییر در ماهیت و حفظ خواص اولیه آن برای مدت طولانی تری نگهداری نمایند.
کنسروسازی یکی ازمهمترین روشهای متداول فرآوری ماهی و سایرآبزیان است که سلامت و استفاده آسان و طولانی مدت آن در نتیجه تأثیرات ناشی از حرارت و سایر مراحل تولید تضمین می گردد.
حرارت نه تنها سبب بهبود کیفیت خوراکی Eating Qualiyty) ( مواد غذایی می شود بلکه از طریق کاهش سرعت یا توقف فعالیتهای شیمیایی ، آنزیمی و باکتریایی ، قابلیت نگهداری آنها را افزایش می دهد. فرآیند حرارتی در ماهی سبب نرم شدن بافتها ، تغییر ماهیت پروتئینها ، کاهش رطوبت و بسیاری از تغییرات دیگر می شود که این امر باعث حفظ خواص ارگانولپتیکی و افزایش ماندگاری و بهبود کیفیت آن می گردد.
کنسرو ماهی نیز محصولی است که طی فرایند حرارتی به منظور حفظ ونگهداری آسان و طولانی مدت وبه صورت آماده مصرف تولید می گرددوسرانجام نیزمی توان ازقابلیت مصرف وسلامت آن مطمئن بود.
البته کنسرو ماهی ، بر اساس نوع ماهی ، اندازه ماهی ، ترکیب شیمیاییی بدن ماهی ، نوع تقاضای مصرف کننده و سایر شرایط از قبیل افزودنیهای گوناگون و پخت اولیه ماهی ،شکل، اندازه و جنس قوطیها متفاوت است بطوریکه:

*ماهیها می توانند کامل ، سر و دم زده و یا فیله شده باشند .
*افزودنیها می توانند انواع نمکها ، روغنها ، سسها، یا طعم دهنده ها و ترکیبات آنها باشند .

*فرایند حرارت اولیه می تواند دود ، بخار ، روغن داغ و اشعه باشد .

*قوطی ها می توانند بزرگ ، کوچک ، دایره ای ،بیضوی ، مکعبی ، پلاستیکی ، شیشه ای ، گالوانیزه یا آلومنیمی باشند .

امّا وجه مشترک همه کنسروها، مراحل مختلف خط تولید آنهاست که به شرح مراحل آنها می پردازیم:
«مراحل تهیه کنسرو ماهی »
مرحله اول : آماده سازی
برای تهیه کنسرو ماهی لازم است با توجه به کنسرو مورد نظر در پایان مراحل ، ابتدا یکسری عملیات آماده سازی اولیه بر روی ماهیان خام انجام شود .
مراحل اولیه آماده سازی در مورد ماهیان مختلف متفاوت است. مثلاًًًً در انواع ساردین ماهیان یا ماهیان پلاژیک که معمولاّتخلیه شکمی و قطع سر و دم (Gutting) در عرشه انجام نمی شود این ماهیان به ساحل حمل ،و پس از تخلیه ،عملیات آماده سازی در کارخانه های فراوری به صورت (Nobbing)
سر جدا کردن Deheading) و تخلیه شکمی ( وفلس گیری(Desealing) صورت می گیرد .
البته Nobing معمولاّ بصورت مکانیکی انجام می گیرد که در این حالت ماهی ها روی نوار متحرک در جایگاه خاصی قرار گرفته و به وسیله حرکت رفت و برگشت بر روی سطوح آجدار ضمن فلس گیری موجب قرار گرفتن ماهی به حالت قطع سر می گردد. در این حالت به وسیله تیغه مخصوص برش ، ناحیه سر ماهی قطع می گردد. در دستگاههای فرسوده و مستعمل ، تیغه های برش به دلیل تیز نبودن باعث کوفتگی وعدم قطع کامل سر می گردد . پس از قطع سر وهمزمان با قطع سرعملیات شستشو نیز انجام می شود.
در مرحله آماده سازی ، ماهیان منجمد پس از یخ زدایی (Difrast) و ماهیان تازه پس از ورودشستشو می شوند. عمل شستشو در ماهیان متوسط و درشت با دست و با استفاده از فشار آب و برس نایلونی و در ماهیان ریز توسط دستگاه صورت می پذیرد. در فصول گرم جهت ایجاد حالت جمود کاذب در بافت ماهی بهتر است عمل سشتشو توسط آب سرد انجام شود ، یا پس از مرحله شستشو ، ماهی برای مدتی در آب سرد قرار داده شود. در پایان مرحله شستشو ، محصول آماده فرایند بعدی خواهد شد . با توجه به فسادپذیر بودن محصول باید دقت شود که فاصله بین آماده سازی و مراحل بعدی به حداقل ممکن کاهش داده شود .
مرحله دوم :آب نمک گذاری(Brining)
در این مرحله ماهیهای شسته وآماده شده برای مدت معینی درمحلول آب نمک اشباع(حاوی25% نمک) غوطه ور می گردند . نمک در طول مدت غوطه وری جذب گوشت ماهی شده وطعم مطبوعی در محصول ایجاد می نماید. آب نمک گذاری علاوه بر ایجاد طعم ، سبب استحکام و قوام پوست ماهی شده ومانع چسبیدن آن به قوطی می گردد. این عمل همچنین ظاهر ماهی را درخشان کرده و باقی مانده لزج(Slime) را از سطح بدن ماهی پاک می کند .
در فرایندآب نمک گذاری مدت زمان باقی ماندن در آب نمک مهمترین عامل است . دراین مورد ماهیان بزرگ و ماهیان چرب به مدت زمان بیشتری نیاز دارند در صورتی که فیله نسبت به ماهیان کامل به زمان کمتری نیازمند است . بدیهی است مقدار نمک باقی مانده در گوشت ماهی در پایان مدت عملیات به زمان توقف ماهی در آب نمک بستگی داشته و زمان نگهداری ماهی در آب نمک باید به گونه ای در
نظر گرفته شود که در پایان عملیات مقدار جذب نمک از 2% بیشتر نباشد .البته عوامل دیگری مانندتعداد ماهی موجود دریک تانک آب نمک،غلظت ودرجه حرارت آب نمک وهمچنین مقدار بهم زدن آب نمک در میزان جذب نمک موثراست . برای اندازه گیری غلظت نمک در آب معمولاّ از Brinometer یا نمک سنج استفاده می شود . غلظت آب نمک باید در فواصل زمانی مختلف اندازه گیری شود تا همواره از اشباع بودن آب نمک اطمینان حاصل گردد . باید توجه شود که نمک مورد استفاده همواره از انواع نمکهای خالص انتخاب شود .
مرحله سوم: پخت اولیه(percooking)
پخت اولیه بر حسب نوع پروسه تولید ، اندازه و ترکیب شیمیایی انواع ماهیان متفاوت است . پخت اولیه می تواند تحت فشار بخار آب باشد که به آن پخت مرطوب (Steam cook) می گویند ممکن است پخت اولیه در حرارت خشک یا هوای داغ (Hot air) باشد . همچنین ممکن است پخت اولیه در روغن داغ صورت گیرد . گاهی نیز پیش پخت توسط دود صورت می گیرد .
انتخاب روشها عمدتا ًبا توجه به خواست بازار و گونه ماهی انجام می گیرد . پیش پخت سبب قوام گوشت و جداسازی آسانتر استخوان و سهولت قوطی گذاری آن می گردد .
استفاده از هوای داغ نیز باید با دقت بیشتری همراه باشد تا رطوبت محصول بیش از حد لازم گرفته نشود . در این صورت بافت اینگونه ماهیان خشک و سفت شده و اختصاصات کیفی آن کاهش می یابد .
پخت در هوای داغ (120درجه سانتیگراد)، و اشعه مادون قرمز بیشتر برای ماهیان درشت پیشنهاد می گردد . در دودی پخت، محصول اولیه در اثر تراکم دود در محفظه دود خانه دودی می گردد و حرارت ایجاد شده تا دمای 100 ـ80 درجه سانتیگراد سبب پخت آن می گردد . دود و حرارت در اثر سوخت ناقص خاک اره یا تراشه های مرطوب درختان پهن برگ در محفظه های بسته، تولید و سپس به درون اطاق دود یا دود خانه منتقل می گردد . نقش دود در تهیه کنسرو صرفاً برای ایجاد رنگ و طعم خاص دود در ماهی است هر چند به دلیل وجود مواد شیمیایی خاص دارای خواص نگهدارندگی نیز می گردد .
پس از پختن اولیه لازم است که محصول پخته شده حتما ًسرد شود . پختن سبب خارج شدن آب مازاد ، قوام و سفت شدن بافتها ، عقیم شدن فعالیت های آنزیمی و کاهش فعالیت های میکروبی می گردد . مدت زمان پخت اولیه بر حسب نوع و اندازه ماهی و روشهای پخت متفاوت است و دمای مورد استفاده حدوداً 100 ـ 80 درجه سانتیگراد می باشد .
مرحله چهارم : قوطی گذاری (Packing)
در مرحله قوطی گذاری، ماهیان پخته شده توسط کارگر یا بوسیله دستگاه پرکن، درون قوطی کنسرو قرار داده می شوند . انتخاب قوطی کنسرو براساس نوع محصول نهایی و اندازه ماهی سفارش شده متفاوت است در کشور ما عمدتاً برای تهیه کنسرو ماهی از قوطی های گرد دو تکه استفاده می شود که شامل بدنه و درب می باشند . این قوطی ها از جنس ورق گالوانیزه هستند که هر دو سطح آن قلع اندود شده است و سطح داخلی آن با لایه ای از لاک مخصوص پوشیده شده که در مقابل واکنش های شیمیایی احتمالی بین محتویات قوطی و بدنه مقاوم است .
قوطی های کنسرو باید قبل از پرکردن حتماً شسته شوند زیرا ممکن است در طول مدت نگهداری قوطی در انبار ، خاک و گرد وغبار و ذرات معلق در هوا در داخل آنها جمع شده باشد . در پرکردن قوطی ها لازم است یک فضای خالی در قسمت بالای قوطی (Head Space) وجود داشته باشد .
نحوه پرکردن قوطی ها باید به گونه ای باشد که ماهیان ریز به صورت سر به دم چیده شده و شکم ها به سمت بالا باشد . در مورد ماهیان متوسط و درشت هم باید قسمتهای تیره از بافت روشن تر جدا گردد تا نظر مصرف کننده را به خود جلب نماید .
قوطی های پر شده را به همراه محتویات، وزن نموده و بر روی نوار نقاله متحرک قرار گرفته به جایگاه انتقال روغن و سس روانه می گردد .
قرار دادن مقدار مناسب ماهی در هر قوطی با حداقل اختلاف وزن نیازمند مهارت و تجربه زیاد است
ضمن اینکه فضای خالی در بالای قوطی ها این حساسیت را بیشتر می کند . این فضای خالی می تواند بوسیله افزودنی ها پر شده و یا در مرحله هواگیری در تونل اگزاست بکار گرفته شود .
مرحله پنجم: هواگیری و عبور از تونل اگزاست(Exhausting)
قوطی های کنسرو، پر و آماده درب بندی می شوند ولی لازم است قبل از درب بندی حتماّ هواگیری شوند در شرایط عادی پس از پر کردن قوطی و قبل از درب بندی مقدار فشار هوای فضای خالی بالای قوطی (Head spase) با فشار جو برابر است . چنانچه قوطی ها هواگیری نشده درب بندی شوند پس از قرار گرفتن در اتوکلاو وافزایش ناگهانی فشار داخلی قوطی سبب باز شدن درزها و قابلیت نفوذپذیری قوطی های کنسرو می گردد .
با توجه به مطالب گفته شده معلوم می گرددکه برای جلوگیری از این حالت ضروری است در قوطیهای کنسروقبل از مرحله درب بندی یک خلاء جزئی ایجاد گردد. بوجود آمدن خلاء جزئی در قوطیهای کنسرو علاوه بر کاهش بروز آسیبهای احتمالی به درزهای موجود، در شناسایی بعدی قوطیهای متورم نیزمؤثر است زیرا دو انتهای قوطیهایی که در آنها خلاء جزئی وجود دارد در پایان مرحله اتوکلاو و سرد شدن قوطی ، کمی مقعر و فرو رفته خواهد بود . به همین دلیل قوطیهایی که انتهای آنها باد کرده و متورم باشد به آسانی شناسایی شده و مورد آزمایش قرار می گیرند .
خلاء جزئی را می توان به چند طریق در قوطیهای کنسرو ایجاد نمود که از جمله می توان به موارد زیر اشاره نمود :
1- پر کردن قوطی به وسیله ماده غذایی داغ و درب بندی سریع آن.
2-پر کردن قوطی با ماده غذایی سرد و حرارت دادن آن تا دمای 95 -80 درجه سانتی گراد و درب بندی سریع آن.
3-خارج کردن هوای داخل قوطی بوسیله پمپ خلاء و درب بندی آن.
4-جایگزین کردن فضای بالای قوطی کنسرو بوسیله بخار داغ و درب بندی سریع آن.
مناسبترین روش برای تخلیه هوای قوطیهای کنسرو جایگزینی آن با بخار آب می باشد. در این روش قوطیهای کنسرو پس از دریافت افزودنیهای لازم از روی نوار نقاله وارد محفظه تخلیه هوا (Exhausting Box) می شوند این محفظه عایق بندی شده و دارای بخار آب 95 درجه می باشد. بخار آب فضاهای خالی قوطیهای کنسرو را در حین عبور از تونل پر می کند .
در پایان مراحل فوق، قوطیهای کنسرو با خروج از تونل تخلیه هوا به سرعت درب بندی می گردند ، در غیر اینصورت قوطی کنسرو فضای خالی خود را از دست خواهد داد و خلاء مورد نظر ایجاد نخواهد شد .
مرحله ششم : درب بندی (Canclosing)
درب بندی در کنسروسازی از حساسترین مراحل تولید بشمارمی رود، بطوری که اگردرخط کنسروسازی
درب بندی ناقص صورت پذیرد کنسرو تولیدشده مطمئن وقابل مصرف نخواهد بود . برای اینکه قوطی درب بندی شود ، پس از عبور از تونل و تخلیه هوای بالای قوطی بوسیله بخار آب ، بلافاصله درب فلزی آنرا روی بدنه پرس می نمایند . این عمل به وسیله دستگاه درب بندی انجام می گیرد .
برای اینکه درب و بدنه بهم متصل و درگیر شوند دستگاه درب بندی طی دو مرحله عمل درب بندی را کامل می کند .
در مرحله اول خمش لازم بین بدنه و درب ایجاد می گردد ودر مرحله دوم این خمش را متراکم و پرس می نمایند ، بطوری که هیچ منفذی بین دو لایه فشرده (درب و بدنه )وجود نداشته باشد .
برای اطمینان از آب بندی شدن درب و بدنه قوطی معمولاّ محل اتصال درب را توسط ماده ای به نام ماستیک که نوعی لاک است می پوشانند . در پایان مرحله درب بندی ، قوطیها از درون یک دستگاه شستشو عبور داده می شوند .
دراین دستگاه آب داغ با فشار برروی قوطیها اسپری می گردد . البته دربعضی کارخانجات قوطیهای کنسرو از حوضچه های آب داغ حاوی مواد پاک کننده عبور داده می شوند . طی این عمل روغن و سایرموارد چسبیده به قوطی از آن جدا شده و قوطیهای پر شده برای مرحله بعدی آماده می شوند.
مرحله هفتم : اتوکلاوکردن یا فرایند حرارتی (Heat procesing)
هدف اصلی از قرار گرفتن قوطی های کنسرو در دستگاه های اتوکلاو پختن ماهی تا حد نرم شدن استخوانها و غیر فعال نمودن تمام باکتریها و آنزیمهای است که ممکن است در قوطی وجود داشته باشد .البته درجه حرارت و زمان لازم برای غیر فعال کردن باکتریها بیشتر از حدی است که برای پختن ماهی و غیر فعال کردن آنزیمها لازم می باشد . این علل در اتوکلاو به وسیله حرارت تحت فشار بخارآب انجام می گیرد .
هرچند نابودی کامل باکتریها توسط فرایند حرارتی امکان پذیر نیست ولی درجه حرارت و فشار اتوکالاو شرایطی را در کنسرو ایجاد می کند که امکان هر گونه بیماری زایی از باکتریهای احتمالی آن گرفته می شود .
مدت زمان ماندگاری قوطیها به درجه حرارت و فشار اتو کلاو و همچنین به عواملی از جمله اندازه قوطیها ، اسیدیته محتویات قوطی ، میزان بار آلودگی و ترکیب شیمیایی مواد داخل قوطی و همچنین جنس قوطیها و مدت ماندگاری در تونل اگزاست بستگی دارد .
نحوه کار اتوکلاو به این صورت است که قوطیها پس از درب بندی و شستشو در سبدهای فلزی مشبک مخصوص قرار گرفته و بوسیله جرثقیل به داخل اتوکلاو منتقل می شوند. پس از بسته شدن درب اتوکلاو، بخار آب گرم با فشار به داخل دستگاه تزریق می گردد . هوای داخل اتوکلاو به تدریج تخلیه شده و فشار مداوماً افزایش می یابد . فشار اتوکلاو معمولاً 20ـ10 پوند برانیچ مربع و دما در حدود 121ـ 105 درجه سانتیگراد و مدت ماندگاری برحسب نوع کنسرو و اندازه قوطی بین 30 ـ20 دقیقه به طول می انجامد .
در پایان مدت زمان یاد شده شیر تنظیم ورودی بخار بسته و شیر خروجی آن باز می گردد تا به تدریج دما و فشار کاهش یافته و به تعادل با محیط برسند . سپس شیر مخصوص آب سرد را باز کرده تا آب وارد محفظه اتو کلاو گردد . در نتیجه یک شوک حرارتی حاصل می گردد بدینوسیله استریلیزاسیون قوطیهای کنسرو کامل می گردد . اتوکلاو ممکن است بصورت افقی یا عمودی باشد که نحوه عملکرد هر دو یکسان است .
مرحله هشتم : سایر مراحل تولید کنسرو ( قرنطینه و برچسب زنی )

برای اطمینان از استریل شدن قوطیها در مرحله اتوکلاو لازم است قوطیها قبل از برچسب زنی بمدت 15ـ10 روز در انبار مخصوص عایق بندی شده نگهداری شوند تا در پایان مدت مذکور در صورت وجود آلودگی در کنسرو آثار و علائم آن بروز نموده و نمایان گردد .از جمله علائم وجود آلودگی در قوطیها ، تورم قوطیها و نشت محتویات از طریق درزها و شکافها می باشد .
تورم قوطی های کنسرو عموماً بر اثر تراکم بیوگاز ناشی از فعالیت باکتریهای بیهوازی صورت می گیرد . البته ممکن است نوعی فساد در قوطی های کنسرو رخ دهد که آثار آن با تورم قوطی ها همراه نباشد. در اینصورت محتویات قوطی طعم و بوی نامطبوع پیدا می کند که به این حالت ترشیدگی بدون تورم یا (Flat sour) اطلاق می شود .
در پایان مراحل قرنطینه چنانچه هیچگونه علائم فساد در قوطیهای کنسرو مشاهده نشود عملیات برچسب زنی صورت می گیرد . برچسبها می توانند یک علامت ساده یا تصاویر پیچیده ای باشند که بر قوطیهای کنسرو نسب می شوند . برچسبها دربردارنده حداقل نام مشخصه یا اطلاعات بیشتر می باشند .
برچسبها اطلاعاتی از قبیل نام سازنده یا مؤسسه تولیدی ، تاریخ ساخت ، محتویات قوطی ، نحوه مصرف و نحوه استفاده سالم و تاریخ انقضاء آن را بیان می کنند . ضمناً برچسبها می توانند از طریق تصاویر جالب ، فراورده را ترویج و مشتری را به خود جلب نمایند . بر روی برچسبها شماره ثبت ، شماره پروانه بهره برداری ، آدرس و شماره تلفن شرکت تولیدی نوشته می شود .
پس از برچسب زنی و بسته بندی محصول تولیدی روانه بازار مصرف می شوند .
تهیه و تنظیم : تقی ریاحی

منابع و مأخذ
1ـ تکنولوژی فراورده های دریایی ( اصول ، نگهداری و عمل آوری )...... دکتر حسن رضوی شیرازی
2ـ مقدمه ای بر تکنولوژی ماهی عبدالحمید سید حسینی
3ـ روشهای عمل آوری انواع آبزیان...................................... ... سازمان تحقیقات و آموزش شیلات ایران
4ـ صنایع ماهی و فراورده های دریایی .................................................. ...............دکتر قباد آذری ناکامی
5ـ مجموعه دروس تجهیزات و صنایع عمل آوری.......................................... .................. مهندس حقیقی
6ـ مجموعه دروس بسته بندی و بازاریابی ................................................. مهندس ایران و مهندس فهیم
7ـ مجموعه دروس اصول و نگهداری فراورده های شیلاتی ........................................... دکتر میر نظامی

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:11
تاریخچه و اهمیت traceability(توانایی ردیابی)

تاریخچه و اهمیت traceability(توانایی ردیابی)
Trace fishمخفف عنوان traceability of fish product میباشد.
Traceability یعنی چه؟ این واژه از دو کلمه trace به معنای رد یابی و ability به معنای توانایی تشکیل شده است.
طبق تعریف عمومی سازمان استاندارد جهانی (ISO) از واژه traceability توانایی برای پیگیری تاریخچه و موقعیت هر محصول تولید شده بوسیله ثبت اطلاعات آن محصول را گویند
این اطلاعات از اولین مراحل تولید و تهیه مواد اولیه تا زمان رسیدن محصول به دست مصرف کننده را در بر می گیرد که به تناسب توانایی شرکتها ثبت می گردد.
تاریخچه ایجاد توانایی ردیابی
بحران بیماری جنون گاوی(mad cow disease) تب برفکی (food & mouth disease) و آلودگی محصولات کشاورزی با سموم فسفره و سنتتیک مانند دی اکسین(dioxin) که در اروپا بعنوان یک رسوایی غذایی از آن یاد می شود وسپس فراخوان بسیاری از شرکتهای تولید کننده مواد پروتئینی گیاهی و حیوانی جهت بازپس گیری این محصولات و بررسی مجدد جهت حفظ وجه اعتبار بین المللی خود; سازمانهای غذایی اروپا را بر آن داشت که در این زمینه چاره ای بیاندیشند.
بدین سبب با پیشنهاد انستیتو شیلاتی نروژ و حمایتهای کمیسیون اروپا در سالهای 2000 تا 2002 میلادی کنفرانسهای زیادی در ارتباط با بحرانهای آلودگی محصولات غذایی برگزار شد.
پیتر السن(petter olsen) برگزار کننده این اجلاس به همراه همتایان اروپایی خود با ارائه راه حلهای مختلف جهت مدیریت امنیت غذایی در نهایت فرایند ردیابی را برای اولین بار در فراورده های گوشتی به اجرا در آوردند و از ژانویه 2005 این استندارد برای تمامی محصولات در اروپا بصورت اجرایی در آمد.(تصویر 1)
اهمیت توانایی ردیابی در صنعت فراوری آبزیان
با افزایش اعتبار سازوکار توانایی ردیابی و حتی ایجاد کد ایزو 8402 جهت پیگیری محصولات غذایی این فرایند در محصولات دریایی با توجه به فسادپذیری بالا سریعا به اجرا در آمد.
توانایی رد یابی را می توان به روشهای نیمه اتوماتیک نیز به اجرا در آورد اما امروزه با پیشرفتهای ابزار رایانه ای عمدتا این کار بصورت اتوماتیک انجام می گیرد بر ان اساس سه نوع متفاوت از توانایی رد یابی را می توان تعریف کرد. (تصویر2)

1-ردیابی داخلی internal traceability
در محدوده یک حلقه زنجیره مثلا کارگاه یا کارخانه یا مزرعه اطلاعات ثبت می گردد برای مثال در محدوده یک مزرعه از آماده سازی استخر; بررسی منبع آب ;میزان رشد ; برداشت و سایز بندی ثبت اطلاعات می شود.
یا در محدوده یک کارخانه فراوری از مرحله ورود مواد خام ; عملیات فراوری و بسته بندی اطلاعات ثبت می گردد.
2-زنجیره ردیابی chain traceability
توجه روی تمامی حلقه های زنجیره تولید و نقل و انتقال اطلاعات یک حلقه از زنجیره تولید وتحویل به حلقه های دیگر زنجیره را شامل می شود.
3-ساز و کار کنترل ردیابی traceability syste
ابزارها و روشهایی برای تایید مواردی که روی برچسبها ثبت میشود به کمک PCR و...و نحوه استاندارد کردن برچسبها بصورت بین المللی را در بر می گیرد. (تصویر 3)
با توجه به اینکه در جلسات استاندارد سازی برچسبها به این مسئله پرداخته شد که نمی توان کلیه اطلاعات را روی برچسب محصول ثبت کرد شمایی از یک برچسب استاندارد شده در ذیل ارائه شده است.
کد تولید:
بر اساس کارخانه یا مزرعه ;تاریخ دریافت محصول و تاریخ تولید محصول ثبت می گردد البته یک محصول ممکن است شامل چندین کد تولید باشد.

کد محموله تولیدی: Batch number ;Pallet number ;Unit number) ) بوسیله دستگاه برچسب زن نصب می گردد و اجازه پیگیری محصول و کارخانه تولید کننده را می دهد.

بارکد: نیز این امکان را که با ورود رمز بتوان به اطلاعات ثبت شده محصول دسترسی داشت را فراهم می کند.

محل صید : مشخصات اینکه محصول از دریا صید شده یا از آب شیرین صید شده یا از محصولات پرورشی است و نام کشوری که محصول از آبها یش صید یا در آبهایش پرورش داده داده شده است ثبت می گردد. (تصویر 4)

تهیه وتنظیم : دکتر علی باقرپور
کارشناس دفتر بهبود کیفیت و فرآوری آبزیان

منابع:
1- INFO Fish Regional workshop 2006
2- Investigation on traceability of fish product in ICELAND
DALIAN Fisheries university 2002
3- www.tracefish.org (http://www.tracefish.org/)

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:12
اکولیبلینگ و تأثیر آن بر ماهي گيري پايدار(فرصت ها – چالش ها)-
ديباچه :
ضرورت ماهيگيري پايدار و حفاظت از تنوع زيستي دريايي، هر دو از نظر بين المللي پذيرفته شده است. هر دو سازمان فائو و اتحاديه بين المللي حفاظت از طبيعت (و منابع طبيعي) (IUCN) (1) داراي اهداف مشتركي براي حمايت و تقويت تلاشهاي ملي و بین المللي جهت بهبود مديريت ماهيگيري مناطق ساحلي و تنوع زيستي دريايي هستند.
اصولا اکولیبلینگ(2) به عنوان يكي از ابزارهايي كه ميتواند به بهبود مديريت زيست محيطي به شيوه مبتنی بر بازار كمك كند، توسط جامعه بين المللي پذيرفته شده است.
با وجود اين، كاربرد آن براي بخشي از منابع طبيعي داراي پيچيدگي بوده و اغلب بحث برانگيز است. هدف این مقاله که مطالب آن مورد حمایت مشترک فائو و IUCN است، طرح شفاف برخي از نگراني ها و پيچيدگي ها و همچنين مزايا به سبك بي طرفانه جهت ايجاد پايه هاي اطلاعاتي مناسب براي حركت به جلو است.
مقدمه :
يك اجماع عمومي در جامعه بين المللي(3) مبني بر اينكه بسياري از ماهيگيري هاي تجاري(4) جهان در معرض خطر است، وجود دارد. طرح های اکولیبلینگ به صورت روزافزون به عنوان راهي كه همزمان هم به ارزش اقتصادي و بهره وري(5) ماهيگيري و هم ايجاد انگيزه براي توسعه مديريت ماهيگيري و حفاظت از تنوع زيستي دريايي بپردازد، احساس شده است. در بخش ماهيگيري، شماري نوآوري در زمينه اکولیبلینگ طراحي شده است تا به تكميل و تقويت تلاشها براي تحقق سيستم مديريت ماهيگيري پايدار(6) به كار رود. اين طرحها درجه پذيرش مختلفي دارند.
جنبههايي از اکولیبلینگ كه باعث نگراني شده شامل: پايه علمي معيارهاي پيشنهاد شده براي طرحهاي اکولیبلینگ محصولات ماهيگيري، گرايش مشتريان به سوي چنين طرحها و اثرات بالقوه چنين طرحهايي بر روي تجارت بين المللي ماهی و محصولات شیلاتی است. بطور كلي، نگرانياي كه در خصوص طرح های اکولیبلینگ وجود دارد، تبعيضي است كه اينگونه طرحها ممكن است براي صادرات آبزيان از كشورهاي در حال توسعه وكشورهاي در حال گذار اقتصادي(7) داشته باشند.
اين نقد كوتاه اساسا براي توجه سياست گذاران(8) ، صنايع بخش خصوصي(9) و سازمانهاي قانونگذار (نظير سازمانهاي غير دولتي(NGOs)(10)، سازمانهاي متكي به جامعه(11) و سازمانهاي ماهيگيران(12) در كشورهايي كه منافع زيادي در زمينه برچسب گذاري ماهی و محصولات شیلاتی دارند، می باشد. در اينجا قصد بررسي همه جوانب مربوط به موضوعات فني طرح اکولیبلینگ را نداریم. بلكه هدف بيشتر روشن ساختن مسائل كليدي ناشي از اکولیبلینگ و پيشنهاد به همه كشورها و ذی نفعان(13) در خصوص اهميت و مزاياي تعهد كاري بيشتر آنها در مذاكرات بين المللي در مورد رویکردهای هاي ممکن و مختلفی است كه آنها بايد مد نظر قرار دهند. دلايل منطقي براي این تعهد كاري شامل موارد ذیل است:

•احتمال زيادي وجود دارد كه طرحهاي اکولیبلینگ نقطه اتكائي براي محصولات شیلاتی باشند. بر اساس تجربيات بدست آمده در ديگر بخش ها، شخص ميتواند انتظار داشته باشد كه اين نوآوريها در دستيابي به يك جايگاه براي محصولاتشان موفقيت آميز باشد و باعث گسترش طرحهاي رقابتي شود.

•كشورها علاقه روشني در حفاظت از منافع تجاري شان دارند و اطمينان دارند كه طرحهاي اکولیبلینگ در حمايت هاي خود تغييراتي نخواهد داد.

• تعهدكاري به ويژه براي كشورهاي در حال توسعه اين فرصت را ايجاد ميکند تا نسبت به ارتقاء نوآوريهاي اکولیبلینگ همراه با منابع فني و مالي مناسب اقدم نمايند و نسبت به بعضي از هزينه هايي كه آنها در جهت بهبود مديريت ماهيگيري و اجراي ساير توافق نامه هاي بين المللي متحمل شده اند توازن برقرار نمايند.
• با مشاركت در مذاكرات مستمر، كشورها ميتوانند اطمينان يابند كه طرحهاي جاري و آتي اکولیبلینگ منطبق با اصول اساسي شفافيت(14) و مشاركت(15) است و اينكه معيارهاي اکولیبلینگ به منظور توجه به شرايط ويژه و نيازهاي اين كشورها ايجاد شده است.
موضوعات ارائه شده به سه بخش تقسيم شده است.
• بخش اول چارچوب بين المللي و علل نياز به اکولیبلینگ را مورد بررسي قرار ميدهد و در ادامه تفاوت طرحهاي مختلف اکولیبلینگ و مثالهايي از روند جاري اکولیبلینگ در بخش ماهيگيري و ارتباط اکولیبلینگ با قوانين تجارت جهاني(16) را مورد بحث قرار ميدهد.
• بخش دوم نگراني ها و فرصتهاي(17) خاصي كه طرحهاي اکولیبلینگ براي كشورهاي در حال توسعه در پي خواهد داشت را مورد ارزيابي قرار ميدهد.
• بخش سوم به موارد مربوط به تعهدات قوی تر ذی نفعان در مذاکرات اکولیبلینگ می پردازد و دلایل نیاز به دستورالعمل فني بين المللي را مورد بررسي قرار می دهد.
بخش اول:
1) چارچوب بين المللي و دلايل وجود اکولیبلینگ

1-1) چارچوب بين المللي اکولیبلینگ
هم اكنون يك درك مشترك جهاني براي بهبود مديريت ماهيگيري و حفظ تنوع زيستي دريايي وجود دارد. اين امر از سال 1982 بر اساس كنوانسيون سازمان ملل متحد در زمينه قانون درياها(18) و قوانين بعدي و بطور مشخص توافقنامه سال 1995 سازمان ملل متحد در زمينه حفظ و مديريت ذخاير دوكاشانه اي و ماهيان مهاجر(توافقنامه ذخایر دوكاشانه اي)(19) مصوب سال 1995 و توافقنامه سال 1993 فائو براي افزايش سطح پذيرش و رعايت قوانين بين المللي مديريتي و حفاظتي توسط شناورهاي صيادي در درياهاي آزاد(توافقنامه اجابت و پذيرش) در سال 1995 ، آئين نامه ماهيگيري مسوولانه(20) فائو و رهنمودهاي فني جهت حمايت از اجرايي شدن آن (نظير مواردي كه براي شيوه هاي احتياطي به كار رفت) مثالهايي از پشتيباني بين المللي براي بهبود مديريت ماهيگيري است.
علاوه بر آن دستورالعمل 21 كنوانسيون سازمان ملل متحد در زمينه محيط زيست و توسعه(21) كه در شهر ريو دِ جانيروي برزيل برگزار شد و كنوانسيون سال 1992 در زمينه تنوع زيست شناختي ، حمايت سياسي بيشتري از اهداف بهبود مديريت ماهيگيري و همچنين حفظ و استفاده پايدار از تنوع زيستي دريايي مينمايد، و بالاخره، كنوانسيون سال 1973 در زمينه تجارت بين المللي گونه هاي در معرض خطر موجودات جانوري و جامعه گياهي(CITES)(22) حمايت بين المللي از اصل حفاظت از گونه هاي در معرض خطر را نمايان ميسازد.
استفاده بالقوه از طرحهاي اکولیبلینگ جهت ايجاد انگيزههاي مبتنی بر بازار براي محصولات منطبق با اصول زيست محيطي و فرايند توليد از نظر بين المللي، براي كنفرانس سازمان ملل متحد در زمينه توسعه زيست محيطي(UNCED) شناخته شده است. در شهر ريو، كشورها توافق كردند نسبت به بسط و توسعه اکولیبلینگ و ساير برنامه هاي طراحي شده در اين راستا جهت كمك به مصرف كنندگان(23) اقدام نمايند تا مصرف كنندگان با آگاهي، نسبت به انتخاب محصول با توجه به شرايط زيست محيطي آن تصميم گيري نمایند. علاوه بر آن سازمانهاي حمايت از مصرف كننده در بسياري از كشورها و برخي اتحاديه هاي بين المللي حامي مصرف كننده، اصرار دارند كه اين حق مصرف كننده است كه از محصولي كه در بازار عرضه ميشود اطلاعات کافی داشته باشد. اطلاعاتي در ارتباط با ارزش و وجه تمايز محصول نسبت به ساير محصولات به ويژه اطلاعاتي راجع به ايمني محصول يا اثرات آن بر سلامت يا محيط زيست.
مبنای ديگر در تلاشهای بین المللی اکولیبلینگ، آيين نامه ماهيگيري مسوولانه فائو و ساير قوانين ملي و بين المللي است كه بر اهميت دستيابي به اهداف پايداري از طريق اقدامات مبتنی بر بازار(24) و بهبود در شناسايي مبدا ماهي(25) و محصولات شیلاتیِ تجارت شده تأكيد ميكند.( بند 11 آئین نامه ماهیگیری مسوولانه)
طي سالهاي اخير ، شاهد رشد فزاينده برنامه هاي داوطلبانه اکولیبلینگِ برای محصولات مختلف در بخش هاي مختلف بوده ايم. بسياري از اين برنامه ها در بخش صنايع خصوصي و سازمانهاي غير دولتي و همچنين بخش هاي دولتي شروع شده است. كليه طرحهاي اکولیبلینگ داراي فرضيه مشتركي هستند و آن اين است كه رفتار مصرف كنندگان هنگام خريد تنها با رويت قيمت و رعايت معيارهاي كيفي و بهداشتي برانگيخته نميشود. بلكه ساير مشخصات محصول كه توسط مصرف كننده مد نظر قرار ميگيرد مربوط به اهداف اكولوژيكي(26) و زيست محيطي و همچنين اقتصادي و اجتماعي است (نظير تجارت منصفانه(27) ، حمايت از پرورش دهندگان خرد و جلوگيري از كار كودكان و ...).
قوانين مربوط به تجارت و محيط زيست از ماده 11 آيين نامه ماهيگيري مسوولانه فائو(28)
11 – 1- 11 – كشورها بايد اطمينان يابند كه تجارت بين المللي و داخلي ماهی و محصولات شیلاتی، منطبق با رويه هاي مديريتي و حفاظتي بوده و با مشخص كردن مبدا توليد آبزي و
فرآورده هاي آن ، اينكار را بهبود بخشند.

12-1-11- كشورها بايد اطمينان حاصل نمايند كه تأثيرات زيست محيطي حاصل از فعاليتهاي پس از صيد، در جريان وضع قوانين و مقررات و سياستهاي مربوطه در نظر گرفته شود و در عين حال هيچگونه اختلالي در جريان بازار و فروش صورت نگيرد.

3-2-11- كشورها بايد تضمين نمايند كه اقدامات مؤثر بر تجارت ماهی و محصولات شیلاتی واضح و روشن بوده و در هنگام اجراء بر پايه شواهد علمي و منطبق با قوانين پذيرفته شده بين المللي استوار باشد.

4-2-11- اقدامات مربوط به تجارت آبزيان كه توسط كشورها و براي حفاظت از حيات و يا حفظ بهداشت انسان و حيوانات و منافع مصرف كنندگان و يا محيط زيست اتخاذ شود، نمي بايد تبعيض آميز باشد و ميبايستي بر طبق موازين پذيرفته شده بين المللي و به ويژه منطبق با اصول، قوانين و تعهدات مشخص شده در توافقنامه اجرائي قوانين بهداشتي و توافقنامه موانع فني تجارت، مصوب سازمان تجارت جهاني باشد .

13-2-11- كشورها براي ايجاد قوانين و معيارهاي قابل قبول تجاري ويژه ماهی و محصولات شیلاتی ، بايد طبق اصول و قوانين و تعهدات مشخص شده در توافقنامه سازمان تجارت جهاني، با يكديگر همكاري نمايند .

2-3-11- كشورها، طبق قوانين ملي خود، بايد امكان مشورت و مشاركت صنايع و همچنين گروههاي زيست محیطی و مصرف كننده را در سياستگذاريهاي توسعه و اجراي قوانين ومقررات مربوط به تجارت ماهی و محصولات شیلاتی فراهم نمايند.

2-1) اکولیبلینگ چيست؟
اکولیبلینگ مُهر تاييدي است براي محصولاتي كه از نظر زيست محيطي كمترين اثراث (منفی) را در مقايسه با محصولات مشابه از نظر كارايي و رقابت آميز بودن دارند. دليل وجود اطلاعات اساسي و پايه بر روي برچسب در لحظه فروش اين است كه محصولات ماهيگيري به فرايند توليدشان مرتبط ميگردند.
بر اساس ماده 21 دستورالعمل بین المللی اکولیبلینگ(29) مصوب سال 2005 در سازمان فائو " طرح اکولیبلینگ " به شرح ذیل تعریف شده است:
" طرحهاي اکولیبلینگ شامل محصولاتي از ماهيگيري است كه داراي نشان يا اظهاريهي متمايزي است كه تاييد ميكند ماهي با رعايت استانداردهاي حفظ و پايداري(ذخاير)، استحصال شده است. هدف از اين نشان يا اظهاريه، فراهم آوردن اطلاعاتي مطمئن براي خريداران جهت تصميمگيري آگاهانه بر اساس اطلاعات فوق ميباشد تا استفاده پايدار از ذخاير افزايش يابد."
همانطور که از تعریف اکولیبلینگ مشخص است هدف، افزايش پايداري ذخایر و مديريت ماهيگيري با رعایت مسائل زیست محیطی و با اهميت نمودن محصولات ماهيگيري براي مصرف كنندگان است. برچسب هاي منطبق با اصول زيست محيطي عموما متكي به برآورد بر اساس چرخه حيات(30) هستند با اين رويكرد اثرات زيست محيطي بر يك محصول " از لحظه صید تا مرحله عرضه در بازار" تعيين ميگردد.
معمولا ادعاهاي انجام شده در مورد يك محصول بايد با اولويت يك زنجيره حفاظتي(31) باشد و نشان دهد محصول از كجا تهيه شده است. براي مثال تاييد كند كه يك ماهيگيري داراي مديريت پايدار بوده است.
پيش از صدور پروانه، مجموعه ای از معيارها و استانداردهاي "پايداري(32) " براي ارزيابي يك فعاليت ماهيگيري بايد ايجاد شود. شناسايي و دستيابي به "پايداري" در ماهيگيري يك مرحله پيچيده است. پذيرش و اعتبار استانداردها بطور نزديكي به چگونگي شكل گيري استانداردها، خودِ استانداردها و مرحله اعتبار دادن يا تایید آنها دارد كه توسط آنها سازمانها در برابر " استاندارد " ارزيابي ميشوند.
برنامه هاي مربوط به اکولیبلینگ معمولا در يكي از طبقه بندي هاي زير قرار ميگيرند:

•طرحهاي اکولیبلینگ دسته اول:
اين طرحها توسط شركتهاي خاص و بر اساس استانداردهاي خاص محصولات خودشان پايه گذاري شده اند. اين استانداردها ممكن است بر پايه معيارهاي مرتبط با مسائل زيست محيطي مشخص بنا نهاده شده باشند و از طريق رسانه ها و آگهي به اطلاع مصرف كنندگان رسانده شوند. به اين گونه از اکولیبلینگ، خود اظهاري(33) نيز گويند.

•طرحهاي اکولیبلینگ دسته دوم :
اين طرحها توسط موسسات صنعتي براي محصولات اعضاي خود تأسيس شده اند. اعضاء معيارها و ضوابط صدور پروانه را تشريح مينمايند و در اين ارتباط بعضي مواقع از تخصص و مهارت سازمانهاي زيست محيطي و دانشگاهها نيز بهره ميگيرند. بررسي و تأييد تطبيق پذيري از طريق رويه موجودِ صدور پروانه در صنعت داخلي و يا از طريق به كارگيري شركتهاي خارجي ذيصلاح انجام خواهد شد.
•طرحهاي برچسب گذاري زيست محيطي دسته سوم :
اينگونه برچسب گذاري ها عموما توسط پيشگامان بخش خصوصي، مستقل از توليدکنندگان، توزيع كنندگان و فروشندگان محصولات برچسب گذاري شده ايجاد ميشوند. محصولات عرضه شده توسط سازمانها و ديگر منابع مجاز، با اطلاعاتي براي مصرف كنندگان برچسب گذاري ميشوند كه محصولات از نظر رعایت مسائل زيست محيطي در يك شرايط ايده آل توليد شده اند. مجوز برچسب (یا مُهر) بطور نمونه به يك توليد كننده داده ميشود و ممكن است همراه با محصول و یا بر روی محصولی که از طریق توليد كننده يا ماهيگيري مجاز بدست آمده است، درج گردد. انتظار ميرود توليدكنندگان رد محصولاتشان را در " زنجيره حفاظت(34) " بگيرند تا اطمينان يابند كه محصولات بدست آمده از يك ماهيگيري مجاز، در حقيقت همان هايي هستند كه برچسب گذاري شده اند. در برخي مواقع، پيشگامان بخش خصوصي، شركت هاي ديگري را به عنوان گواهي دهنده، مجاز ميشناسند. گروه اعتباردهنده(35)، درجه اي از اطمينان را ميدهد كه گواهي دهنده از طريق يك برنامه آموزشي معتبر، آموزش ديده و واجد شرايط براي ارزيابي دسته خاصي از معيارها در زمينه مربوطه است.
هر چندكه معيارها ممکن است طي فرايندي از طريق مذاكرات بين گروههاي مختلف ذينفع برقرار شوند، آنها اغلب از اهداف كلان زيست محيطيِ دنبال شده توسط پيشگامان بخش خصوصيِ چنین طرحهايي تشويق ميشوند. سازمانهاي زيست محيطي و مصرف كنندگان عموما چنين طرحهاي برچسب گذاري را بخاطر اطمينان بالايي كه سودهاي تجاري خصوصي از بكار گيري معيارها در طرحها و عدم چشم پوشي از آن دارند ترجيح ميدهند و بر اساس ميزان تاييد پذيري و منصفانه بودن رويه ی صدور پروانه، بر اجراي آنها پافشاري خواهند كرد.
سيستم اکولیبلینگ مي تواند داوطلبانه(36) يا اجباري(37) باشد. برچسب هاي اجباري داراي پشتوانه دولتي هستند و ميتوانند به عنوان مانع تجاري براي توليدكنندگان خارجي عمل نمايند(نظير ممانعت از ورود كالا در صورت عدم پيروي از قوانين موضوعه). ورود محصولاتي كه از برچسب های داوطلبانه منطبق با اصول زيست محيطي ِ پيروي نميكنند، داراي محدوديت نيستند. در مورد
برچسب های داوطلبانه، بستگي به توليد كننده دارد كه تصميم بگيرد آيا براي محصول تقاضاي گواهینامه بكند يا خير، و انتخاب با مصرف كننده است كه محصولات داراي نشان اکولیبلینگ را بخرد )يا وارد كند(. برنامه هاي برچسب گذاري داوطلبانه ممكن است توسط بخش خصوصي
سرمايه گذاري و نظارت شوند. با وجود اين برخي از آنها از طريق بخش دولتي سرمايه گذاري و هدايت ميشوند(38).
3-1) علل نياز به اکولیبلینگ در بخش ماهيگيري
در بخش ماهيگيري اين اميد وجود دارد كه طرحهاي برچسب گذاري بتوانند :
• اطلاعاتي راجع به اثرات زيست محيطي محصولات(39) در دسترس قرار دهند و سطح آگاهي مصرف كنندگان و واسطه ها(40) را نسبت به خريد محصول افزايش دهند.

• به مصرف كننده اين فرصت را بدهند تا مسائل زيست محيطي/ بوم شناسي خود را از طريق مكانيسم هاي بازار و رفتارشان در هنگام خريد بيان نمايند.

• تشويق خرده فروشان و مصرف كنندگان به خريد محصولات شيلاتي كه تنها از منابع يا ذخاير مديريتي پايدار بدست آمده اند.

• ايجاد استانداردهاي زيست محيطي در توليد كالا(41).

• ايجاد تفاوت قيمت بين محصولات برچسب گذاري شده و آنهايي كه يا واجد شرايط براي برچسب گذاري نيستند يا محصولاتي كه توليدكنندگان آن به دنبال اخذ چنين برچسب هایی نبوده اند(42).

• افزايش انگيزه توليدگنندگان جهت تأمين محصولاتي كه منطبق با معيارهاي
اکولیبلینگ به منظور دريافت سود بيشتر و (پاداش محيط زيست) يا كسب سهم بازار براي محصولات شان می باشند.

• ایجاد فوايد رقابتي، دسترسي به بازار يا سهم بيشتر بازار براي محصولات شیلاتی كه از مديريت ماهيگيري پايدار بدست آمده اند.

• ايجاد حمايت بيشتر توسط بخش صنعت و ديگر گروههاي ذينفع براي بهبود مديريت ماهيگيري.
طرحهاي اکولیبلینگ اغلب به توليدكنندگان داخلی برای بازار داخلي(43) توجه دارند. اکولیبلینگ حتي ميتواند مصرف كنندگان را قادر سازد تا روي توليدكنندگان ديگر كشورها اثر بگذارند. سهم قابل توجه (40 درصدی در سال 1996) از كل توليدات جهاني وارد تجارت بين المللي شد(44). اين حاكي از آن است كه اکولیبلینگ توان مهار سليقه مصرف كنندگان براي ايجاد انگيزه هاي مبتنی بر بازار براي مديريت ماهيگيري پايدار و بهبود فرايند توليد در ديگر كشورها را دارد. ( نظير شيوه هاي صیدی كه باعث كاهش صيد ضمني شود يا صيد ماهي منطبق با رژيم هاي مديريتي پايدار). با فرض اينكه تجارتِ اغلب اين محصولات روانه بازارهای كشورهاي صنعتي خواهد شد، طرحهاي اکولیبلینگی كه توجه به مصرف كنندگان بازار دركشورهاي صنعتي دارند، توان تشويق و حمايت از جريانات تجارت بين المللي پايدارتر را دارند.
موفقيت طرحهاي اکولیبلینگ و صدور پروانه به عنوان ابزاري براي تشويق در بهبود محیط زيست، عمدتا متكي به درك و پذيرش مصرف كنندگان از پروانه و اشتياق عمومي آنها به برچسب هاي منطبق با اصول زيست محيطي است. خواه خريدارِ محصولات ماهيگيري، يك موسسه بزرگ باشد يا يك خريدار ملي يا محلي يا يك مصرف كننده حقيقي، ليكن دادن اطلاعات درست و موثق، به يك اندازه اهميت دارد(45). گزارش سال 1997 كه توسط صندوق حمايت از محیط زیست(46) ارائه شد موارد زير را مورد توجه قرار ميدهد.

" همانطور که برنامه های صدور پروانه افزايش مييابد، مصرف كنندگان و توليدكنندگان با انتخاب هايي مواجه ميشوند كه كداميك از برنامه هاي صدور پروانه بيشترين ارزش و مرغوبيت را دارد. لازم است مصرف كنندگان بدانند چه كسي پروانه صادر ميكند، كجا پروانه تأييد ميشود و چه استانداردهايي از ] ماهيگيري[ منجر به صدور پروانه ميشود. تمايز بين برنامه هاي صدور پروانه ضروري است، مگر آنكه حداقل مجموعه اي از معيارها، مورد توافق بين المللي قرار گيرد.
لزوم تشخيص صحت و ارزشمندي ادعاها در مورد صدور رقابتي پروانه ممكن است مصرف كنندگان و توليدكنندگان را دچار سردرگمي نمايد و سوالاتي را در اذهان مطرح نمايد كه بالاخره كداميك از برنامه هاي صدور پروانه، نيازهاي زيست محيطي، نيازهاي توليدكنندگان و مردم را پاسخ خواهد داد ".
همچنین نگرانيهايي در مورد اکولیبلینگ وجود دارد از جمله ممكن است به عنوان قانون حمايتگر در تجارت بين الملل استفاده شود و موجب تبعيض(46) در مورد انواع خاصي از ماهيگيري ها نظير صيد سنتي در كشورهاي در حال توسعه بشود كه به علت فقدان منابع مالي و فني(47) ممكن است نتوانند به استانداردهاي قابل قبول برسند. اين نگراني به همراه ساير نگراني ها در بخش دوم بحث شده است.(بخش دوم مقاله به زودی ارائه خواهد شد).

رضا نوری دفرازی
اداره کل امور صید

فهرست منابع و ترجمه برخی لغات و اصطلاحات

International Union for Conservation of Nature (IUCN)
2 Eco-labelling
3 International community
4 Commercial fisheries
5 Productivity
6 Sustainable fisheries management systems
7 Countries with economies in transition
8 Policy makers
9 Private industry
10 Non-Governmental Organizations
11 Community-based organizations
12 Fisher’s organizations
13 Stakeholders
14 Transparency
15 Participation
16 International trade rules
17 Concerns and opportunities
18 1982 UN Convention on the Law of the Sea
19 Straddling Stocks Agreement
20 Code of Conduct for Responsible Fisheries
21 Agenda 21 of UNCED
(Of Wild Fauna & Flora)22 Convention on International Trade in Endangered Species
23 Consumers
24 Market-based measures
25 Origin of fish
26 Ecological objectives
27 Fair trade
28 آئین نامه اجرایی ماهیگیری مسوولانه – فائو – سال 1995
29 guidelines for the Ecolabelling of fish and fishery products from marine capture fisheries – (march 2005)
30 Life-cycle
31 Chain of custody
32 Sustainability
33 Self-declaration
34 Chain of custody
35 Accrediting body
36 Voluntary
37 Mandatory
38 کشور آلمان اولین کشوری بود که برنامه های اکولیبلینگ با پشتوانه دولتی را در سال 1977 شروع کرد و برچسب های Blue Angel را بر روی انواع محصولات از کاغذهای بازیافتی گرفته تا جاروبرقی، مواد شوینده و وسایل گرمایش نفتی و گازی مورد استفاده قرار داد.
39 Environmental impact of products
40 Intermediary
41 Commodity
Difficult to obtain (and examples of premiums of as much as 50% have been reported).42 The FAO reports that for organic products a price premium of 10-20% is not
43 Domestic market
FAO (1999a) the state of word fisheries and aquaculture, FAO: Rome44
45 EDF (1997) op. cit. (footnote 4) p45.
46 Environment Defense Fund (EDF)
47 Discriminate
48 Technical and financial resources

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:14
روش نگهداری محصولات شيلاتی از صيد تا بازار

روش اتمسفر تحت كنترل سيستم يا Modified Atmosphere Pachaging
همان بسته بندي با اتمسفر اصلاح شده است كه در آن تركيب گازهاي موجود در بسته بندي كه نفوذپذيري آن به گازها معلوم است تغيير نمي كند.
البته پس از اينكه بسته از ماده فرآوري پر شد تركيب گازهاي داخل آن عوض مي شود. در دو سيستم CAS و MAS فقط اتمسفر انبار ذخيره سازي سرد تحت كنترل است اما در سيستم براي محصولات شيلاتی که فرآوري ظريف روي آن صورت مي گيرد اين اقدام در مرحله بسته بندي اعمال مي شود. در عمل سردسازي ميكرواورگانيسم هاي ترموفيل و مزوفيل عملا از فعاليت بازمانده و همچنين باكتريهاي سايكروفيلها كه در دماي 10 تا 5- امكان فعاليت دارند.
عواملي كه عمير مفيد محصولات شيلاتی فرآوري شده را در سردخانه مشخص مي كنند عبارتند از:
1- نوع محصول فرآوري شده
2- ميزان فعاليت متابوليكي محصول
3- شرايط محصول فرآوري شده در هنگام عمل آوري براي مثال وجود صدمه هاي مكانيكي يا آلودگيهاي ميكروبي و درجه رسيدگي ونحوه صيد و حمل ونقل
4- دمايي كه محصول در آن دما نگهداري مي شود.
5- ميزان كنترل بهداشتي در طي فرآوري و بسته بندي فرآورده.
6- ويژگيهاي حفاظت كنندگي بسته بندي.
7- دما در حين فرآوري و ذخيره سازي.
برای مثال : بعد از مرگ ماهي واستحصال خاويار و جدا شدن خاويار از تخمدان تنفس هوزاي كاهش يافته و تنفس بي هوازي گليكوژن و تبديل آن به اسيد لاكتيك شروع مي شود كه باعث كاهش PH مي شود. سردسازي در طي تنفس بي هوازي براي توليد و عرضه محصول مناسب كه بافت و رنگ مطلوب داشته باشد و براياينكه آلودگي ميكروبي كاهش يابد ضروري است. نگهداري مواد غذايي با استفاده از فرآيند پر تو دادن دادن يك روش كاملا متفاوت با مقايسه با روشهاي ديگر نگهداري مي باشد.
ذخيره سازي به روش سردسازي و اتمسفر كنترل شده
Chilling and modified atmosphere Packaging
سردسازي عمليات واحدي است كه در آن دماي محصول به 1- تا 8 درجه رسانده
مي شود از اين روش براي كاهش تغييرات بيوشيميايي و ميكروبيولوژيكي و بسط دادن عمر مفيد محصول فرآينده شده و تازه استفاده مي شود به دليل حداقل تغييراتي كه در اين روش بر محصول وارد مي شود ارزش تغذيه اي فرآورده حفظ مي گردد محصولات شيلاتی سرد شده از نظر مصرف كنندگان به دليل تازگي و سالم بودن مورد توجه و پذيرش بيشتري قرار مي گيرد روش سرد كردن همراه با ساير عمليات واحد مانند افزودن نگهدارنده ها يا بسته بندي با اتمسفر اصلاح شده MAP براي بسط دادن عمر مفيد فرآورده هاي فرآوري شده بكار مي رود.
موفقيت در امر عرضه مناسب محصولات شيلاتی فرآوري شده و سرد شده به سيستمهاي توزيع پيشرفته وابسته است كه در مراكز بزرگ عرضه محصولات و حمل و نقل و فروشگاههاي كوچك سرمايه گذاري جهت فروش محصولات شيلاتی وجود دارد محصولات ماهي مانندگوشتهاي دودي و گوشتهاي فرآوري شده غيركنسروي و پاستوريزه شده استرليزه شده و ماهي تازه در دماي 1- و 1+ درجه قابل نگهداي هستند. وقتي روش كاربرد سرما با تنظيم تركيب گازهاي موجود در سيستم بسته بندي توام شود تاثير آن زياد مي شود كاهش غلظت اكسيژن يا افزايش دي اكسيد كربن هواي تحت كنترل سيستم بسته بندي باعث كاهش رشد ميكروبها مي شود.
ذخيره سازي در اتمسفر كنترل شده يا اصلاح شده
تركيب طبيعي هوا 78% نيتروژن و 21% اكسيژن است كه با دي اكسيد كربن و ساير گازها بقيه تركيب آن موزانه مي شود با افزايش مصنوعي نسبت دي اكسدي كربن يا كاهش دادن اكسيژن ميزان تنفس ميكرواورگانيسمها كاهش يافته و نگهداي محصول افزايش مي يابد در هر حال كنترل تركيب گازها براي پيشگيري از ناهماهنگيهاي فيزيولوژيكي در بافتهاي زنده و فساد ثانويه بوسيله ميكروارگانيسمهاي هوازي ضروريست در دي اكسيد كربن خاصيت ضدميكروبي وجود دارد اما مكانيزم آن هنوز شناخته نشده است.
دو نوع اتمسفر بطور تجارتي مورد استفاده مي گيرد:
1- اصلاح اكسيژن و دي اكسيد كربن درحدي كه ميزان تغيير در دي اكسيد كربن است.
2- كاهش تراكم كل دي اكسيد كربن و اكسيژن به ميزان 4 تا 5 درصد
در بسته بندي با اصلاح اتمسفر هوا را از درو بسته خارج كرده و با گازهايي كه مخلوط آنها مشخص است پر كرد و سر آن را دوخت دراين روش پيوسته فضاي اطراف محصول از گاز پر مي شود. در روش غير پيوسته كيسه هايي كه از قبل تهيه شده از محصول پر مي شود و پس از تخليه هواي آن با گاز پر شده و سر آن به طريق حرارتي دوخت مي شود.
مطالعات زيادي بر تاثير MAP بر ميكروبيولوژي مواد غذايي صورت گرفته و بصورت تجارتي سيستم MAP در نگهداري ماهي استفاده می شود كه مدت نگهداري ماهي را حدود دو برابر در ماي 2-0 درجه افزايش مي دهد. محصولات ماهي را به نسبت حدود 30 تا 40 درصد ازت و 20% اكسيژن و 30% دي اكسيد كربن بسته بندي مي كنند.
انجماد محصولات شيلاتی
الف- تغييرات و تركيب محصولات شيلاتی و PH آن در طي انجماد:
در انجماد قسمت زيادي از آب موجود در ماهی تبديل به يخ مي گردد و موجب افزايش غلظت محصول باقيمانده در مواد قابل حمل و غيرقابل حمل و كلوئيدها مي شود. افزايش غلظت موجب تغيير تعادل اسيد، قليا PH مي گردد اين تغييرات بستگي به ثبات كلوئيدهاي مختلف و مواد غيرقابل حمل دارد. تغييراتي در PH محصول تا حدود يك واحد هم مشاهده شده است. (عموما بطرف اسيدي شدن پيش مي رود).
نتيجه دوم افزايش غلظت مواد محلول، توليد رسوب املاح و ساير تركيبات شيميايي است كه قدرت حلاليت آنها مانند فسفاتها در آب كم است. رسوب اين مواد مي تواند تغييرات PH را تا حدود 2 واحد موجب گردد و تركيب و شكل نمكهاي محلول در آب را تغيير دهد.
سيستم فيزيكو شيميايي محصول دراثر اين تغييرات بطور جبران ناپذيري متاثز مي گردد. براي مثال در اثر تجربه معلوم گرديده كه دياستازدزهيدروژنازلاكتيك Deshydrogenase lactioe (دياستاز مخصوص عضله) و ليپد پروتئيني Lipoproteine در اثر كاهش PH از 7 به 5 و افزايش غلظت فسفاتها در طي انجماد بطور جبران ناپذيري صدمه ديده است.
ب- تغييرات فيزيكي و شيميايي درمحصو لات شيلاتی منجمد:
مشخصات بافتها و همچنين پيشرفت و سرعت واكنش هاي بيوشيميايي بستگي به فيزيكوشيمي مواد تشكيل دهنده محصول دارد. مواد مزبور بعلت تغييراتي كه در اثر انجماد پديد مي آيد متاثر مي گردند براي مثال مي توان تغييرات بافتها و احياي قدرت جذب آب را كه تعريف از ان نتيجه مي شود نام برد.
بعنوان مثال تحريك و تسريع واكنشهاي بيوشيميايي ماده يخ زده موجب نفوذ آنزيم آن در ساير فسمتهاي (سلولهاي) آن محصول نيز مي گردد.
از تغييرات ديگر فيزيكوشيميايي در ماهی منجمد مي توان تغييرات اكتوميوزين Actomzosine در ماهيچه را نام برد كه موجب سفتي گوشت ماهي مقدار تغييرات فيزيكوشيميايي با غلظت نمك در قسمت منجمد نشده افزايش مي يابد ولي وقتي درجه حرارت كاهش مي يابد به علت نقصان تحرك نمكها و اثر عمومي درجه حرارت روي پديده هاي شيميايي، مقدار تغييرات تنزل مي يابد بنابراين دگرگونيهاي فيزيكوشيميايي خطرناكترين تغييرات در درجات حرارت بين 10- درجه سانتيگراد و نقطه یخ زدن محصولات مي باشد بنابراين عبور از اين نوار خطرناك با سرعت هر چه بيشتر خواه در طي يخ زدن و يا در هنگام ذوب يخ باشد داراي اهميت زيادي است.
تعاريف مورد استفاده در انجماد محصولات شيلاتی:
الف- محصولات شيلاتی منجمد:
محصولات شيلاتی را منجمد گويند كه قسمت زيادي از آب محتوي آن به شكل بلور يخ باشد. محصول منجمد بايد مراحل عمليات مخصوصي براي انجماد را طي كنند تا هم كيفيت و هم عدم نقص محصول حفظ شود و ضمنا تغييرات فيزيكي و بيوشيميايي و ميكروبيوشيميايي آن در حين انجماد و در طي نگهداري بحالت انجماد، به حداقل درجه ممكن كاهش يابد.
اصطلاح انجماد سريع وقتي استعمال مي شود كه بطور كلي حالات زير را شامل شود:
يخ زدن به نحوي صورت پذيرد كه نوار تبلور حداكثر با سرعت طي كند (از 1- الي 5- درجه سانتيگراد در مورد اغلب محصولها) و يخ زدن تا درجه حرارت تعادل محصول (18- درجه سانتيگراد) ادامه يابد. درجه حرارت محصول در 18- درجه سانتيگراد و پايين تر از آن در طي نگهداري و حمل و نقل و با حداقل تغييرات ثابت نگهداشته شود.
ب- درجه حرارت متعادل يك بسته يا توده اي از محصول درجه اي است كه توده پس از تثبيت گرمايي در شرايط آدياباتيك Adiabatique (بدون افزايش يا كاهش گرما) به آن برسد.
ج- مركز حرارتي: مركز حرارتي بسته يا توده اي از محصول نقطه اي از محصول است كه درجه حرارت آن نقطه در پايان مرحله يخ زدن حداكثر باشد.
د- زمان اسمي انجماد: زمان اسمي يخ زدن محصولي با طبيعت و ابعاد مشخص در درجه حرارت ابتدايي يكنواخت صفر درجه سانتيگراد، زمان لازمي است كه مركز حرارتي جسم داراي درجه حرارتي حدود 10 درجه پايين تر از درجه حرارت آغاز يخ زدن محصول باشد.
ه- زمان واقعي انجماد:
زمان واقعي يخ زدن، زماني لازمي است كه مركز حرارتي محصولي از ارزش درجه حرارت مورد نيازكنترل يابد.
و- سرعت انجماد: سرعت انجماد مواد غذايي عبارت از مقدار زماني كه در آن، درجه حرارت سطح آن ماده از صفر درجه شروع به كاهش كند تا لحظه ايكه حرارت
«مركز حرارتي» Center Thermique محصول به ده درجه پايين تر از درجه حرارت آغاز انجماد برسد. براي محاسبه، فاصله را به سانتيمتر و زمان را به ساعت تعيين
مي كنند در اين صورت سرعت انجماد برحسب «سانتيمتر ساعت» ناميده مي شود.
ز- مدت نگهداري: عبارت است از زماني كه در آن مدت، ماده غذايي با كيفيت عالي پس از انجماد براي مصرف فوري يا تبديلي كه مورد نظر است مناسب باشد.
حالات فيزيكي يخ زدن محصول
1- نقطه آغاز يخ زدن «درجه حرارتي است كه آخرين بلورهاي يخ طي عمل ذوب يخ آب مي شود». نقطه يخ زدن بطور مستقيم به غلظت مولكولي مواد محلول بستگي دارد نه به ميزان درصد آب موجود در محصول.. بلور يخ در جريان انجماد و با كمي تاخير تشكيل
مي شود. (اين تاخير مربوط به كاهش درجه حرارت زير نقطه انجماد است بدوناينكه توليد بلور يخ شود چنين حالتي نقطه بالاي ذوب Surfusion نام دارد. تشكيل بلور يخ همراه با گرم شدن محصول منجمد شده در بالاي نقطه ذوب تا نزديك نقطه انجماد است.
طي مدتي كه محصول به آهستگي زير نقطه انجماد ابتدايي سرد مي شود مقدار زيادي از آب تبديل به يخ مي گردد و محلولهاي باقيمانده بيش از پيش غليظ مي شوند و اگر در يك لحظه مشخص محصول گرم شود مقداري از يخ مجددا تبديل به آب مي شود و محلولهاي باقيمانده را دقيق مي كند. در درجه حرارت پايين تر از 40- درجه سانتيگراد تغييرات قابل توجهي در ميزان درصد يخ موجود در اغلب غذاهاي يخ زده، يا ديده
نمي شود و يا خيلي ناچيز است.
2- ابعاد بلورهاي يخ
پس از اينكه آب شروع به يخ زدن كرد سرعت تشكيل بلورهاي يخ عامل سرعت از دست دادن حرارت و موجب انتشار آب محلول اطراف محصول به طرف سطح بلورهاي يخ است چنانچه سرعت سرد كردن ضعيف باشد هسته تبلور خيلي كم است و بلورهاي يخ با ابعاد نسبتا بزرگ افزاي مي يابند و موجب فرورفتگيهايي در سلولها مي گردد چنانچه بلورهاي يخ خيلي بزرگ شوند و تعداد آنها كم باشد ممكن است خسارت مكانيكي به محصول وارد گردد. از نظر فيزيكي سلولها در فواصل بزرگي از هم جدا مي شوند چنانچه سرعت انجماد افزايش يابد تعداد بلورهاي يخ افزايش مي يابد تعداد آنها كم
مي شود.
اثر ابعاد و وضعيت بلورهاي يخ را از نظر كيفيت غذاهاي يخ زده زياد بررسي كرده اند به نظر مي رسد كه در مورد اغلب غذاهاي يخ زده بسته به عمليات بازرگاني صحيحي كه روي آنها انجام مي شود ابعاد و توزيع بلورهاي يخ اثر كمي روي خواص حسي Organoleptiqe محصول دارد با اين همه انجماد خيلي كند اثر نامطلوبي مانند تعريق در طي رفع انجماد دارد در صورتيكه انجماد سريع مي تواند ساختمان بافت بعضي از محصولها را بهبود بخشد.
3- دگرگونيهاي ابعادي:
افزايش حجم در تبديل آب خالص به يخ حدود 9% است ولي در مورد غذاها اين افزايش حجم كمتر و حدود 6% مي باشد زيرا فقط قسمتي از آب منجمد مي شود و بعضي از محصولات داراي حفره ها يا فواصل هوايي Meat است بايد چنين افزايش حجم را در طرح تاسيسات سرمايي در نظر گرفت. در مورد انجماد خيلي سريع (مثلا غوطه ور كردن محصولات تقريبا بزرگ در ازت مايع افزايش حجم فشار زياد در مركز محصول توليد مي كند و باعث شكستگي و خرد شدن آن مي گردد.
4- هدايت حرارتي Conductirite Thermique
اساسا هدايت حرارتي محصول منجمد بطور قابل ملاحظه اي متغير مي باشد زيرا قابليت هدايت حرارتي يخ 4 مرتبه بيشتر از آب است. سرعت انجماد بستگي زيادي به قدرت هدايت حرارتي آن محصول دارد سرعت انجماد برحسب نوع محصول و درجه حرارت و كيفيت ساختمان بافتها بيشتر تغيير مي كند.
5- حرارت از دست رفته در طي انجماد
مقدار حرارت بستگي زيادي به مقدار آب قابل يخ زدن دارد مقدار كل حرارت صرف شده براي سرد كردن توده اي محصول بين دو درجه حرارت مشخص يعني تغييرات آنتالپي Enthalpie عبارت از مجموع انرژي داخلي و حاصل ضرب حجم در فشار مي باشد.
6- زمان انجماد
طول مدت مرحله يخ زدن بستگي به پارامترهاي متعددي دارد. بعضي از آنها به محصول مورد عمل و برخي به دستگاههاي مورد استفاده بستگي دارد.
7- سرعت يخ زدن
سرعت يخ زدن عبارتست از سرعت متوسط پيشرفت انجماد در جسم منجمد. اين سرعت در مجاورت سطح محصول بيشتر است و در داخل آن كندتر مي باشد بنابراين در هنگام مقايسه سرعت يخ زدن بايد خيلي با احتياط اقدام كرد .
8- پايان انجماد
عملا عمليات انجماد وقتي به پايان مي رسد كه قسمت زيادي از آب قابل انجماد موجود در مركز حرارتي محصول منجمد شده باشد. اين عمل در مورد اغلب محصولات منجمد با درجه حرارتي پايينتر از 10- درجه سانتيگراد صورت مي گيرد. چنانچه محصول را قبل از رسيدن به اين نقطه پايان انجماد از دستگاه خارج سازند انجماد مركز حرارتي كندتر خواهد بود. بهتر است عمل انجماد را تا درجه متعادل (درجه گرماي متوسط) جسم كه حدود 18- درجه سانتيگراد و يا پايين تر از آن باشد ادامه داد.

ترجمه و جمع آور ی:
شهروز قاسمی کارشناس شيلات
منابع:
1- پيام توليد /سال 1378 /شماره12 /احمدی سارسر
2-fish processing technology by G.M. Hall Isbn 0751402737

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:15
بهره برداري از ضايعات آبزيان در ايسلند

مقدمه مترجم
در ?شورهاي پيشرفته ي شيلاتي وا?ه ي ضايعات آبزيان (1) به وا?ه ي باقي مانده ي مواد خام (2) تبديل شده است . اگر چه در بسياري از ?شورها از ضايعات ماهي براي توليد غذاي دام و آبزيان و در مواقعي ?ود استفاده مي شود ولي هم اين? در ?شورهاي پيشرو صنايع شيلاتي نظير ?اپن و ايسلند از اين باقي مانده ي مواد خام براي توليد طيف گسترده يي از محصولاتي ?ه ?اربردهاي گوناگوني از جمله مصرف انساني دارند استفاده مي شود.
در اين مقاله ?ه به قلم آقاي سيگوريون اريسون ?ارشناس خبره ي وزارت شيلات و استاد دانشگاه ايسلند است به محصولات ارزش افزوده يي ?ه از ضايعات ماهي يا بهتر بگويم باقي مانده ي مواد خام در آن ?شور توليد مي شود اشاره مي گردد .
مقدمه
ذخاير آبزيان دريايي در ايسلند مهمترين منبع طبيعي اين ?شور است. ?ل مقدار صيد آبزيان در ايسلند حدود 2 ميليون تن است ?ه بيش از 60 درصد آن صادر مي شود. حدود 50 درصد از درآمد ارزي ?شور مربوط به صادرات آبزيان است.گونه هاي خانواده ي گادوييد (3) نظير ?اد(4) هدا? (5) پولا? (6) و بلووايتينگ (7) مهم ترين گونه هايي هستند ?ه در آب هاي ايسلند صيد مي شوند.
در آب هاي اين ?شور گونه هاي ديگري نيز صيد مي شوند ?ه از نظر ارزآوري اهميت ?م تري دارند. اين آبزيان عبارتند از:سوف اقيانوسي هليبوت (8) هرينگ (9) ?پلين (10) ميگو شاه ميگو و اس?الوپ (11). ناوگان ماهيگيري و واحدهاي فرآوري ايسلند به طور ?امل به دستگاه هاي پيشرفته مجهز شده طوري ?ه استفاده از نيروي انساني به حداقل رسيده است. از سال 1984 براي حفاظت از منابع آبزيان صيد انواع گونه ها سهميه بندي شده است. مهم ترين هدف سهميه يندي صيد جلوگيري از صيد بي رويه ي گونه هاي ممتاز بهبود عمليات جابه جايي و حفظ تازگي آبزيان و تشويق ماهيگيران براي بهره برداري از گونه هاي نامرغوب دريايي است.

ماهيگيران و فرآيند?نندگان با آگاهي ?امل از بازارهاي خود محصولات بازارپسندي را توليد مي ?نند. موسسه هاي دولتي يا خصوصي از طريق تحقيق و توسعه صنعت شيلات ايسلند را براي بهره برداري بهينه از آبزيان ياري مي دهند. در 10 سال گذشته ?ل صيد ساليانه ي ?شور حدود 5/1 تا 2 ميليون تن بوده است. بر اساس نظر متخصصان زيست شناسي ماهي نبايد انتظار افرايش اين مقدار را در آينده ي نزدي? داشت . از اين رو اهميت بهره برداري بهينه از محصولات شيلاتي و استفاده ي ?امل از مواد خام براي توليد فرآورده هاي مختلف رو به افزايش است.
مقدار ضايعات در فرآيندهاي مختلف آبزيان متفاوت است. در صنعت فرآوري آبزيان محاسبه ي بازده (استحصال) بر اساس مقدار وزن سر و محتويات ش?م ماهي است. در بسياري از شناورهاي ماهيگيري اقدام به نگهداري سر و احشاي ماهي براي فرآوري بعدي مي شود.
بهره برداري از باقي مانده ي مواد خام
احشاي ماهي 10-25 درصد از وزن ماهي را تش?يل مي دهد. دستگاه گوارش ماهي حاوي آنزيم هايي است ?ه در صورت استخراج مي توان آن ها را در صنايع مختلف به ?ار برد. در دانشگاه ايسلند براي خالص سازي آنزيم هاي ماهي نظير تريپسين (13) و ?يموتريپسين (14) مطالعاتي انجام شده است. پروتئينازها(15) در صنايع داروسازي و موسسه هاي پ?وهشي ?اربردهاي زيادي دارد. آنزيم هاي توليدي از آبزيان مناطق گرمسيري در صنايع غذايي شيميايي (توليد شوينده ها) چرم سازي و غيره ?اربرد دارند. هم اين? آنزيم هاي پروتئيناز تريپسين ?يموتريپسين الاستاز (16) و ?ولا?ناز (17) در مقياس نيمه صنعتي توليد مي شود. توليد صنعتي اين آنزيم ها به زودي آغاز خواهد شد. از پروتئيناز توليدي از احشاي ماهي ?اد پمادي با نام تجاري پنزيم (18) با بازار عرضه شده است ?ه داراي خواص مرطوب ?نندگي و پا? ?نندگي پوست و نيز جوان سازي پوست است.
تخمدان ماهي
تقاضا براي تخمدان منجمد يا نم? سود ماهي ?اد در حال افزايش است. از تخمدان ?اد محصولات دودي مارمالاد(19) و غيره توليد مي شود. تخمدان ?اد هدا? و پولا? فقط سه ماه در سال در دسترس هستند. در ايسلند تخليه ي ش?م ماهيان صيد شده – چنانچه طول مدت سفر دريايي بيش از 24 ساعت باشد- اجباري است.
?ارگران شناورهاي ماهيگيري هنگام تخليه ي ش?م ماهي تخمدان ماهي را جدا ?رده و در جعبه هاي پلاستي?ي به همراه نم? نگهداري مي ?نند. در شناورهاي سردخانه دار تخمدان ماهي منجمد مي شود.
صنعت فرآوري تخمدان ماهي در ايسلند به خوبي توسعه يافته و محصول توليدي به عنوان خاويار و با نام هاي مختلف خارجي در بازارهاي اروپايي عرضه مي شود. درآمد ارزي حاصل از صادرات تخمدان ماهي به 50 ميليون دلار در سال مي رسد.

?بد ماهي
توليد روغن ?بد ماهي در ايسلند بيش از ي? صد سال پيشينه دارد . ?بد ماهي به دو صورت بسته بندي مي شود. بخشي از آن براي توليد روغن ماهي و نيز توليد اسيدهاي چرب امگا-3 به ?ار مي رود و بخشي نيز به مصرف ?نسروسازي مي رسد. روغن ?بد ماهي ?ه حاوي ويتامين هاي محلول در چربي و نيز اسيدهاي چرب امگا-3 است در ?شورهاي اروپايي به مقدار زيادي مصرف مي شود. بخش زيادي از محصولات توليدي از ?بد ماهي به اروپا و آمري?ا صادر مي شود.

استخوان ستون فقرات و گوشت ناحيه ي گردن ماهي
مقدار قابل توجهي از گوشت ماهي را مي توان از استخوان ستون فقرات و گوشت ناحيه ي گردن ماهي پس از عمليات توليد فيله جدا و بازيافت ?رد. دستگاه هاي جدا?ننده ي گوشت براي اين ?ار به خوبي توسعه يافته اند. از هر تن ماهي ?اد ش?م خالي پس از فرآيند توليد فيله 100-180 ?يلوگرم گوشت چرخ شده ي ماهي(20) توليد مي شود. به طور ?لي درصد بازده گوشت چرخ شده ي ماهي 15-18 درصد وزن ماهي ش?م خالي است ?ه به صورت زير برآورد شده است:

پوست ماهي
پوست ماهي پس از جمع آوري و آماده سازي به ?شورهاي اسپانيا و ?انادا صادر مي شود. پ?وهش هاي انجام شده در ايسلند حا?ي از آن است ?ه پوست ماهي را مي توان براي مدت ?وتاهي منجمد ?رد بدون آن ?ه به وي?گي هاي ?اربردي آن لطمه يي وارد شود. از پوست ماهي براي توليد ?لاتين ماهي و نيز چرم استفاده مي شود.درآمد ارزي حاصل از صادرات پوست ماهي ساليانه حدود 2 ميليون دلار است. ?لاتين ماهي در آب سرد محلول است بنابراين ?اربرد وسيعي در محصولات فرآوري شده ي منجمد و نيز صنايع داروسازي دارد.

سر ماهي
در ايسلند گوشت ناحيه ي صورت ماهي و نيز زبان ماهي محبوبيت زيادي دارد ضمن اين ?ه بخشي از توليدات نيز صادر مي شود. مهم ترين مانع در بهره برداري از اين قسمت ها نياز به نيروي انساني ي زياد است ولي اين مش?ل با دستگاهي ?ه توسط ي?ي از شر?ت هاي ايسلندي ابداع شد رفع گرديده است. در اين دستگاه گوشت ناحيه ي صورت ماهي و نيز زبان ماهي جدا مي شوند. اين دستگاه براي همه ي گونه هاي ?اهي ?اربرد دارد. گوشت و زبان جدا شده نم? سود مي شود. پرتغال و اسپانيا بازارهاي عمده ي اين محصولات هستند. درآمد ارزي حاصل از صادرات اين محصولات ساليانه حدود 50 ميليون دلار است. اگر چه گوشت صورت ماهي ?م است ولي به دليل طعم و بافت بي نظير آن از بازارپسندي زيادي برخوردار است. به طور مثال در ماهي ?اد زبان 1-4 درصد گوشت صورت 5-15 درصد گوشت ناحيه ي گردن 15-20 درصد و گوشت بين دو چشم ماهي 5-15 درصد وزن سر ماهي را شامل مي شود.
قطعات خش? شده ي ماهي محصولات جديد صادراتي ايسلند
تعداد واحدهاي پودر ماهي ايسلند در 10 سال گذشته 90 درصد ?اهش داشته است. دليل اصلي اين امر ?اهش مواد اوليه يعني سر ماهي و استخوان ستون فقرات ماهي بوده است. ?اهش مواد اوليه نه به دليل ?اهش مقدار صيد و توليد ماهي بل?ه به دليل استفاده از اين مواد براي توليد محصولات مصرف انساني است.
نيجريه تنها بازار افريقايي است ?ه تمايل به مصرف سر خش? شده ي ماهي و استخوان خش? شده ي ستون فقرات ماهي دارد. اين بازار بزرگ فرآيند ?نندگان ايسلندي را به سمت ابداع دستگاه هاي خش? ?ن ماهي و جذب مواد اوليه يي ?ه پيش از اين به مصرف توليد پودر ماهي مي رسيد سوق داد. انر?ي ارزان قيمت مصرفي در ايسلند [ انر?ي زمين گرمايي (21)] باعث اقتصادي تر شدن توليد محصولات و سودآوري بالا براي فرآيند?نندگان شده است.
ضايعات ميگو
ضايعان ميگو 50 درصد وزن اوليه ي اين محصول است. ضايعات ميگو حاوي پروتيين ?يتين(22) و رنگدانه ي آستازانتين (23) ?ه ي? افزودني مهم در توليد غذاي ماهي آزاد پرورشي است مي باشد. 3 شر?ت فرآوري در ايسلند اقدام به توليد محصولات ?يتين از پوست ميگو مي ?نند. ارزآوري حاصل از صادرات ?يتين و پودر پوسته ي ميگو ساليانه 3 ميليون دلار برآورد مي شود.

برنامه هاي توسعه
وزارت شيلات ايسلند براي بهره برداري بهينه از آبزيان و بالا بردن ارزش افزوده ي حاصل از توليد و صادرات محصولات شيلاتي برنامه هاي مختلفي را تدوين ?رده است. بر اساس اين برنامه ها در سال 2012 ميلادي رشد 24 ميليارد ?روني [واحد پول ايسلند( 1 دلار آمري?ا معادل 70 ?رون ايسلند است)] براي صنايع شيلاتي ايسلند برآورد شده است.
ذخاير آبزيان پايان ناپذير نيستند و براي حفظ و حراست از آن ها نياز به مديريتي ?ارامد است. براي افزايش درامد و بالا بردن توليد محصولات شيلاتي بايد راه هاي ديگري غير از افزايش ميزان صيد را جستجو ?رد. افزايش توليد محصولات پرورشي و نيز ?اهش ضايعات و استفاده ي بهتر از باقي مانده ي مواد خام و نيز توجه به نيازهاي بازار از راه ?ارهاي مديريت شيلاتي است.

براي مشاهده ديگر تصاوير مرتبط اين مقاله به گالري تصوير مزاجعه نمائيد

توضيحات متن
1-By-Products
2- Rest Raw Material
3- Gadoids
4- Cod
5- Haddock
6- Pollock
7- Blue Whiting
8- Halibut
9-Herring
10- Capelin
11-Scallop
12- Cutt-off
13- Trypsin
14- Chymotripsin
15- Preteinases
16- Elastases
17- Collagenases
18- PENZIM
19- Marmalade
20- Minced fish
21- Geothermal energy
22- Chitin
23-Astaxanthin

Source:
Arason, Sigurion,2006, Utilization of Fish By products in Iceland, UNU-FTP 2006-2007, Iceland

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:15
شتاب براي بسته بندي پيشرفته فرآورده هاي شيلاتي
رفابت شديد تقاضاي جديد مشتريان و تغيير در اسلوب زندگي خانواده ها از فا?تورهايي هستند ?ه دست اندر ?اران بسته بندي را به سيستم هاي بسته بندي پيشرفته برانگيخته است .
امروزه حداقل در ?شور ايران رغبت خانم هاي خانه دار در خصوص تمييز ?ردن مرغ ماهي و ... بسيار ?م شده است.و مردم بيشتر به سمت غذا هاي آماده مصرف روي آورده اند.با اين روند در آينده اي نزدي? هر محصول شيلاتي ?ه از بازار پسندي بيشتري برخوردار باشد مشتريان زيادي خواهد داشت.
در مقابل صنعت بسته بندي در زمينه فرآورده هاي شيلاتي در نخستين قدم هاي خودش قرار دارد.در هر حال با اين روند افزايشي توليد ماهيان پرورشي ي?ي راه?ار هاي افزايش رغبت و مصرف آبزيان استفاده از بسته بندي هاي جذاب مي باشد ?ه با استفاده از ت?نولو?ي هاي جديد بسته بندي ام?ان پذير است.
آنچه ?ه در گذشته براي بازارهاي جا افتاده اي مثل مرغ گوشت گوشت فرآوري شده و پنير اتفاق افتاده است بازار فرآورده هاي شيلاتي هنوز در مرحله ورود به ي? بازار جهاني جديد است ?ه بدون راه?ارهاي مناسب بسته بندي پيدا ?ردن ي? جايگاه مهم و اساسي در بازار غير مم?ن است.
به منظور توسعه وپيشرفت فروش در سوپر مار?ت هاي ?وچ? و بزرگ محصولاتي نياز است ?ه آماده مصرف بوده و ثانيا براحتي قابل نگهداري حمل وبسادگي مورد استفاده قرار گيرند.توسعه مدت زمان نگهداري و امنيت با?تويولو?ي مهمترين خواسته هايي هستند ?ه بر خلاف گذشت( د?ه هاي عرضه ماهي تازه با يخ بودند)نقش اساسي دارند .تغييرات اجتماعي در زندگي خانواده هازندگي به تنهايياشتغال زنانبه افزايش تقاضاي محصولات آماده و آسان مصرف با مدت زمان نگهداري طولاني تر به خريد هفته اي ي?بارمنجر شده و در پايان رقابت شديد در بين عوامل مختلف و مؤثر بر جذابيت بيشتر و تمايز هر چه بيشتر محصول اصرار داشته است.
تمامي اين عوامل نقش مهمي در توسعه هر جه بيشتر راه حل هاي پيشرفته بسته بندي باز مي?ند. تنها ي? بازديد از نمايشگاه فرآورده هاي دريايي اروپا در برو?سل در سال گذشته براي متقاعد ?ردن هر ?سي ?افي خواهد بود در اين خصوص ?ه تجارت فرآورده هاي شيلاتي از حالت خام به حالت تزيين شده ارزش افزوده از رشد سريعتري نسبت به قبل برخوردار بوده است ?ه حدود 80 درصد از محصولات عرضه شده از نقاط مختلف دنيا با بسته بندي زيبا و گاهي اوقات پيشرفته بوده است.
فرآورده هاي تازه سرد شده
براي محصولات ساده اي مثل نرم تنان(mussel ) يا صدف اويستر و فيله هاي تازه ماهي از سيستم بندي با اتمسفر خلاء يا اصلاح شده و در حالت تر?يبي با مدت زمان ماندگاري بهتر حمل و نقل مناسب تر و آساني نگهداري در يخچال بدون ترشحات آب?ي و بو استفاده ميشود .
فرآورده هاي پخته شده سرد
محصولات تازه خام در اين روش به تنهايي ب?ار نميروند محصولات پخته شده اي نظير لابستر و ميگوها به همراه آنها جذابيت آن با استفاده از بسته بندي هاي ?امل بطور فزاينده اي افزايش ميدهد .
فرآورده هاي منجمد
همچنين به منظور جلب توجه مشتريان فرآورده هاي منجمد درمرحله ورود به رقابت هاي شديد بوده و در حال حاضر سعي بر اين بوده ?ه نام تجاري يا مار? بر آنها به عنوان بر چسب قابل تشخيص چسبانده گردد.براي اطمينان چنين محصولاتي مشخصا پاسخي به خواسته هاي بازار بوده و در? ارزش افزوده را بهتر مم?ن ميسازد .در مقايسه بسته بندي هاي استاندارد با ي? لايه تار يخ بر روي محصول مطمئنا بهترين راه حل براي تبليغ محصول نخواهد بود .
غذاهاي آماده
غذاهاي آماده نيزچنين روند بسته بندي با راه حل هاي آماده گرم ?ردن دنبال مي?ند . سيستم (dream steam )?ه براي گرم ?ردن غذاهاي آماده ب?ار ميرود داراي ي? سيني ماي?روويو بوده ?ه در قسمت فوقاني آن دريچه اي وجود دارد ?ه براي نفوذ بخار به منظور پخت ب?ار ميرود.بسته هاي فرآورده هاي غذايي عرضه شده به اين روش داراي دريچه اي بوده ?ه به حرارت مقاوم ميباشد (اين فرآورده ها قابليت انجماد با اين نوع بسته بندي را نيز دارد )اين بسته بندي نه تنها به صورت بسته بندي ترموفورم بوده بل?ه ميتواند ي? ?يسه به همراه ي? دريچه ي?پارچه باشد?ه بسته بدون باز شدن داخل ماي?روويو قرار داده ميشود در داخل اجاق آب داخل غذا گرم شده و فشار بخاري به وجود مي آيد ?ه با درجه حرارتي بيش از 100 درجه سانتي گراد همخواني دارد .
دريچه ي?پارچه فشار داخل بسته را ?نترل ?رده و در هنگام عمليات پختفشار اضافي را خارج مي?ند اين بسته بندي مزاياي زيادي دارد دريجه خروج گازهاي فرآورده را در حين حمل و نقل و نگهداري مم?ن ميسازد (به عبارتي شرايط بهينه را براي بسته بندي فراهم ميسازد).نه تنها در تهيه غذازمان زيادي صرف نميشود بل?ه در نتيجه آن به خصوص در عملياتهاي گسترده تدار? غذاهم نيروي انساني را ?اهش ميدهد و هم هزينه انر?ي را مي?اهد ?ه به اين لحاظ بسيار اقتصادي است .
هم چنين ارزش غذايي و ?يفيت بالاي مواد غذايي حفظ ميگردد. زمان پخت و فقدان ويتامين را ?اهش ميدهد به طوري?ه از 25 -10 درصد به 3 -1درصد ?اهش مي يابد.در نتيجه مصرف ?ننده از طعم و مزه بهينه لذت ميبرد.
سيستم بسته بندي به اجزاي زير نياز دارد:
ماشين بسته بندي خلاءماشين بسته بندي حرارتي?يسه هادريچه هاي فشار و...
نتيجه گيري:
استفاده از اتمسفر خلاء يا اصلاح شده غلاف (پوسته)بسته بندي براي ماهي و ديگر فرآورده هاي شيلاتي ارزش افزوده افزايش زمان نگهداري و پاسخ به نيازهاي (خواسته هاي )محصولات آماده مصرف جديد از جانب مشتري را به دنبال خواهد داشت .
منبع:
Bernard levean,2006,The rush is on for sophisti cated packaging in seafood . Infofish No.5 september/October 2006

مرتضي پهلوان يلي
?ارشناس ارشد فرآوري آبزيان

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:16
سامانه رديابي مقررات و الزامات جديد در صنايع شيلاتي

تجارت مواد غذائي در جهان هر روز ابعاد پيچيده و فني تري مي يابد.هر ساله حجم بسيار زيادي از مواد خورا?ي و آشاميدني در جهان تبادل مي شود.بسياري از ?شورهامنبع درآمدهاي اصلي خود را بر اين مبني قرار مي دهند و بسياري ديگر براي تامين نيازهاي غذائي مردم خود نيازمند واردات هستند.وقايعي مانند بروز جنون گاوي در دامها و يا باقي مانده تر?يبات داروئي در محصولات شيلاتي پرورشي از جمله وقايع تاثيرگذار بر تجارت جهاني مواد غذائي در سطوح بين المللي بوده است.
به همين منظور سازمانهاي بين المللي مسئول در اين باره تلاشهاي خود را در جهت تدوين استانداردها و قوانين به روز رساني آنها آموزش اطلاع رساني و برگزاري نشست ها و سمينارها ب?ار مي گيرند.
محصولات شيلاتي به عنوان گروهي از مواد غذائي ?ه جايگاه قابل توجهي در تجارت جهاني دارند نه تنها از اين قواعد مستثني نمي باشند بل?ه در بسياري از موارد پايه تدوين قوانين و استانداردها سيستم هاي نظارتي و ?نترلي هستند.رشد فزاينده توليد و صادرات فرآورده هاي شيلاتي در ?شورمان طي سالهاي گذشته و انطباق سريع واحدهاي فرآوري با مقررات بازارهاي مصرف خصوصا اعضاي اتحاديه اروپا نشان از توانمندي ?شورمان در امر توليد فرآوري و صادرات آبزيان است.
قوانين مربوط به رديابي از جمله قوانيني است ?ه در سالهاي گذشته در مورد مواد غذائي و مخصوصا در صنايع شيلاتي تدوين و به سرعت در ?شورهاي مختلف در حال اجراء است.با توجه به اين?ه اين قوانين به طور اجباري بايد به اجراء گذاشته شود و از الزامات بسياري از ?شورهاي وارد?ننده محصولات شيلاتي است لذا پرداختن به دستورالعمل ها و نحوه اجراء و تهيه مدار? و مستندات آن سبب موفقيت صادر?نندگان فرآوران و پرورش دهندگان آبزيان خواهد بود.
آنچه ذيلا خواهد آمد جديدترين تعاريف و دستورالعمل ها و پيشرفت هاي حاصله در رديابي است ?ه در نشست زير?ميته تجارت آبزيان سازمان خواربار و ?شاورزي FAO است ?ه در شهر سانتياگو د?امپوستلا ?شور اسپانيا برگزار شده است.

مقدمه :
1- رديابي در صنايع شيلاتي مقوله جديدي نيست.آبزيان تازه بسيار فساد پذيرند و سيستم ها ي رديابي به طور سيستماتي? در صنايع شيلاتي ب?ار گرفته شده اند.چند سالي است مفهوم و معني رديابي به روشني در مورد ايمني مواد غذائي در انواع آبزيان و فرآورده هاي آنها ?اربرد پيدا ?رده است خصوصا از زمان ارائه قوانيني ?ه بر ميناي سيستم HACCP تدوين شده اند.
2- سيستم ها ي رديابي خارجي در زنجيره مواد غذائي در دهه اخير توسعه يافته و در سطح جهاني ارائه شده اند.در بحث شيلات استفاده از رديابي نتيجه توسعه تجارت جهاني آبزيان است خصوصا در سالهاي اخير ?ه رشد عرضه خرد در سوپرمار?ت ها و فروشگاه هاي زنجيره اي به اين امر دامن زده است.رديابي خارجي به سيستم هايي اطلاق مي شود ?ه هدف آنها رد گيري ي? محصول و / يا خصوصيات آن در مراحل مختلف زنجيره توزيع(از شناور صيادي يا مزرعه پرورش تا مصرف ?ننده) مي باشد.
3- رديابي داخلي به رد گيري مواد خام محصولات حد واسط يا محصول نهائي در واحدهاي توليد يا تجاري گفته مي شود (مثلا در ي? واحد فرآوري آبزيان) . آنچه در رديابي داخلي مورد هدف مي باشد : بهبود توليد و ?اهش هزينه ها است.
4- رديابي مي تواند با الزامات قانوني مشخص اجراي داوطلبانه يا به صورت تجاري مرتبط باشد. در نتيجه با توجه به مشخصات مختلفي ?ه مورد رديابي قرار مي گيرد و به همان ميزان استانداردهاي مورد استفاده و اطلاعات جمع آوري شده وا?ه رديابي با اهداف فزاينده اي مرتبط مي شود.
5- تمام سيستم هاي رديابي با ي?ديگر همسان نبوده قابل تعويض نيستند و ضرورتا نمي توانند به ي?ديگر بپيوندند.همچنين سيستم ها و اهداف مختلف انتظارات و توقعات مختلفي را در توليد?نندگان و مصرف ?نندگان ايجاد مي ?ند ?ه همواره به رديابي بسته به نوع استفاده(قانوني قراردادي داوطلبانه) مربوط نمي شود.اين مسئله تا اندازه اي بيانگر عدم اطمينان متداولي است ?ه به الزامات "رديابي " و دلايل احتمالي قوانين رديابي مربوط ميشود.
جدول 1 متداولترين سيستم هاي رديابي را نشان ميدهد. اين جدول در بردارنده اهداف و مقاصدي و برخي نمونه ها را نيز نشان ميدهد.

لطفا براي مشاهده جدول به پيوست مراجعه فرماييد.

- در صورتي ?ه ?ارخانه مسئول اقدامي انجام ندهد جمع آوري محصول مي تواند به صورت اقدامي اجباري باشد.
-شامل : احتمال معدوم ساختن به صورت اجباري فراخواني و جمع آوري محصول اقدامات انتظامي و قانوني اما هدف اصلي بازدارندگي است.
- شامل احتمال معدوم ساختن به صورت اجباري فراخواني و جمع آوري و اقدامات اجرائي اما هدف اصلي ايجاد تضمين براي مصرف ?ننده است.
- مي توانند شامل فراخواني و جمع آوري داوطلبانه (قراردادي) و مجازات هاي توافقي باشند.
- سيستم هماهنگ ?دگذاري ?ه استانداردسازي بار?دها را انجام مي دهد.(www.ean-ucc.org/( (http://www.ean-ucc.org/%28)
- ?د ?انتينرهاي مخصوص حمل و نقل(UCC)


6- سيستم هاي رديابي مي توانند پيچيده باشند.معمولا اين سيستم ها دستيابي به بيش از ي? هدف را دنبال مي ?نند.علاوه بر اين تائيد سيستم رديابي معمولا بوسيله مقامات ذيصلاح در بخش هاي مختلف انجام مي شود.به عنوان مثال ام?ان دارد ي? صياد به طور داوطلبانه سيستم رديابي را با هدف صيد مسئولانه رعايت ?ند. دست اندر?اران صنايع شيلاتي نيز مم?ن است الزامات ?يفي را رعايت ?نند .پس از آن ماهي فرآوري و ?نسرو شده (مربوط به رديابي داخلي / مديريت توليد و بازرگاني) و در در بسته بندي نهائي جهت توزيع قرار مي گيرند(رديابي خارجي / مديريت توليد و بازرگاني).علاوه بر اجراي سيستم هاي مختلف محصول بعدا بايستي مورد نظارتهاي ايمني (و يا امنيتي) قرار گيرد.
7- در صورتي ?ه سيستم HACCP برنامه هاي بهداشتي يا ديگر اقدامات ?نترلي به هر طريقي با مش?ل روبرو شوند رديابي به همراه روشهاي فراخواني و جمع آوري محصول به عنوان آخرين ابزار مديريت مخاطرات ب?ار مي رود.
8- زماني ?ه عرضه ي? ماده غذائي در سطح جامعه مش?لاتي ايجاد ?رده ويا احتمال بروز مخاطرات در مصرف ?نندگان وجود داشته باشد و يا الزامات ?يفي نظارتي در جامعه را مخدوش ?رده و زير سوال ببرد رديابي نظارتي به همراه فراخواني و جمع آوري محصول ب?ار گرفته مي شود.براي ?اهش و تخفيف مخاطرات سيستم رديابي بايد در ?نار طرح هاي فراخواني و جمع آوري ?ارآمد به اجراء درآيد.در نخستين مرحله ?ارآمدي سيستم هاي فراخواني و جمع آوري محصول از بازار به ?امل بودن و همچنين اعتبار اطلاعات جمع آوري شده از طريق سيستم رديابي بستگي دارد.بنابراين رديابي نظارتي براي ايجاد امنيت غذائي بايد در ?نار نيازها و الزامات روشهاي فراخواني و جمع آوري نظارتي در نظر گرفته شود(لحاظ شود.)
9-عليرغم توسعه چشمگير سيستم هاي رديابي برخي از پرسش ها در اين زمينه خصوصا در تجارت مواد غذائي و آبزيان در سطوح بين المللي بدون پاسخ مانده اند.اصول رديابي مواد غذائي هنوز توسط ?ميسيون ?د?س مورد تائيد رسمي قرار نگرفته است.اين موضوع سبب بروز مش?لاتي در اجرا رديابي مي شود ?ه آيا الزامات رديابي با توافق نامه هاي SPS و TBT سازمان تجارت جهاني تطابق دارد يا خير
رديابي همچنين در مورد الزامات مربوط به تبادل ?الا و واردات بين ?شورها در اغلب اوقات باعث سردرگمي مي شود ?ه دليل اصلي آن ?ثرت سيستم هاي مرتبط با رديابي است. در بحث شيلات پرسش اصلي اين است ?ه چگونه صيادان خرد و سنتي(و يا آبزي پروران خرد) را مي توان با الزامات سيستم رديابي نظارتي مطابقت داد.
10- در زمان بروز مش?لات مربوط به مواد غذائي سيستم هاي رديابي به طور بالقوه اطلاعات مرتبط با مسئوليت و تعهدات را مي توانند فراهم ?نند.عليرغم اين واقعيت ?ه در بسياري از ?شورها تعهدات مربوط به بروز مش?لات مواد غذائي از طريق راه?ارهاي قانوني تعيين مي شوددر مورد صنايع غذائي و شيلاتي اين نگراني مم?ن است وجود داشته باشد ?ه واگذاري مستقيم چنين تعهدي از طريق قانون رديابي برقرار خواهد شد.در مورد مسائل تجاري محرمانه رديابي مي تواند به خصوص توسط دست اندر?اران زنجيره هاي غذائي به عنوان ي? تهديد بالقوه در نظر گرفته شود مخصوصا هنگامي ?ه اطلاعات در دسترس عموم مردم قرار گيرد.
11- پيشرفت هاي چشمگير در آماده سازي مواد غذائي توسط سيستمهاي بهبود يافته رديابي در 25-20 سال گذشته پديدار شده اند.امروزه اين سيستم ها به عنوان اجزاء لاينف? سيستم مدرن توزيع مواد غذائي در نظر گرفته مي شوند ?ه در نهايت منجر به پرداخت هزينه هاي ?متري از جانب مصرف ?ننده گان نهائي مي باشد.
12-در شهرهاي بزرگ ?شورهاي توسعه يافته اين پيشرفتها در زنجيره هاي عرضه مواد غذائي و آبزيان مشهود مي باشد.اين امر حر?ت مثبتي در راستاي ايجاد امنيت غذائي در سطح جهان مي باشد.?شورهاي در حال توسعه نيز از توسعه سيستم رديابي در بخش آمايش و پشتيباني ?ه در گسترش بازار جهاني آبزيان در دهه هاي گذشته دخالت داشته سود برده اند.

تعريف و مفهوم رديابي در استاندارد ?د?س

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:16
13-سيستم رديابي يا رد گيري محصول توسط ?ميسيون ?د?س آليمنتاريوس CAC به شرح زير تعريف شده است :
توانائي پيگيري انتقال مواد غذائي در مراحل مختلف توليد فرآوري و توزيع
14-همانطور ?ه ملاحظه مي شود تعريف ?د?س دربرگيرنده تمام موارد موجود در جدول 1 است.تعريف رديابي از ديدگاه CAC به رديابي خارجي اشاره مي ?ند در حالي ?ه در بسياري از موارد رديابي خارجي بدون اجراي بخشي از رديابي داخلي ام?انپذير نيست.بنابراين تعريف CAC دربردارنده بخشي از رديابي داخلي نيز مي باشد.
15-به اين ترتيب همانطور ?ه رديابي خارجي بيانگر جابجائي محصول بين دو نقطه مختلف در زنجيره است تعريف CAC به جابجائي محصول در بين پالت ها ?ارتن ها و قسمتهاي مختلف داخل واحد فرآوري (در حين انتقال) نيز اشاره مي ?ند.اين موضوع خصوصا هنگامي ?ه حمل و نقل و نگهداري توسط فرد يا شر?ت ثالثي انجام مي شود اهميت دارد.
16- در حال حاضر اين تنها تعريف قانوني رديابي است ?ه از سوي ?ميسيون ?د?س ارائه شده است با وجود ?لي بودن تعريف فوق هنگام تعيين اين امر ?ه آيا الزامات رديابي مطابق با توافق SPS است يا خير با محدوديت مواجه خواهيد شد.
17-در چهاردهمين جلسه ?ميته ?د?س در خصوص بازرسي مواد غذائي وارداتي و صادراتي و سيستم صدور گواهي (ملبورن استراليا – 28 نوامبر تا 2 دسامبر 2005) پيش نويسي در مورد اصول رديابي / رد گيري محصول به عنوان ابزاري در بازرسي مواد غذائي وارداتي و صادراتي و سيستم صدور گواهي ارائه شد.اين سند در بيست و نهمين جلسه CAC ?ه قرار است در تاريخ 3 تا 8 جولاي 2006 در رم ايتاليا برگزار شود مورد بحث و بررسي قرار گيرد.

رديابي نظارتي براي ماهي و فرآورده هاي شيلاتي


18-مدت مديدي است ?ه برخي ?شورها قوانين خاصي براي سخت پوستان ب?ار گرفته اند ?ه دربرگيرنده رديابي نيز مي باشد مانند برنامه بهداشتي براي سخت پوستان در ايالات متحده آمري?ا.سيستم رديابي مشابهي براي دو ?فه اي هاي زنده در دستورالعمل شماره EEC492/91 گنجانده شده است.
19-مفهوم رديابي همچنين در قوانين اتحاديه اروپا براي ماهي و فرآورده هاي شيلاتي صريحا در قانون ?ميسيون شماره 2001/2065 EC با اشاره به اطلاعات مربوط به برچسب گذاري ديده شده است.
20- قانون بهداشت عمومي و آمادگي در برابر بيوتروريسم ايالات متحده آمري?ا سيستم رديابي اجباري و عملي را معرفي ?رده ?ه ملزم به گردآوري و نگهداري مستندات به منظور تعيين منابع اوليه و دريافت ?نندگان نهائي مواد غذائي در ?وتاهترين زمان مم?ن است.
21- اتحاديه اروپا الزامات ي? رديابي ?لي(براي انواع مواد غذائي)را در قانون شماره 2002/178 EEC معرفي ?رده است ?ه اجراي آن را از اول ?انويه 2005 اجباري نموده است.
?ميسيون اروپائي رديابي را به شرح زير تعريف ?رده است :
ام?ان جستجو و رد گيري مواد غذائي خورا? دام و جانداراني ?ه به مصرف انساني مي رسند و يا تر?يباتي ?ه به مواد غذائي يا خورا? دام وارد شده و يا احتمال مصرف انساني دارد در تمام مراحل توليد فرآوري و توزيع .
اين تعريف اتحاديه اروپا رديابي را نه تنها براي مواد غذائي الزامي دانسته بل?ه خورا? دام و جانداراني ?ه به مصرف غذائي مي رسند و موادي ?ه به طريقي در غذاي انسان وارد مي شود نيز در بر مي گيرد.
22- اطلاعاتي مورد نياز براي رسيدن به اهداف رديابي مرتبط با قانون شماره 2002/178 و مطابق " راهنماي رديابي" را مي توان به دو گروه تقسيم ?رد:
دسته اول اين اطلاعات شامل هرگونه اطلاعاتي است ?ه در هر حالتي براي مقامات ذيصلاح قابل دسترسي باشد.
- اسم آدرس عرضه ?ننده ماهيت محصولاتي ?ه از سوي او عرضه مي شوند.
- اسم آدرس مشتري ماهيت محصولاتي ?ه به مشتري عرضه مي گردد.
- تاريخ عرضه و تحويلگيري
23- "دسته دوم اطلاعات شامل اطلاعات ت?ميلي هستند ?ه نگهداري آنها مو?دا توصيه شده است شامل : حجم يا مقدار و در صورت ام?ان شماره بهر (هر مجموعه ?الا) و جزئيات بيشتري درباره محصول(بسته بندي يا فله خام يا فرآوري شده ) ."
24- رديابي نظارتي مستلزم نگهداري مدار? به شيوه اي است ?ه اصطلاحا " ي? قدم به جلو و ي? گام به قبل " خوانده مي شود ?ه معني ابتدائي آن تضمين رديابي است ?ه به ?يفيت و ايمني مواد غذائي مربوط مي شود. بايد در نظر داشت ?ه رديابي و مخصوصا فراخواني و جمع آوري محصول ابزار نظارتي جديدي نيستند.
25- هيچ قانون جديدي در ارتباط با رديابي ماهي و محصولات شيلاتي از نهمين جلسه زير ?ميته تجارت آبزيان از ?ميته اصلي ابزيان فائو تا به حال به اجرا در نيامده است.البته اجراي قانون شماره 2002/178 اتحاديه اروپا در بندهاي مربوط به رديابي مواد غذائي آغاز شده است.بحثهاي زيادي مطرح شده و اسناد رسمي متعددي درباره رديابي مواد غذائي منتشر شده است.مهمترين آنها عبارتند از : راهنماي اجراي مواد شماره 11 12 16 17 18 19 و 20 قانون شماره 2002/178 از قانون ?لي مواد غذائي " از ?ميته دائمي بهداشت و سلامت .اين سند غير رسمي بوده و بايستي به همراه قانون شماره 2002/178 اتحاديه اروپا در مورد رديابي فراخواني و جمع آوري محصول مطالعه شود.

اجراي رديابي نظارتي در سطوح بين المللي



26- اجراي رديابي نظارتي در سطح بين المللي از زمان تش?يل نهمين جلسه ?ميته آبزيان فائو ادامه دارد.البته براي سازمانهاي بازرسي آبزيان(مقامات و سازمانهاي ذي صلاح) و صادر?نندگان در ?شورهاي در حال توسعه بخش هائي از آن مبهم است.
27- براي دستيابي به بازار آمري?ا الزامات رديابي موجود در قانون آمادگي در برابر بيوتروريسم و بهداشت عمومي بايد تامين گردد. اما با توجه به اين?ه رديابي هر محموله بين صادر?ننده و محل ورود ?الا به آمري?ا به طور موثري انجام مي شود هيچ?دام از مقامات ذي صلاح سازمان غذا و داروي ايالات متحده آمري?ا براي ثبت و نگهداري اطلاعات در خارج از مرزهاي اين ?شور حضور ندارند.
28- راهنماي اجراي بندهاي 11 12 16 17 18 19 و 20 قانون 2002/178 اتحاديه اروپا در خصوص مواد غذائي از اتحاديه اروپا به طور وي?ه اي بيان مي دارد ?ه " مقررات رديابي اين قانون هيچ ?ار?رد برون مرزي ندارد.
اين الزامات تمام مراحل توليد فرآوري و توزيع (يعني از وارد?ننده تا سطح خرده فروشي) را در اتحاديه اروپا تحت پوشش قرار مي دهد. بعلاوه اين سند ن?ات ديگري را نيز يادآور مي شود ?ه عبارت است از :
ماده يازده نبايستي بر اساس گسترش يا بسط الزامات رديابي براي دست اندر?اران تجارت مواد غذائي در ?شورهاي ثالث تدوين شود.لازم است ?ه مواد غذائي يا خورا? دام وارداتي به اتحاديه اروپا با الزامات قانون مواد غذائي مطابقت داشته باشد.بعلاوه صادر?نندگان در ?شورهاي شري? تجاري اروپا از لحاظ قانوني ملزم به انجام الزامات رديابي وضع شده در اتحاديه اروپا نيستند.(باستثناي شرائط خاص وقتي ?ه توافقات دوجانبه خاص براي بخش هاي حساس و مشخص يا جائي ?ه الزامات قانوني خاص جامعه اروپائي وجود داشته باشد مثلا در بخش دامپزش?ي.)
جايگاه اتحاديه اروپائي در ارتباط با ب?ارگيري مقررات ي? ?شور در ?شوري ديگر مطابق با جايگاهي است ?ه در ساير اسناد منتشره توسط اتحاديه اروپا در شرائط مشابه به خصوص در غياب توافقات دوجانبه خاص مي باشد.
29-چون واردات ماهي و فرآورده هاي شيلاتي به اتحاديه اروپا از طريق توافقات دوجانبه وي?ه قانونمند مي شود بازرسان آبزيان اتحاديه اروپا در ?شورهاي ثالث خواستار مدار? ?افي در خصوص اجراي رديابي مطابق با قوانين رديابي يا بر اساس قانون شماره 2002/178 اتحاديه اروپائي مي شوند.
30-تجارت بين المللي به توافقات مربوط به تدار?ات و پشتيباني وابسته است.به عنوان مثال محموله هاي ماهي نيازمند ?دهاي سريالي معيني است ?ه رديابي آن را در مراحل مياني و مقصد تضمين مي ?ند.
31- به علاوه شرائطي وجود دارد ?ه در آن لازم است سيستم هاي رديابي صرفنظر از آن ?ه آيا زنجيره شامل ?شور دوم يا ثالثي شود ?ل زنجيره توزيع را پوشش دهد.ي? نمونه از اين حالت صادرات محصولات باارزش افزوده (مثلا از ?شوري ثالث به اتحاديه اروپا)جائي ?ه شماره محموله در بسته بندي نهائي بوسيله توليد ?ننده درج مي گردد.نمونه ديگر زماني است ?ه محصول به ?شور دوم يا ثالثي صادر مي شود (مثلا براي فرآوري) و نهايتا از سوي ?شور مبدا مجددا وارد مي شود.
32-وارد?نندگان اتحاديه اروپا معمولا به طور فزاينده اي از ?شورهاي ثالث خواستار ارائه مدار?ي مي باشند ?ه بيانگر اجراي سيستم هاي رديابي ماهي و محصولات شيلاتي آنها باشد.راهنماي " اجراي بندهاي 11 12 16 17 18 19 و 20 قانون شماره 2002/178 EU در خصوص قانون عمومي مواد غذائي بيان مي دارد ?ه : در بين دست اندر?اران تجارت مواد غذائي در اروپا درخواست رعايت الزامات رديابي از شر?اي تجاري و حتي فراتر از اصل " ي? گام به پيش ي? گام به قبل" امري رايج و متداول است.البته بايد يادآور شد ?ه چنين درخواستهائي بخشي از توافقات دوطرفه تجاري است و نه بخشي از الزامات قانوني.
33-توافقات دوجانبه بين صادر?نندگان و وارد?نندگان ماهي مي توانند بر مش?لات قانوني و عملي مرتبط با رديابي فائق آيد.اين توافقات حداقل الزامات رديابي را هم براي سازمان هاي بازرسي آبزيان و هم صنايع شيلاتي معين مي ?ند.آنها همچنين مي توانند نقش روشن و مشخصي براي سازمان هاي بازرسي (مقامات ذي صلاح) در ?شورهاي صادر?ننده داشته باشند.اين مسئله به صادر?نندگان آبزيان نيز اجازه مي دهد ?ه براحتي الزامات نظارتي رديابي را از الزامات غير نظارتي تشخيص دهند.
34-از نقطه نظر حمايت از مصرف ?ننده توافقات دو طرفه روشن و واضح در مورد رديابي ماهي و فرآورده هاي شيلاتي در هنگام فراخواني و جمع آوري محصول اين ام?ان را فراهم مي آورد ?ه فراخواني هدفمندي انجام شود و در مجموع عمليات جمع آوري موثر و بهتري انجام گيرد.به علاوه الزامات نظارتي ?يفي ايمني و امنيتي در عمل باعث سردرگمي و ايجاد اشتباه با الزامات رديابي تجاري و غيرنظارتي نمي شود.

رديابي فراخواني جمع آوري و HACCP


35-مفهوم رديابي داخلي تلويحا مبتني بر قوانين HACCP است.مثلا مم?ن نيست ?ه اقدامات اصلاحي مورد نظر در توليد به اجرا درآيد مگر با اجراي سيستم رديابي ?ه محموله هاي نقص دار را شناسائي ?ند.
36-وقتي ?ه سيستم تائيد ?ننده HACCP قبل از تحويل ?الا به مصرف ?ننده نقصي را مشاهده ?ند جمع آوري امري ?املا بديهي و لازم است وقتي ?ه سيستم ايمني و مراحل بازرسي و تائيد به منظور شناسائي نقائص در مواد غذائي و مواد غذائي مش?ل دار ?ه به سطح عرضه در خرده فروشي ها رسيده اند نا?ارآمد مي شود فراخواني محصول امري ضروري است.فراخواني و جمع آوري محصول در عمل همراه ي?ديگر به اجرا در مي آيند.
37-شرائط بروز مش?ل مم?ن است در اثر مخاطراتي باشد ?ه در برنامه HACCP پايش و يا برچسب گذاري(نظارت ?يفي) در نظر گرفته نشده باشد.بنابراين سيستم رديابي(و سيستم هاي فراخواني و جمع آوري مرتبط با آن) نبايد به عنوان جايگزيني براي بازرسي يا راه چاره اي براي عدم بازرسي (مميزي و تائيد عادي و روزمره سيستم HACCP) در سيستم هاي HACCP باشد.
38- در سطح واحد فرآوري هر روش فراخواني و يا جمع آوري محصول بايستي حداقل با ي? برنامه مميزي HACCP ت?ميل شود.هدف نهائي حمايت از مصرف ?ننده است.بازيابي محصولات معيوب از سطح بازار هدفي ?وتاه مدت است.شناخت دلايلي ?ه سبب بروز چنين مش?لاتي ?ه منجر به فراخواني و جمع آوري محصول مي شود به همان اندازه حائز اهميت است.
39- سيستم هاي رديابي ?ه با هدف ايمني مواد غذائي و آبزيان ب?ار مي رود بايستي از انواع ديگر رديابي ?ه با مقاصد مختلف ديگر به ?ار گرفته مي شوند معمولا بايد به طور جداگانه مورد توجه قرار گيرد.اين مسئله تا جاي مم?ن از ايجاد اشتباه و سردرگمي و سوء برداشت جلوگيري مي ?ند.

ترجمه و گردآوري از :
شهرام صفي ياري - كارشناس كنترل كيفيت
مرتضي پهلوان يلي- كارشناس توسعه كيفيت

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:17
بستني ماهي از حرف تا عمل
مقدمه:
در تير ماه سال جاري خبر توليد بستني ماهي به شكل هاي مختلف در جرايد منتشر شد . بعضي از روزنامه ها نوشتند " بستني ماهي توليد شد " ( 1) و بعضي ديگر عنوان كردند كه " توليد بستني ماهي به پايان رسيده است و ايران دومين كشور توليد كننده ي بستني ماهي در جهان به شمار مي رود () و اين توليد نه براي صادرات بلكه براي مصرف داخل و بالابردن سرانه ي مصرف ماهي است ." (2 ) اين خبر حتا در اخبار راديو و تلويزيون نيز خوانده شد و موجب مطرح شدن پرسش هاي زيادي در اذهان مردم گرديد . اين مقاله قصد پاسخ گويي به پرسش هاي مطرح شده را ندارد ولي هدف آن روشن كردن اين موضوع مهم است كه آيا مي توان در كشور بستني ماهي توليد كرد و براي افزايش مصرف سرانه ي ماهي آن را به بازارهاي مصرف داخلي ارايه كرد به اين منظور لازم است در ابتدا در مورد بستني و انواع آن تركيبات و روش فرآورش آن نوضيحاتي داده شود.

تعريف
بستني نوعي دسر يخي است كه از شير خامه مواد طعم دهنده ميوه و شكر تهيه مي شود .بستني را مي توان بر حسب تركيب آن به چهار گروه اصلي به شرح زير تقسيم بندي كرد .

1- بستني تهيه شده از منحصرا فرآورده هاي شيري
2- بستني حاوي چربي نباتي
3- بستني تهيه شده از عصاره ي ميوه جات كه به آن چربي و مواد جامد غير چربي شير اضافه شده است
4- بستني يخي كه از آب شكر و ميده جات تغليظ شده است .

شايد بستني يخي در بين فرآورده هاي منجمد قديمي ترين نوع اين محصول باشد . نهيه ي بستني در ادبيات ايتاليايي به اوايل قرن شانزدهم نسبت داده مي شود . امروزه بستني هايي كه منحصرا از فرآورده هاي شيري نهيه مي شوند و انواعي كه به آن ها چربي نباتي اضافه مي شود در مجموع در حدود 80-90 درصد از توليد بستني جهان را به خود اختصاص مي دهد . اگر چه در بعضي از كشورها مي توان از بعضي از سبزيجات و ميوه جات بستني توليد كرد ولي بستني حاصل از شير و تركيبات آن در همه ي كشورهاي جهان محبوبيت داشته و مصرف مي شود .

تركيبات بستني
تركيب بستني شامل چربي مواد جامد غير چربي شكر و شير است كه به آن افزودني هاي مختلفي شامل مواد امولسيون كننده پايدار كننده طعم دهنده و رنگ دهنده نيز اضافه مي شود.مخلوط مواد تشكيل دهنده ي بستني پس از همگن سازي در يخ زن هاي (Freezer) پيشرفته منجمد مي شود . در زمان انجماد هوا با مخلوط بستني زده شده و موجب افزايش حجم آن تا حدود 100 درصد مي شود . بنابراين حجم بستني معمولا دو برابر حجم مخلوط بستني است. مخلوط منجمد از يخ زن ها به پركن هاي مختلف و دستگاه هاي بسته بندي هدايت شده و به صورت بستني چوبي ليواني قيفي يا مكعب مستطيل به اندازه هاي 250 گرمي 500 گرمي و يك ليتري بسته بندي و سپس در سردخانه نگهداري مي شوند.

مواد تشكيل دهنده ي بستني
مواد مختلفي اجزاي تشكيل دهنده ي بستني هستند . اين مواد پس از دريافت توزين شده و به عنوان ماده خام دريافتي در كارخانه مورد آزمايش قرار مي گيرند . اين مواد را مي توان به صورت زير تقسيم بندي كرد.

1- چربي
چربي ممكن است تا 12 درصد حجم بستني را تشكيل دهد. اين چربي از چربي شير يا چربي نباتي قابل تامين است .در اين صورت مي توان از شير كامل خامه كره يا روغن كره استفاده كرد. هم چنين مي توان مقداري يا تمام چربي شير را با چربي نباتي مانند روغن آفتاب گردان و سويا جايگزين كرد .

2- مواد جامد غير از چربي
مواد جامد غير از چربي را پروتيين ها لاكتوز و نمك هاي معدني تشكيل مي دهند كه به صورت شير خشك بدون چربي يا شير غليظ شده ي بدون چربي مورد استفاده قرار مي گيرد.مقدار ماده ي جامد غير از چربي از نظر تغذيه يي داراي ارزش بالايي بوده و ساختمان بستني را از طريق اتصال به ملكول هاي آب موجود در مخلوط بهبود مي بخشد.

3- قند
به منظور تنظيم مقدار ماده ي جامد مخلوط بستني و شيرين كردن آن از قندها استفاده مي شود. مخلوط بستني معمولا حاوي 10-18 درصد قند است و انواع مختلفي از قندها مانند قند تيشكر چغندر لاكتوز و مخلوطي از گلوكز و فروكتوز را مي توان مورد استفاده قرار داد .

4- مواد امولسيون كننده
اين مواد از طريق كاهش فشار سطحي فرآورده هاي مايع باعث امولسيون شدن آن ها شده و اين حالت را پايدار ميكند.گليسرين استرهاي سوربيتول و قندي و نيز زرده ي تخم مرغ امولسيون كننده هاي متداول هستند.مقدار اين مواد در مخلوط بستني 3/0 تا 5/0 درصد حجم مخلوط است.

5- مواد پايدار كننده
اين مواد در بستني با ايجاد شبكه يي از حركت آزادانه ي مولكول هاي آب جلوگيري مي كند . دو نوع پايدار كننده در توليد بستني مصرف مي شود . گروه پروتيين ها و گروه كربوهيدرات. پايدار كننده هاي پروتييني شامل ?لاتين كازيين آلبومين و گلوبولين است.گروه كربوهيدرات را كلوييدهاي دريايي همي سلولز و تركيبات اصلاح شده ي آن تشكيل ميدهند. مقدار مصرف 2/0 تا 4/0 درصد حجم بستني است .

6- مواد طعم دهنده
وانيل شكلات و ميوه هاي خشك از طعم دهنده هاي بستني هستند.

7- مواد رنگ دهنده
مواد رنگ دهنده باعث بهبود رنگ بستني مي شود . از رنگ دهنده هاي طبيعي مي توان به زعفران اشاره كرد.

فرايند توليد بستني
مواد اوليه ي بستني بايد در شرايط بهداشتي دريافت و نگهداري شوند . پس از توزين مواد خام و همگن سازي آن ها اقدام به پاستوريزه كردن مخلوط مي شود .زمان پاستوريزاسيون 83-85 درجه ي سلسيوس به مدت 15 ثانيه است . پس از پاستوريزه كردن و خنك سازي مخلوط به مدت 3-6 ساعت در دماي 5 درجه ي سلسيوس درمخزن هاي رسيدن نگهداري مي شود تا اين كه چربي موجود در آن به حالت تبلور در آمده و پروتيين و پايدار كننده ها جذب آب شوند. اين مرحله از توليد بستني به قوام آن بهبود مي بخشد . پس از پايان مرحله ي رسيدن در صورت نياز به مخلوط مواد طعم دهنده و رنگ دهنده اضافه مي شود .مخلوط سپس براي مخاوط شدن با هوا و انجماد آب محتوي آن به يخ زن هاي پيشرفته هدايت مي شود . دماي بستني در موقع خروج از يخ زن بايد 1- تا 9- درجه ي سلسيوس باشد . قالب گيري و بسته بندي بستني در دستگاه هاي مختلف انجام مي شود . شكل بستني و وزن محصول بستگي به تقاضاي بازار دارد .

استفاده از آبزيان در فرمولاسيون بستني
در فرمولاسيون (يا توليد) بستني ماهي كه در ?اپن به آن Sanma Aisu گفته مي شود از اجزاي مختلف آبزيان شامل روغن ماهي انواع گوشت ماهي پروتيين هاي استخراج شده ي ماهي و عصاره ي ماهي به عنوان طعم دهنده پايدار كننده و بهبود دهنده ي محصول استفاده مي شود . ازجوهر ماهي مركب نيز به عنوان رنگ دهنده و طعم دهنده به صورت مخلوط با مواد اوليه ي توليد بستني يا براي نزيين روي بستني ( بيشتر بستني قيفي ) استفاده مي شود . پيشينه ي توليد بستني ماهي در جهان مربوط به كشور ?اپن است . در سال 1964 اولين بستني امروزي ماهي با اضافه كردن عصاره ي ماهي تون به يستني حاصل از شير توليد شد .

بعدها با تنوع بخشي به فرآورده هاي شيلاتي در ?اپن محصولات بستني ماهي متنوع تر شد طوري كه مقدار گوشت آبزي در محصول به 40 درصد رسيده و مقدار شير و تركيبات آن كاهش و استفاده از كربوهيدرات ها افزايش يافت . براي توليد اين محصول از گونه هايي نظير ماهي آنچوي مار ماهي(Unagi Aisu) ماهي تون ماهي مركب (Ika Aisu) اسكوييد ميگو(Sakura Ebi Aisu) شاه ميگو هشت پا(Taco Aisu) سوريمي و غيره استفاده مي شود . اسكيموها بستني ماهي را از روغن حيواني گوشت و كبد ماهي ميوه و شكر توليد مي كنند. در تايلند به جاي قطعات ميوه از قطعات ماهي در بستني استفاده مي شود .

بازار پسندي بستني ماهي
بستني ماهي فرآورده يي است كه در كشورهاي ?اپن و شرق آسيا و نيز مردم آلاسكا مصرف مي شود . بستني ماهي به شدت داراي طعم و مزه ي ماهي يا آبزي مصرفي است و آن چنان است كه بعيد به نظر مي رسد مصرف كنندگان ايراني حتا كساني كه در استان هاي ساحلي زندگي مي كنند تمايلي به مصرف آن داشته باشند . اگر چه محققان ?اپني براي كم كردن طعم ماهي در بستني مطالعات زيادي انجام داده اند ولي روش هاي پيشنهادي كه بر اساس استفاده از انواع الكل ( شراب ) استوار است براي ما قابل استفاده نيست . هرچند هدف از توليد اين محصول بالا بردن مصرف سرانه ي ماهي در كشور عنوان شده و جنبه ي صادراتي نيز براي آن در نظر گرفته نشده است ولي توليد صنعتي اين محصول در كشور به دلايل زير براي هر مصرفي – چه مصرف داخل و چه صادرات – امكان پذير نخواهد بود.

1- هزينه ي هنگفت ماشين آلات و تجهيزات توليد بستني ماهي و دانش فني مربوط
2- عدم ثبات در تامين مواد اوليه ي مرغوب به خصوص ماهي
3- فقدان استانداردهاي لازم در توليد بستني ماهي
4- عدم وجود فرهنگ غذايي مصرف اين نوع فرآورده ها در كشور
5- امكان پذير نبودن توليد بستني ماهي در كارخانه هاي موجود بستني سازي كشور براي جلوگيري از انتقال آلودگي هاي ميكروبي مواد اوليه مختلف به محصولات نهايي و نياز به احداث كارخانه يي مجزا براي اين كار وتوجيه پذير نبودن سرمايه گذاري در اين خصوص
6- نياز به مراقبت هاي شديد بهداشتي در فرآورش و انبارش محصول و عرضه در خرده فروشي ها
7- قابل رقابت نبودن اين محصول با توليدات كشورهاي ديگر نظير ?اپن .

نتيجه
بستني ماهي فرآورده يي است كه در توليد آن مي توان از گوشت و روغن آبزيان و نيز اجزاي بدن آن ها استفاده كرد . اين محصول يكي از صدها فرآورده ي دريايي است كه در كشورهاي آسياي جنوب شرقي به خصوص ?اپن مصرف مي شود . طعم بستني ماهي براي كساني كه تمايل كمتري به مصرف آبزيان دارند ناخوشايند است و حتا تصور اين كه از ماهي يستني توليد شده باشد براي بسياري از مردم كشورمان قابل تحمل نيست .

هدف گذاري توليد اين محصول براي افزايش سرانه ي مصرف آبزيان در كشور نشان دهنده ي عدم بررسي كارشناسي در اين خصوص است . انتخاب بستني ماهي از بين ده ها نوع فرآورده ي دريايي كه تعدادي از آن ها در در سال هاي اخير مطابق ذايقه ي مصرف كنندگان ايراني به بازارهاي داخلي معرفي شده اند و به همين دليل نيز ميلياردها ريال براي نوليد محصولاتي نظير انواع فيش برگر و ناگت هزينه شده است شگفت آور است.

در اينجا فرصت را مغتنم شمرده و دوياره يادآور مي شود كه تنها راه افزايش مصرف سرانه ي آبزيان در كشور توليد غذاهاي دريايي آماده ي مصرف نظير انواع فيش برگر و ناگت ميگو برگر و ..و نرويج مصرف آن ها بين گروه هاي مختلف مصرف كننده است .


اين محصولات داراي 5 وي?گي زير هستند :

1- نياز به آماده سازي ( يا پاك كردن) محصول نيست
2- با توجه به اين كه حدود نيمي ازفرمول محصول گوشت ماهي / ميگو ومابقي مواد پروتييني گياهي و غيره است از قيمت هاي مناسبي برخوردارند
3- طعم مناسبي دارند و براي كساني كه طعم ماهي را دوست ندارند خوشايند است
4- به راحتي مصرف مي شوند و
5- براي كليه ي گروه هاي سني قابل استفاده است.

تاليف : غلامرضا شويك لو / كارشناس فرآوري و كنترل كيفيت مواد
غذايي


منابع:

1- روزنامه هموطن سلام 13 تير 1384 .
2- روزنامه آسيا 13 تير 1384.
3- ?ريم گيتي 1380, شير و فراورده هاي ان , نشر سپهر تهران.
4- شويك لو غلامرضا 1377 گزارش دوره ي آموزشي فرآوري و كنترل كيفيت آبزيان جايكا دانشگاه علوم شيلاتي توكيو ?اپن .
5- شويك لو غلامرضا 1380 بازديد از صنايع شيلاتي بندر بوسان كره ي جنوبي شركت سرزمين دريايي خزر .
6- شويك لو غلامرضا 1383 دوره ي آموزشي فرآورده هاي سوريمي دانشگاه ايالتي اورگان آمريكا.


7-Dvorak, Phred. 2002. Something Fishy Is Going On In Japan in the Ice-Cream Biz. Wall Street Journal Sept. 4, 2002

8- ALISA, TANG, 2003., Thailand Bakery Adds Fish to Ice Cream , Associated Press Writer Associated Press Strange News Thursday, 13 February 2003,

9- Bartels. Ir. P.V.2004 Improving the utilization of Silver carp (Hypopthalmichthys Molitrix) and other under-utilized fish species Fact finding and goal establishing mission to the Islamic Republic of Iran (31 January – 5 February2004

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:17
دورخيز پرو براي تنوع بخشي به غذاهاي دريايي

درياي پرو با داشتن توده هاي بزرگ زيستي گونه هايي نظير آنچووي قباد هورس ماكرل اسكوييد و غيره يكي از درياهاي غني جهان است . توسعه ي صنعت شيلات در اين كشور از اوايل دهه ي 1950 با ايجاد واحدهاي كنسروسازي تون ماهيان شروع شد . در دهه ي 1960 اين صنعت به سمت توليد پودر ماهي و در دهه ي 1980 به سوي توسعه ي تاسيسات برودتي گرايش پيدا كرد .پرو داراي گونه هاي مختلف تجاري نيست و نيازمند سرمايه گذاري و حركت به سمت توليد فرآورده هاي متنوع با ارزش افزوده از گونه هاي فراوان موجود نظير آنچووي قباد اسكوييد خرچنگ سي باس و غيره است . در بسياري از واحدهاي فرآوري نظام حصپ (HACCP) اجرا شده و اين واحدها براي صدور محصول خود به آمريكا و اتحاديه ي اروپايي مجوز لازم را دريافت كرده اند . اين گزارش به گونه هاي عمده و مهمي كه در پرو مورد توجه صنعت شيلات واقع شده و از آن ها محصولات متنوع و با ارزش افزوده توليد مي شود مي پردازد .

اسكوييد غول پيكر(Giant Squid)
در ابتدا پرو فقط فيله ي اسكوييد غول پيكر را صادر مي كرد . به واسطه ي اندازه ي بسيار بزرگ اسكوييد غول پيكر تقاضاي بازار و نيز پيش گيري از بد طعم شدن ( ترشيدگي) گوشت اين آبزي روي آوردن به توليد محصولات متنوع با ارزش افزوده ضرورتي مهم به شمار مي آيد.اكنون فيله ي اسكوييد با توجه به سفارش بازار به شكل هاي مختلف قطعه بندي مي شود . در سال هاي اخير صادرات فيله ي اسكوييد نيمه پخته به بازارهاي شرق آسيا افزايش داشته است.

حلقه هاي گوشتي منجمد استيك منجمد گوشت چرخ شده ي منجمد و سوريمي منجمد از ديگر محصولات اسكوييد غول پيكر است . براي توليد برگر ناگت و حلقه هاي سوخاري اسكوييد و نيز قطعه هاي فشرده شده ي اسكوييد تلاش هايي انجام شده است . از قطعه هاي بدن اسكوييد غول پيكر كه مي تواند جايگزين قطعه هاي هشت پا باشد در توليد كنسرو استفاده مي شود . از شاخك هاي اسكوييد نيز كنسرو توليد مي شود . اين كنسروها به خارج صادر مي شوند.

هورس ماكرل
اين ماهي سطح زي با نام علميS comber japonicus ماده ي خام بسيار مهمي براي توايد منسرو و نيز محصولات منجمد است . كنسروسازي ها انواع كنسرو را از اين ماهي توليد مي كنند . قطعه هاي مارل در سس گوجه فرنگي يا آب نمك يا روغن فيله ي ماكرل در روغن زيتون يا روغن آفتاب گردان در قوطي هاي فلزي يا شيشه يي نمونه هايي از اين محصولات است . ماهي پاك شده ي شكم خالي و بدون سر و نيز انواع فيله ( فيله ي پروانه يي فيله ي بدون پوست ) به صورت منجمد براي توليد كنسرو صادر مي شوند .

ميگو
اگر چه توليد ميگوي وانامي به سطح توليد ساير كشورها نمي رسد ولي يكي از مهم ترين گونه هاي پرورشي پرو بوده و توليد آن پس از سپري شدن بيماري لكه ي سفيد در آمريكاي لاتين در حال افزايش است . تلاش هاي زيادي براي افزايش سطح كشت اين آبزي در حال انجام است و 5000 هكتار زمين براي ايجاد مزارع جديد در نظر گرفته شده است . محصولات جديد توليدي از ميگو عبارتند از : ميگوي كبابي(سيخ گذاري شده) ميگوي بدون پوست و رگ گيري شده ي منجمد (IQF) با سبزيجات و ديگر غذاهاي دريايي(نظير قطعه هاي اسكوييد) و ميگوي بدون پوست و نيم پز شده براي بازار اروپا.

اسكالوپ
توليد و صادرات اسكالوپ (Argopecten purpuratus) نخستين بار توسط بخش آبزي پروري پرو انجام شد . محصولات صادراتي شامل گوشت بدون پوسته ( فاقد تخمدان منجمد IQF ) براي بازار آمريكاي شمالي است.محموله هايي نيز شامل گوشت بدون پوسته براي بازار اروپا توليد مي شود . خمير آماده ي مصرف اسكالوپ محصول ديگري است كه به تازگي توليد شده است .


غذاهاي دريايي مخلوط
اين محصول جديد شامل قطعه هايي از اسكوييد ميگو مارماهي و غيره است .

آنچووي
در پرو توليد كنسرو اسكوييد اهميت فراواني داشته و رو به گسترش است . آنچووي در سس گوجه فرنگي و يا روغن نباتي درظرف هاي مختلف بسته بندي مي شود .فيله ي نمك سود آنچووي در بسته هاي مختلف بسته بندي و براي توليد كنسرو صادر مي شود . آنچووي نمك سود شده هم چنين در بسته هاي خرده فروشي به بازار اروپا و برزيل صادر مي شود .

موسسه ي امور فني شيلات پرو كه در نزديكي شهر ليما پايتخت اين كشور قرار دارد كارهاي تحقيقاتي زيادي را براي تنوع بخشي به محصولات آنچووي انجام داده است . توليد سوسيس ماهي از سوريمي توليد محصولات مختلف از گوشت چرخ شده ايجاد تنوع در كنسرو ماهي و فرآورده هاي پخته شده و خشك شده ي آنچووي كه بازار خوبي در آسيا دارند از فعاليت هاي اين موسسه بوده است .

تون
در پرو كنسرو تون ماهيان در روغن نباتي / روغن زيتون همراه يا بدون فلفل توليد و صادر مي شود . گوشت ماهي تون در كنسرو به صورت يك تكه لقمه يي يا خرده گوشت است .براي بازار اسپانيا گوشت تون در يسته هاي چهار گوش بسته بندي مي شود .

قزل آلاي رنگين كمان
قزل آلاي رنگين كمان (Onchorinchus mykiss) به طور سنتي در پرو پرورش داده مي شود . اين ماهي به صورت تازه و منجمد و به شكل هاي كامل شكم خالي و بدون آبشش فيله ي پروانه يي فيله ي با پوست / بدون پوست دودي سرد دودي گرم به بازارهاي مختلف صادر مي شود .

تيلاپيا
تيلاپيا (Oreochromus niloticus) يك آبزي خوش آتيه و بسيار مهم در آبزي پروري پرو است .در سال هاي اخير با سرمايه گذاري خارجي امكان صادرات فيله ي تازه ي تيلاپيا به بازار اروپا مهيا شده است . ماهي كامل در بازار داخلي مصرف مي شود .

خرچنگ (King Crab)
خرچنگ King Crab يكي از گونه هاي كم تر استفاده شده در پرو است كه هخيرا صادرات آن به صورت تازه يا منجمد و به شكل هاي كامل قطعه بندي شده و غيره انجام شده است .

دورنماي آينده
پرو در تلاش براي تنوع بخشي به غذاهاي دريايي و توليد محصولات با ارزش افزوده است . پرو?ه هاي توليد كنسرو تون / ماكرل در كيسه هاي قابل سترون شدن (pouch) بسته بندي گوشت تون ماهيان در خلا توليد غذاهاي آماده ي مصرف و با ارزش افزوده در حال انجام هستند .انتظار مي رود در آينده يي نزديك محصولات شكل دهي ( قالب گيري) شده و آماده ي مصرف از آبزيان رويكرد بعدي پرو براي دست يابي به بازارهاي داخلي و خارجي باشد .

غلامرضا شويك لو/كارشناس فرآوري و كنترل كيفيت مواد غذايي


Source: Quinones, Jose, Peru – Poised for Product Diversification, INFOFISH International 6/2004, P: 46-50

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:17
ارزيابي خواص عملكردي پودر ماهي

مواد خام تازه و روش خشك كردن فاكتورهاي تعيين كننده اي براي كيفيت پودر ماهي هستند. هدف از اين تجربه مطالعه بر روي اثرات روش خشك كردن و تازه بودن مواد خام براي خواص عملكردي در پودر ماهي مي باشد.
پودرهاي توليد شده از ماهي هاي Blue whiting Herring Capelin در كارخانه هاي تجاري كشور ايسلند پروسس شده اند. نمونه ها بر طبق تازه بودن ماهي خام و تكنيك هاي پروسس به سه دسته دماي پايين (LT) Norsea mink (NSM) و استاندارد تقسيم مي شوند. تازه بودن مواد خام از طريق محتواي نيترو?ن فرار در ماهي قبل از پروسس تعيين مي شود.
پودرهاي ماهي توسط خشك كن هاي هوايي Dyno Hetland و خشك كن بخار خشك مي شوند.
نمونه هايي كه براي تركيبات تقريبي آزمايش مي شوند شامل محتواي نمك و آمونياك رها شده فعاليت آب دانسيته بالك (توده) و مشخصه هاي جريان اندازه ذرات و تعدادي از خواص آن ها در حين عملكرد (چسبناكي و ظرفيت نگهداري آب و قابليت انحلال) مي باشند.
نمونه هاي كوچكي از كل نمونه ها براي 4 هفته در دماي 35 درجه سانتيگراد ذخيره و از نظر رطوبت تست مي شوند. نتايج نشان داد كه محتواي نمك ماهي هاي Blue whiting و LT در مقايسه با بقيه بيشتر بود و در پودر LT ماهي Herring بيشتر از NSM و پودر استاندارد بود.
تركيب رها شده در پودرهاي هر سه نمونه ماهي در دماي پايين (P<0.05) است كه به طور چشمگيري پايين تر از دماي NSM و استاندارد است.
ويسكوزيته به طور چشمگيري در پودر ماهي هاي (Herring (P=0.02 و P=0.04) Capelin ) در دماي LT بيشتر از دو ماهي ديگر است و حتي ويسكوزيته پودرهاي Blue whiting در خشك كن هاي Dyno بسيار بيشتر از خشك كن P=0.007) Hetland ) و بخار (P=0.01) است. ظرفيت نگهداري آب به طور چشمگيري در پودر ماهي Herring در P=0.04) LT ) بيشتر از دو دماي NSM و استاندارد است.
قابليت حل شدن به طور چشمگير در LT پودر P=0.001) Herring ) و پودر P=0.02) Capelin ) كمتر از پودرهاي ديگر است و در پودر ماهي Herring كه در خشك كن هواي Dyno خشك شده اند (P=0.001) كمتر از پودرهاي خشك شده در خشك كن هاي Hetland و بخار هستند.
اين نتايج اشاره بر اين دارد كه كاربرد مواد خام تازه دماي پايين و زمان نگهداري كم در طي خشك كردن براي فرآيند پودر ماهي باعث حفظ خواص عملكردي آن به وسعت زيادي مي شود كه اين در صنعت خوراك ماهي مفيد است.

1 – معرفي
صيد ساليانه ماهي دنيا بيش از 90 ميليون تن متريك در سال 1986 بوده كه اين مقدار در سال 1989 به 100 ميليون تن متريك رسيده است. ذخاير ماهي موجود و باارزش به مقدار بسيار زيادي استخراج شده اند. به طور واضح اهميت پرورش حيوانات آبزي و ماهي ادامه پيدا مي كند تا افزايش يابد. چون مسائل محيطي صنعت پروسه ماهي مستقيما به از بين رفتن ماهي مربوط مي شود در نظر گرفتن قسمت هاي مطلوبي كه باعث توسعه مي شوند منجر به بهبودي محيط مي شود. در 10 الي 15 سال پيش پودر و روغن ماهي كه اكنون دائما افزايش يافته به عنوان اجزا اصلي در ر?يم غذايي ماهي پرورشي و كوسه ها استفاده مي شد. در سريلانكا كه از چند سال پيش پرورش آبزيان افزايش پيدا كرده است خواستار افزايش پودر ماهي شده اند.
پودر ماهي حدود 5 ميليون دلار در سال ارزش گذاري شده است. خاصيت تازگي مواد خام براي يك توليد كننده كه بخواهد پودر ماهي با كيفيت برتر بسازد مهم است. فعاليت آنزيم ها و باكتري ها در ماهي مي توانند سريعا باعث كم شدن محتوا و كيفيت پروتئين و روغن ماهي شود. پروتئين به آمين ها و آمونياك تجزيه مي شود كه هر دو باعث كم شدن ارزش پروتئين و بازيافت آن مي شوند.
خشك كردن يكي از روش هاي كليدي در فرآيند توليد پودر ماهي مي باشد. خشك كن ها مي توانند در بسياري از نسبت هاي مهم كيفيت پودر ماهي مؤثر واقع شوند. اطلاعات راجع به خواص عملي پودر ماهي به آساني قابل دسترسي نيست.
وا?ه Functionality كه براي تركيبات غذايي به كار برده مي شود به عنوان هر خصوصيتي تعريف مي شود البته گذشته از صفات تغذيه اي كه در مفيد بودن تركيبات در غذا تأثير مي گذارد. بيشتر خصوصيات عملي يك نقش اصلي در رفتار فيزيكي غذا يا تركيبات غذا در طي آماده شدن فرآيند يا ذخيره ايفا مي كنند. خواص عملكردي اساسا بستگي به پروتئين در ماهي دارد. درخواست براي پودر ماهي با كيفيت بالا در حال افزايش است و رفتار خواص عملي در پودر ماهي نيز مهم است. ويسكوزيته و ظرفيت نگهداري آب در هنگام ساخت قرص هاي پودر ماهي هم خواص مهمي هستند كه باعث افزايش محصولات قرص ها مي شوند. قابليت انحلال كم هم قابليت استفاده خوراك براي ماهي را افزايش مي دهد.

موضوعات اين مطالعه به شرح زير است:
1- آشنايي با فرآيند توليد پودر ماهي
2- ارزيابي تأثير روش هاي خشك كردن و خاصيت تازگي مواد خام روي كيفيت پودر ماهي
3- مطالعه رفتار بعضي از خاصيت هاي عملكردي در پودر ماهي



2- بازبيني نوشته ها
2-1 تاريخچه صنعت پودر ماهي
صنعت پودر و روغن ماهي در اروپاي شمالي و آمريكاي جنوبي در قرن 19 شروع شد كه آن بر اساس صيد مازاد ماهي Herring از ماهيگيري ساحلي فصلي بود و براي فعاليت توليد روغن ضروري بود و ضايعات آن ها به عنوان كود استفاده مي شد. اما از شروع قرن 20 آن ها را خشك كردند و از آن ها براي خوراك حيوانات استفاده مي كردند در حقيقت تعريف عام از پودر ماهي به اين شكل است كه محصول جامد دريايي كه بوسيله حركت مقدار زيادي آب و مقداري هم روغن از ماهي يا ضايعات ماهي به طرف بيرون فراهم مي شده است.

2-2 اهميت پرورش آبي
ضايعات فرآيندهاي دريايي مي تواند به عنوان غذا براي ماهي به شكل پودر يا قرص در عملكردهاي پرورش ماهي استفاده شود. استفاده از ضايعات براي طعمه دادن شايد قديمي ترين روش براي حذف ضايعات فرآيند باشد. ضايعات ماهي همچنين مي تواند در پرورش آبزيان استفاده شود. اين نوع پرورش (پرورش حيوانات آبزي) به سرعت در سراسر دنيا بسط داده شده است. مركز تجارتش در آسيا است جايي كه نمونه هاي جديد مانند ماهي شير Yellowtail مار ماهي و ميگو به نمونه هاي ماهي كپور تجاري اضافه شده اند. تا زماني كه ماهي شير وابسته به رشد جلبك ها در درياهاي كم عمق است ماهي هاي Yellowtail مار ماهي ها و كوسه هاي پرورشي مي توانند ضايعات ماهي ها را بين ببرند.
چون اين نمونه ها داراي قيمت بالايي هستند پروتئين و چربي با ارزش اقتصادي كم مي تواند به توليدات با ارزش بالا تبديل شود. در آينده مسائل محيطي به وسيله نيترو?ن ها و فسفرها از پرورش ماهي ها بوجود مي آيد كه ماهيگيرها و توليد كننده هاي مواد غذايي خواستار به حداقل رساندن اين مسائل هستند.

2-3 اهميت پودر ماهي
پودر ماهي به عنوان غذاي احشام سال هاي زيادي استفاده شده است كه به خاطر ارزش نيترو?ني بالا مهم بوده است. پودر ماهي داراي سطح بالايي از آمينو اسيدهاي اصلي...

مريم فضلي
مجتمع فرآوري ماهي قشم

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:20
جلبكهاي دريائي (اهميت پراكنش عمل آوري و بسته بندي)

مقدمه
جلبكهاي دريايي يا Seaweed يا Macroalgae به لحاظ اهميتي كه در جهان دارند تخمين زده مي شود كه كل توليد محصولات متنوع آنها معادل 6 5/5 ميليارد دلار آمريكا در سال باشد(FAO) كه حدود 5 ميليارد دلار آمريكا به بخش فرآورده هاي غذايي و خوراك انساني اختصاص مي يابد و مابقي آن را كود و افزودني هاي خوراك دام تشكيل مي دهند. استفاده هاي صنعتي آن تقريبا 8 5/7 ميليون تن (وزن تر) جلبك استحصالي از دريا يا پرورشي در سال است.
برداشت تجاري آن در 35 كشور جهان از نيمكره شمالي تا جنوبي در آبهاي سرد معتدل تا تروپيكال صورت مي گيرد. در ايران جلبك هاي دريايي در سواحل جنوبي كشور بوي?ه در سواحل سيستان و بلوچستان (چابهار) فراوان يافت مي شوند كه بر اساس تقسيم بندي گياه شناسان از هر سه گروه جلبك هاي سبز يا كلروفيت جلبك هاي قهوه اي يا فيتوفيت و جلبك هاي قرمز يا رودوفيت در اين منطقه وجود دارند. كشور چين يكي از بزرگترين توليد كنندگان جلبكهاي خوراكي در دنيا بوده كه سالانه حدود 5 ميليون تن برداشت مي كند بطوريكه در سال 1999 برداشت لامينارياي آن حدود 5/4 ميليون تن بوده و در حال حاضر نه تنها خود كفا بوده بلكه يكي از بزرگترين صادر كننده لاميناريا بوده است. كشورهايي نظير ?اپن تايوان كره ... نيز مدت طولاني است ?ه در زمينه برداشت از دريا و پرورش فعاليت دارند و هر ساله ميليونها دلار ارز از توليد و صادرات آن بصورت خام يا بصورت عمل آوري شده بدست مي آورند. بيش از 185 گونه از جلبكها مصرف غذايي داشته كه از اين مقدار 25 گونه آن به جلبك هاي سبز 70 گونه آن به جلبكهاي قهوه اي و 90 گونه آن به جلبكهاي قرمز اختصاص مي يابد.

اهميت جلبكها
جلبكهاي دريايي با ايجاد جايگاه مناسبي براي زيست بچه ماهيان تغذيه و توليد مثل انواع آبزيان از نظر اكولو?يكي بسيار حائز اهميت بوده و همچنين حدود 40 درصد فتوسنتز دريايي توسط جلبك ها صورت ميگيرد كه بدين طريق زنجيره اصلي توليد يا توليد اوليه را تشكيل مي دهند. جلبك به لحاظ دارا بودن پروتئين مواد معدني ويتامين و اسيدهاي چرب امگا تري ارزش تغذيه اي بسياري دارند.
مواد استخراجي جلبك ها نظير آگار اسيد آل?نيك و كاراگينان اهميت آنها را دو چندان ?رده طوري?ه در صنايع نساجي كاغذ سازي رنگ سازي علوم پزشكي و كشاورزي كار برد فراواني دارند. جلبك ها نقش مؤثري در تصفيه بيولو?يك پسابهاي مزارع پرورش ميگو نيز دارند.

فراواني و پراكنش
بر اساس مطالعات مركز تحقيقات شيلاتي آبهاي دور در نمونه برداري هاي منطقه بين جزر و مدي و زير جزر و مدي كه بصورت فصلي صورت گرفت نتايج آماري نشان داد كه بيشترين فراواني در فصل پاييز و زمستان به جلبك هاي قهوه اي (دو گونه سارگاسوم و سيستوسيرا) و در اواسط زمستان تا اواخر آن بيشترين تنوع و فراواني به جلبكهاي قرمز مربوط مي شود در حاليكه بيشترين فراواني جلبك هاي سبز در فصل بهار مي باشد.

از گونه هاي مهم جلبك هاي منطقه سيستان و بلوچستان مي توان به گونه هاي زير اشاره كرد:
جلبك سبز ulva sp
جلبكهاي قرمز
Hypnea sp
Botryocladia Leptopoda
Halymenia Porphyra formis
Sebdenia felabellata
Gelidium sp
Gelidiella sp
Gracilaria sp
جلبكهاي قهوه اي
Sargassum sp
Nezimodima sp
Padina sp
Cystoseria indica

عمل آوري و استخراج مواد و موارد استفاده
اگر چه فرآيند استخراج مواد مختلف از جلبك ها متفاوت بوده ولي براي انجام هر گونه عملياتي لازم است ابتدا جلبك هاي تازه برداشت شده از محيط طبيعي و يا پرورشي در آب شيرين شستشو شوند. براي اينكه شن ماسه نمك و ارگانيسم هاي چسبيده به سطح آن حذف شوند و پس از آن تا 10 درصد رطوبت آنها را خشك كرده و براي از بين بردن انگلها و يا حتي رنگبري چندين مرتبه آن را با آب فرمالين شست شو داده و سپس از آن بسته به نوع فرآيندي كه قرار است انجام شود عمليات انجام مي شود.
از گروه جلبك هاي سبز گونه ulva با تركيب اصلي پروتئين 1/26 چربي 7/0 كربوئيدارت (فيبر) 1/5 و خاكستر به ميزان 6/22 به لحاظ داشتن اولوالين كه باعث كاهش فشار خون مي گردد مهم بوده واين جلبك در سواحل جنوبي ايران فراوان يافت مي شود. جلبك هاي سبز به كاهوي دريايي نيز شهرت داشته و در انواع غذاها سوپ ها و سالادها نيز بكار مي روند.اين جلبك ها بصورت مستقيم و غير مستقيم مورد تغذيه قرار مي گيرند.
گروه جلبك هاي قهوه اي كه بزرگترين گروه جلبك ها را تشكيل مي دهند داراي محصولات استخراجي متفاوتي از قبيل آل?ينات و اسيدهاي آن يد و مواد معدني مي باشند كه اين مواد در دندانپزشكي در تهيه قالبهاي اوليه دندان در صنعت نساجي بعنوان تثبيت كننده رنگ بر روي پارچه ها در رنگ سازي بعنوان حالت دهنده خميري و ?له اي در كاغذ سازي در قرصها كاربرد فراوني دارند. همچنين آل?ينات در صنايع غذايي در تهيه انواع سس سوپ شيريني بستني نوشابه كاربرد دارد. ارزش دلاري آل?ينات توليد شده رقمي حدود 213 ميليون دلار آمريكا در سال در جهان بوده كه منبع اصلي توليد آن جلب? غير پرورشي بوده است.
استفاده عمده جلبك هاي قهوه اي بعنوان غذا و ماده اصلي استخراج هيدروكلوئيد (آل?ينات) مي باشد. گونه هاي سردآبي آن نقش اصلي در تهيه آل?ينات داشته و گونه هاي گرمابي آن بندرت بعنوان غذا و در توليد آل?ينات استفاده مي شود. از اين گروه جلبك خوراكي لاميناريا پس از برداشت ابتدا خشك شده و در بسته هاي نايلوني بسته بندي شده و به بازار عرضه مي گردند كه در ايران وجود ندارد. با توجه به اهميت آل?ينات ها در صنايع غذايي براي توليد محصول با كيفيت و قدرت ماندگاري مطلوب و همچنين درصد مناسب آل?ينات در جلبك قهوه اي سارگاسوم سواحل درياي عمان به نظر مي رسد سرمايه گذاري در استخراج صنعتي امكان پذير است (2).
استفاده اصلي جلبك هاي قرمز بعنوان غذا و منبع توليد دو هيدروكلوئيد آگار و كاراگينان است. گونه پورفايراي جلبك قرمز بعنوان بزرگترين منبع غذايي (خوراكي) مي باشد كه در ايران وجود ندارد. دو ماده استخراجي مهم جلبك هاي قرمز آگار و كاراگينان نقش بسيار مهمي در صنايع دارويي تغذيه و ... دارند. آگار و مشتقات آن در توليد انواع شيريني ?له ماست مارمالاد كنسرو و همچنين در پرورش گل در آزمايشگاه بعنوان محيط كشتدر تهيه ?له هاي ال?تروفورزو... ?اربرد زيادي دارند. توليد آگار در سال رقمي معادل 132 ميليون دلار بوده كه عمدتا از دو جنس Gelidium و Gracilaria مي باشد كه فرآورده استخراجي گونه اول داراي كيفيت بالاتري مي باشد. تمامي Gelidium برداشت شده طبيعي براي توليد تجاري آگار به كار مي رود و از آنجائيكه آگار استخراجي از گونه Gracilaria كيفيت پائيني دارد لذا بسيار كم مورد استفاده قرار مي گيرد.
آگار كلوئيدي آب دوست بوده كه در آب گرم محلول است. محلول 5/1 درصد آن روشن و در دماي 43 34 درجه تشكيل ?ل داده و در كمتر از 85 درجه دوباره به حالت مايع درخواهد آمد. در خصوص روشهاي فرآوري و بسته بندي براي مصارف خوراكي و صنعتي در ايران يك مركز مجهز تحت عنوان مركز بيوتكنولو?ي ايران در جزيره قشم در حال فعاليت مي باشد.
كاراگينان دومين هيدروكلوئيد استخراجي از جلبكهاي قرمز است كه در صنايع غذايي براي تهيه بستني شكلات شير شكلات انواع سس و همچنين در صنايع بهداشتي براي ساخت شامپو انواع سوسپانسيون وامولسيون كاربرد دارد.

استفاده هاي ديگر جلبك ها

آرد جلبك:
استفاده از آرد جلبك در غذاي دام و آبزيان اولين بار در سال 1960 در كشور نرو? بوده است كه آن هم از جلبكهاي قهوه اي خشك و آسياب شده تهيه شده كه تقريبا از هر 50 هزار تن جلبك تر برداشت شده حدود 10 هزار تن آرد جلبك بدست مي آيد كه ارزش دلاري آن 5 ميليون دلار آمريكا مي باشد.

كود
استفاده از جلبك ها بعنوان كود به قرن نوزده بر مي گردد كه براي اولين بار بوسيله ساحل نشينان و جلبكهاي قهوه اي مورد استفاده قرار گرفت. جلبكها بخاطر دارا بودن ميزان بالاي فيبر از يك طرف نقش مهمي در نرم كردن بافت خاك و حفظ رطوبت و از طرف ديگر بخاطر دارا بودن مواد معدني و عناصر كمياب اهميت دو چنداني دارند.
از ديگر زمينه هاي كاربردي كود هاي جلبكي است. مطالعات مختلف علمي ثابت كرده است كه كارايي اين محصولات (فرآورده ها) بطور گسترده اي در علوم و صنعت باغباني مورد استقبال قرار گرفته است طوريكه بعد از استفاده ازاين فرآورده ها افزايش محصول افزايش جذب مواد غذايي خاك افزايش مقاومت به آفات خاص افزايش جوانه زني بذر و مقاومت در مقابل يخ زدگي را در پي داشته است. به هر حال از زمان پي بردن به چنين خواص كارآمدي در جلبك ها به نظر مي رسد با توجه به پيشرفت كشاورزي و آبزي پروري ارگانيك بازار روبه رشد فزاينده اي داشته باشد.

محصولات آرايشي
گاهي مشاهده مي شود كه بر روي محصولات آرايشي نظير كرمها لوسيونها برچسب هايي تحت عناوين عصاره دريايي عصاره جلبك و عصاره علف دريايي وجود دارد. اين بدين معني است كه هيدروكلوئيدهاي استخراجي از جلبك ها به آن اضافه شده است. آل?ينات يا كاراگينان مي توانند خاصيت نگهداري رطوبت پوست را بهبود ببخشند.
در هنگام تالاسوتراپيThalassotherapy چسب هاي جلبكي را بر روي بدن فرد مريض چسبانده و آن را در معرض تابش اشعه مادون قرمز قرار مي دهند. اين درمان همراه با هيدروتراپي (آب درماني) با آب دريا عامل تسكين دهنده و آرامبخش مهمي در روماتيسم و پوكي استخوان است.

منبع سوخت
در 20 سال گذشته تعدادي پرو?ه هاي تحقيقاتي در خصوص امكان استفاده از جلبكها بعنوان منبع غير مستقيم سوخت انجام گرفته است. تصور بر اين بوده كه ميزان زيادي از جلبك ها را در دريا پرورش داده و بعد از فرآيند تخمير گاز متان توليد كرده كه براي سوخت مورد استفاده قرار گيرد. نتايج نشان داده كه اين فرآيند تا بحال اقتصادي نبوده و نياز به تحقيق مجدد دارد.

تصفيه فاضلاب
بعضي از جلبك ها قادرند يونهاي فلزات سنگين نظير روي و كادميم را از آبهاي آلوده جذب كنند و بدين طريق خاصيت سمي آنها را كاهش و يا خنثي كنند. پساب خروجي از مزارع پرورش ماهي معمولا حاوي ميزان بالايي از ضايعات بوده كه مي تواند براي ديگر آبزيان و مزارع همجوار مشكل ساز باشد. از آنجائيكه جلبك ها اغلب از اين ضايعات بعنوان منبع غذا مورد استفاده قرار مي دهند سعي بر اين است كه در محل هاي خروجي پساب مزارع پرورش ماهي اين جلبك ها را پرورش دهند.

عوامل ضد ويروس
گزارشهايي در خصوص اثرات ضد ويروسي عصاره جلبك هاي مختلف وجود دارد. عصاره استخراجي حاصل از جلبكهاي قهوه اي اثر ضد ويروسي از خود نشان داده است. مطا لعات نشان داد ?ه در مصرف ?نندگان جلب? ميزان مبتلايان به (HIV) human immunodeficiency virus بطور چشمگيري كمتر از جاهاي ديگر بوده است.


منابع:
ابهري سيد رضا و رياحي حسين: 1375. اهميت فرآوري جلبك ها مجموعه مقالات پنجمين كنفرانس ملي شيلات ايران فرآوري آبزيان
1. حساس محمد رضا و پايان رسول 1375: بررسي استخراج اسيد آل?ينيك آل?ينات سديم و كلسيم در سه گونه جلبك قهوه اي sargassum در سواحل صخره اي چابهار انستيتو تحقيقات تغذيه اي و صنايع غذايي كشور.
2. حساس محمد رضا و پايان رسول 1375: بررسي استخراج كاراگينانهاي Kappa و Lambda در يك گونه جلبك قرمز Chondrus در سواحل صخره اي چابهار. انستيتو تحقيقات تغذيه اي و صنايع غذايي كشور.
3. FAO. Fisheries Dep. 2004. The state of fisheries and aquaculture. Room
4. McHugh. Dennis J. 2003. A guide to the Seaweed industry. FAO. Room

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:20
اوزون و كاربردهاي آن در صنايع شيلاتي و آبزي پروري

خلاصه
آلودگيهاي مواد غذايي و محصولات شيلاتي در سالهاي اخير در كشورهاي مختلف جهان مراجع بهداشتي را به سمت استفاده از روشهاي اطمينان بخش كنترل بهداشت مواد غذايي رهنمون كردهاست. اشرشيا كلي سالمونلا اينترتيديس و ليستريا مونوسايتو?نز عامل بسياري از بيماريهاي گزارش شده در محصولات غذايي از جمله فرآوردههاي شيلاتي است . بعضي از اين آلودگيها منجر به مرگ مصرف كنندگان نيز شده است .

از سوي ديگر وجود پسماند بعضي از مواد شيميايي مصرفي در آبزيپروري نظير مالاشيت گرين نگراني هاي زيادي را در كشورهاي مختلف به وجود آورده است . اين نگرانيها آنقدر جدي است كه سازمان فائو (FAO) به عنوان مرجع امنيت غذا در جهان آموزش استفاده از روش هاي صحيح آبزيپروري (GAP) و كاربرد جايگزين هاي اين مواد را در دستور كار خود قرار داده است .

در ايالات متحدهي آمريكا با تاييد استفاده از اوزون در صنايع غذايي و آبزيپروري توسط ادارهي غذا و داروي اين كشور (FDA) كاربرد اين ماده را به عنوان عامل ضد ميكروبي در فرآورش انبارش و نگه داشت مواد غذايي و دريايي و نيز تكثير و پرورش آبزيان گسترش داده است . استفاده از اين ماده در صنايع غذايي و شيلاتي كشورهاي ?اپن استراليا فرانسه و ساير كشورهاي پيشرفته در صنعت غذا و آبزيپروري نيز مجاز اعلام شده است .

معرفي اوزون
اوزون به طور طبيعي در اتمسفر توليد مي شود . اوزون سه اتمي با نماد O3 و وزن ملكولي 48 است . اين ماده از اثر تابش نور ماوراي بنفش (UV) يا بار الكتريكي فشار قوي بر اكسي?ن (O2) به وجود ميآيد . اين گاز بي رنگ نخستين بار توسط اسكونبين (Schonbein) در سال 1840 كشف شد . اوزون در غلظت هاي كم داراي بوي تند و زنندهيي است ولي در غلظتهاي بالاتر قابل حس نيست . اوزون بسيار خورنده است و بسياري از پلاستيك ها را به سرعت از بين مي برد . اين ماده ميكربها را از طريق اكسايش و نابودي ديوارهي سلولي آن ها نابود ميكند .

نابودي ميكروارگانيسم هاي بيماريزا نظير اسپور باكتريها كيستها و ويروسها بدون نياز به زمان طولاني از امتيازهاي اوزون است . جدول 1 فهرست ميكروارگانيسم هايي است كه اوزون قادر به نابودي آن ها است . مواد آلي مانند يك سپر اوزون را خنثا كرده و از باكتريها حفاظت ميكند . از اين رو براي نابودي ميكروارگانيسمهاي احاطه شده با مواد آلي نياز به غلظتهاي بالاتري از اوزون است .

اوزون 52 درصد قوي تر از كلر و نيز قويترين مادهي اكسيدكننده براي نابودي ميكروبها است . بر خلاف ساير گندزداها اوزون در سطوح و غذاها پسماندي نداشته و به واسطهي تركيب با مواد آلي و يا تجزيهي طبيعي به اكسي?ن تبديل ميشود . نيمه عمر اوزون در مقايسه با ديگر گندزداها پايين است . جدول 2 قدرت انواع مواد اكسيدكننده را با هم مقايسه كرده است .

آب حاوي اوزون (محلول اوزون ) قادر به گندزدايي سطوح تجهيزات و مواد خام است . در شكل گازي اوزون به عنوان مادهي نگهدارنده ميتواند عمر ماندگاري محصول را افزايش دهد .



مزاياي استفاده از اوزون
اوزون مادهي اكسيدكنندهي قوياي است و كاربردهاي صنعتي زيادي است . مزاياي استفاده از اين گاز به شرح زير است :

1. اوزون را به آساني و در محل مورد نياز ميتوان توليد كرد
2. اوزون يكي از موثرترين مواد اكسيدكننده است
3. اوزون به سرعت به اكسي?ن تبديل شده و پسماندي ندارد
4. واكنش اوزون با مواد هيچ نوع مادهي سمي توليد نميكند
5. در مقايسه با ساير مواد گندزدا سرعت عمل بيشتري دارد
6. اوزون بر طيف گستردهيي از ميكروارگانيسم ها تاثير دارد .


كاربرد اوزون در صنايع شيلاتي
اوزون نخستين بار در دهه ي 1920 براي كم كردن بارميكروبي محصولات شيلاتي و بهبود وضعيت ايمني اين فرآوردهها استفاده شد . در دهههاي اخير پيشرفتهاي انجام شده در الكترونيك و فنآوري توليد اوزون باعث ابداع نسل جديد دستگاههاي فشرده و كم حجم توليد اوزون و استفاده ي بيشتر از اين ماده شده است . كاربردهاي اوزون در صنايع شيلاتي را ميتوان به صورت زير دسته بندي كرد :

شست وشوي آبزيان
چنانچه ماهي / ميگو پس از صيد/ برداشت با آب اوزون زده شده شستوشو شود ماندگاري آن به دليل كاهش بار ميكروبي افزايش مي يابد . ويوله (Violle) اين افزايش زمان را 5 روز گزارش كردهاست . بر اساس همين گزارش او كيفيت ميكروبي آب دريايي كه حاوي باكتريهايي نظير باسيلوسTyphus و باسيلوسColi بوده است را با استفاده از اوزون به كيفيت ميكروبي آب آشاميدني كاهش داده است . ويوله مشاهده كرد كه تماس آب حاوي اوزون با سختپوستان دريايي هيچ اثري بر طعم يا ظاهر آنها ندارد .از اين رو پيشنهاد كرد براي كم كردن بار آلودگي سختپوستان دريايي از آب سرد شدهي حاوي اوزون استفاده شود .

استفاده از يخ حاوي اوزون براي خنكسازي ماهي
استفاده از يخي كه از آب اوزون زده شده توليد شده است ضمن كاهش بار ميكروبي باعث طولانيتر شدن زمان نگهداري ماهي / ميگو ميشود . مطالعهي انجام شده در اين خصوص حاكي از آن است كه استفاده از يخ حاوي اوزون در كاهش شمارش كلي ميكروب ها تاثير بسيار زيادي دارد . در اين مطالعه تعداد كل باكتري ها بعد از 12 روز نگهداري ماهي با يخ معمولي و يخ حاوي اوزون به ترتيب 2.800.00 و 90.000 شمارش شده است .

مطالعهي سالمون و گال (Salmon & Gall) در اين زمينه حاكي از آن است كه چنانچه ماهي تازه در زير يخ حاوي اوزون نگهداري شود كيفيت خوراكي خود را به مدت 12-16 روز حفظ ميكند . همچنين كيفيت ماهي تازه يي كه در يخ توليدي از آب كلر زده شده نگهداري شده بود بعد از 8 روز غيرقابلخوردن گزارش شده است .

بر اساس گزارش گراهام و همكاران (Graham , et al) استفاده از اوزون در خنكسازي و نگهداشت ماهي سفيد ) (White Fish ميتواند عمر ماندگاري آن را 50 درصد افزايش دهد .

گندزدايي سطوح و تجهيزات فرآورش
بررسي ها نشان داده است كه اوزون 52 درصد قويتر از كلر در نابودي ميكروارگانيسم ها است و سرعت نابودي آن بيش از 3 مرتبه است . استفاده از اوزون سطح ايمني محصول را در برابر باكتريهاي بيماريزا نظير E.coli افزايش ميدهد .

هنگام استفاده از اوزون در نظافت و گندزدايي واحدهاي فرآوري آبزيان اقدامهاي زير را بايد انجام داد :

1. تميز كردن سطوح و تجهيزات از باقي ماندهي ماهي / ميگو
2. پاشش آب حاوي اوزون به سطوح و تجهيزات بدون استفاده از ديگر مواد شيميايي / گندزدا .
تصفيهي فاضلاب
فاضلاب واحدهاي صنايع شيلاتي به خصوص واحدهايي كه در فرآورش محصول از مقادير زيادي آب استفاده ميشود – مانند كارخانههاي توليد سوريمي / كنسرو ماهي – داراي مقدار زيادي خون چربي پروتيين و غيره است . BOD و COD فاضلاب اين كارخانهها بسيار بالا است و براي كاهش آن ها اقدامهاي مناسبي را بايد انجام دا د. اوزون قادر است همرا با ديگر روش هاي فيزيكي و شيميايي فاضلاب واحدهاي صنايع شيلاتي را به راحتي تصفيه كند .

كاربرد اوزون در آبزيپروري
اوزون نقش مهمي در جلوگيري وحذف بيماريهاي ماهي در سامانههاي پرورش آبزيان دارد . اين ماده باعث گندزدايي و اكسايش آلايندههاي موجود در آب ميشود . اوزون باعث نابودي ويروسها باكتريها قارچ ها و پروتوزوآ ميشود . اين ماده در مقابله با استرپتوكوكوسهاي موجود در محيط پرورش اثر بسيار خوبي دارد . مطالعهيي كه در اين زمينه انجام شد حاكي است كه در پرورش آبزيان استفاده از اوزون ميتواند تعداد شمارش باكتريها را از 2.800.000 به 90.000 كاهش دهد . همچنين استفاده از اوزون موجب افزايش رشد ماهي و كاهش استفاده از داروها و آنتيبيوتيك ها در آبزيپروري ميشود .

براي دست يابي به بالاترين حد بازماندگي در مراكز تكثير ماهي / ميگو آب ورودي بايد تميز و عاري از ميكروارگانيسم ها و ديگر آلودگيها باشد .اوزون باعث سترونسازي آب ورودي به هچريها شده موجب افزايش درصد بازماندگي و حذف مواد شيميايي براي آمادهسازي آب ميشود . اوزون همچنين ميتواند مقدار اكسي?ن حل شده در آب را افزايش دهد و در مقايسه با كلر كه براي حيات ماهي مشكلآفرين است مخاطرهيي را در بر ندارد .

در پرورش ميگو اوزون باعث حذف ويبريوها – كه عامل بيماري در پرورش ميگو هستند - ميشود . آب اوزون زده شدهي دريا سبب سالم ماندن ميگوي پرورشي ميشود .

در تحقيقي كه توسط بولاك و همكاران(Bullak . et al) انجام شد حاكي از آن است كه استفاده از 25 گرم اوزون در كيلوگرم غذاي ماهي موجب بهبود كيفيت آب كارايي بهتر فيلترها كاهش بيماري آبششي ماهي كاهش مرگ و مير و كن كردن نيازهاي شيميايي براي كنترل BOD در سامانهي مدار بستهي پرورش قزلآلا شده است .

اوزون جايگزين بسيار مناسبي براي مالاشيت گرين كه يك مادهي شيميايي غير مجاز است مي باشد.

مزاياي استفاده از اوزون در آبزيپروري

كاربرد اوزون در آبزيپروري امتيازهاي زير را در بر دارد :

1. بهبود كيفيت آب
2. افزايش مقدار رشد
3. كاهش بيماريها و حذف مواد شيميايي و داروها
4. بي خطر بودن براي ماهي / ميگو
5. افزايش اكسي?ن محلول در آب
6. نابود كردن اجرام خارجي
7. انعقاد اجرام كلوييدي 1-30 ميكرون و جداسازي آن ها در بيوفيلترها
8. جداسازي نيتريت در سامانه هاي مداربسته از طرق اكسايش آن .

ايمني اوزون
اوزون در غلظتهاي پايين نيز سمي است . اين گاز در غلظت هاي بالا به ريه آسيب جدي ميرساند. از اين رو در جايگاه هاي توليد اوزون مقررات ايمني بايد جدي گرفته شود . مقدار اوزون در محيط كار بسته بايد كم تر از 0.2 ppm در يك دورهي 15 دقيقه يي باشد .

براي حفاظت از كارگران بايد از دستگاههاي هشداردهنده و مراقبتي در جايگاه هاي توليد اوزون استفاده كرد . تهويه ي محل توليد اوزون نيز از اهميت زيادي برخوردار است . كارگران يا متصديان دستگاه قبل از ورود به محوطهي توليد بايد از تهويهي محل پيش از ورود مطمين شوند .
از: غلامرضا شويك لو / كارشناس فرآوري و كنترل كيفيت مواد غذايي
Shaviklo@iranfisheries.net
منابع :

1- http://www.fisheries.nsw.gov.au (http://www.fisheries.nsw.gov.au/)
2- http://www.nutech-oz.com (http://www.nutech-oz.com/)
3 – http://www.Ozoneapplication.com (http://www.ozoneapplication.com/)
4- http://www.ozonesafefood.com (http://www.ozonesafefood.com/)
5 – http://www.ozonia.com (http://www.ozonia.com/)
6 – http://www.ozone.co.uk (http://www.ozone.co.uk/)
7- http://www.lift.confex.com (http://www.lift.confex.com/)

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:21
نگهداري ماهي و عمل آوري آن

مقدمه:
ماهي غذائي با ارزش است و اگر بطور صحيح نگهداري نشود براحتي فاسد مي گردد پس بمنظور جلوگيري از فساد ماهي نگهداري آن امري ضروري است. نگهداري ماهي بمعناي نگهداري بعد از صيد در شرايط سالم و مناسب براي مصرف انساني مي باشد. قبل از نگهداري ماهي مي بايست بطور صحيح تميز شده و مخاط بدن و زائدات و لکه هاي خوني و مواد خارجي از روي بدن با آب شسته شود. در طول دوره نگهداري ماهي مي بايست حداقل تغيير در بو طعم شکل و ارزش غذائي وزن و قابليت هضم گوشت را دارا باشد. روشهاي معمول در نگهداري گوشت شامل انجماد شور کردن خشک کردن و دودي کردن مي باشد. نگهداري ماهي علاوه بر توانائي دسترسي به ماهي در حالت تازه و مناسب سبب دسترسي به غذاي آماده شده ماهي در بازار در تمام طول سال و بوي?ه در دوران کمي صيد و نيز سبب تثبيت قيمت ها حتي در دوره هائي با صيد کم و يا صيد خيلي زياد مي باشد.
ماهي يک منبع با ارزش پروتئيني بالا است که بدليل درصد پائين بافت پيوندي به آساني قابل هضم است. کليه آمينو اسيدهاي ضروري در گوشت ماهي در مقادير کافي وجود دارند. همچنين ماهي يک منبع غني از يد فسفر و ويتامين هاي D , B, A مي باشد پس ماهي يک منبع با ارزش غذائي بالاست و نيز بدليل داشتن اسيد چرب 3ω ضد بيماري قلبي و عروقي و حتي بر اساس نظر برخي از محققين ضد سرطان مي باشد.
اصول نگهداري
اصل بسيار مهم در نگهداري ماهي رعايت اصول بهداشتي است که شامل موارد زير مي باشد:
_ تميز کردن:
هدف از تميز کردن جلوگيري از فساد ماهي در نتيجه آلودگيها و شرايط غير بهداشتي است. ماهي صيد شده داراي ميکروبهاي متعددي بر روي بدن روده و حفره شکمي است و يا اينکه آلودگي در طول جابجائي در نتيجه آب و يا دستهاي آلوده ايجاد ميگردد. شرايط غير بهداشتي و جابجائي ماهي بدون دقت کافي بوي?ه در مناطق گرم سرعت فساد و نيز خونريزي ماهي را بدليل آسيب وارده در طول صيد افزايش مي دهد. در زماني که پس از صيد روده ماهي برداشته مي شود لکه هاي خوني حاصل گرديده و ماهي را در نتيجه ايجاد شرايط غير بهداشتي آلوده مي کند. پس تميز کردن ماهي بميزان زياد از فساد ماهي جلوگيري ميکند و مي بايست در همه زمينه هاي دستکاري ماهي اصول بهداشتي رعايت گردد.
_ روده برداري:
پس از تميز کردن ماهي ها شکافي را در وسط شکم ماهي ايجاد کرده و امعاء و احشاء ماهي ها را خارج کرده که با برداشتن محتويات شکم ماهي باکتري هاي مجراي معدي روده اي و آنزيم هاي اندام هاي احشائي هم برداشته مي شوند و در نتيجه از تخريب باکتريائي و اتوليز در نتيجه وجود آنزيم ها جلوگيري مي گردد.
_ افزايش درجه حرارت:
افزايش دمائي(گرما) موجب توقف فعاليت آنزيمي مي گردد. بعلاوه گرماي مرطوب تحت فشار همه باکتري هاي موثر در فساد ماهي حتي اسپور باکتري ها را که بسيار مقاوم تر از خود باکتري ها هستند از بين مي برد. بنابراين بکار بردن اين روشها در از بين بردن فساد و در نتيجه نگهداري طولاني مدت بسيار موثر است.
_کاهش درجه حرارت:
کاهش دمائي موجب به تعويق انداختن فعاليت باکتري و آنزيم و طولاني کردن دوره جمود نعشي پس از مرگ( جمود نعشي سخت شدن عضلات پس از مرگ بدنبال کاهش گليکو?ن و در اثر تغييرات بيوشيميايي را گويند) مي گردد زيرا گوشتي که در حالت جمود پخته ميشود بعلت وجود اکتوميوزين سفت و غير ماکول است پس بايد چند روز گوشت در سرما نگهداري شود تا سفتي کاهش يابد.
در دماي معمول اتاق در مناطق گرم( 27 تا 32 درجه سانتي گراد) اتوليز در نتيجه فعاليت آنزيم ها نسبتا سريع است. اما انجماد سريع تا 40- درجه سانتي گراد انواع باکتري ها را از بين برده و آنها را کاملا غير فعال مي سازد و در پاره اي از مواقع فساد را بخوبي کنترل مي کند اما انجماد سريع مي تواند سبب بدشکلي گوشت هم گردد.
_آبگيري:
برداشت آب سبب حفظ کيفيت ماهي مي گردد. وجود رطوبت براي رشد و تکثير باکتري بسيار مطلوب است اما کمي رطوبت سبب جلوگيري از فعاليت باکتري ها و حتي کشتن آنها مي گردد. البته طول دوره نگهداري ماهي به درجه آبگيري وابسته مي باشد.
_استفاده از نمک:
به دو علت از نمک استفاده مي گردد: اول اينکه استفاده از نمک سبب برداشت رطوبت از ماهي توسط فعاليت اسمزي مي گردد و دوم اينکه نمک وارد بافت ها شده و غلظت نمک را بمنظور رساندن به درجه اشباعيت افزايش مي دهد که وجود غلظت نمکي بالا فعاليت اتوليزي در نتيجه آنزيم ها را تخريب کرده و فعاليت باکتريائي را به تاخير مي اندازد. نمک سبب تخريب بسياري از ميکروبها مي گردد بطوري که نمک يک تاثير سمي روي ميکروبها ايجاد مي کند.
مواد موثر در نگهداري ماهي
برخي از داروها و مواد شيميائي در جلوگيري از فساد ماهي موثر است. تعدادي از مواد معمول با کاربرد صنعتي در زير عنوان مي گردد:
1) آسکوربيک اسيد: سبب جلوگيري از گنديدگي و تخريب در ماهي مي شود.
2) يخ شيميائي يعني يخ با غلظت پائين نيتريت سديم که دوره نگهداري ماهي را نسبت به يخ معمولي طولاني تر مي سازد.
3) ارومايسين: يک آنتي بيوتيک است که در جلوگيري از فساد ماهي بسيار موثر است. اين ماده حتي در غلظت پائين هم تاثيرگذار است و حدود 50 درصد اين آنتي بيوتيک در طول پخت از بين مي رود.
4) ترکيبات فنوليکي در دود شامل کرزول پيروگالول گوآي کول از سوزاندن چوب هاي مخصوص خواص گندزدايي داشته پس در جلوگيري از فساد ماهي موثرند.
5) اسيد استيک يک نگهدارنده قوي است.
6) موادي مثل ري سينوليت سديم در غلظت2 /0 تا5 /0 درصد مي تواند باکتري هايي را که حتي در غلظت بالاي نمک موفق هستند تخريب کند.

نگهدارنده هاي شيميائي
اسيد ساليسيليک و اسيد بوريک بمنظور نگهداري ماهي آزاد اقيانوس آرام استفاده مي شوند. مواد شيميائي ديگر که در هر زمان استفاده مي شوند شامل:
1) بنزوات سديم: عليه مخمر و کپک خوب است اما در کنترل باکتري در pH معمول گوشت ماهي موثر نيست.
2) دي اکسيد کربن داراي اثر ضد ميکروبي
3) هيپوکلريت سديم: خوب اما گران است.
4) دي اکسيد سولفور و دي سولفات سديم: بمنظور نگهداري ميگو خوب است.
5) مخلوط فسفات اسيد سديم(3%) و بنزوات سديم(25%) بمنظور کنترل تغيير رنگ ماهي شور به رنگ قرمز بسيار موثر است.
6) پراکسيد هيدرو?ن: خوب اما گران است.
7) نيتريت سديم و کلريد سديم: کاربرد صنعتي دارند.
نيتريت سديم و پتاسيم نگهداري ماهي را بهبود مي دهند و کيفيت گوشت را بطور مطلوب نگاه داشته و در کشورهاي مختلف کاربرد صنعتي دارند. نيتريت ها باکتري هاي Clostridium botulinium وC. sporogenes و Staphylococcus aureus و Eberthella typhosa و ديگر ارگانيسم هاي موثر در فساد ماهي را کنترل مي کنند.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:21
نگهدارنده هاي آنتي بيوتيکي:
اين روش نگهداري روش نسبتا جديدي مي باشد. اين آنتي باکتريال ها از سال 1950 بعد از کاربرد صنعتي زياد در کشورهاي مختلف رواج يافت. آنتي بيوتيک هاي معمول ارومايسين تترامايسين و کلرومايسين ها هستند که در بين اينها ارومايسين آنتي بيوتيکي بسيار قوي و معمول تر است که پس از صيد ماهي استفاده مي شوند. بسياري از کشورها از جمله آمريکا غلظت بي خطر اين آنتي بيوتيک را 5 ppm توصيه مي کنند. ماده Rimocidin هم داراي اثر ضد قارچي مي باشد همچنين اين ماده بمنظور کنترل تغيير رنگ در نتيجه قهوه اي شدن گوشت نمک سود شده بر اثر رشد و نمو قارچ نمک دوست يا کپک قهوه اي با نام علمي Sporendonema epizoum بکار مي رود. هيدوکسيل آمين هم يک نگهدارنده خوب در گوشت است اما براي سلامتي انسان بسيار سمي است.

مجاورت با تشعشع پايين از اشعه گاما
اين روش بطور کامل هم باکتري و هم گروه سودوموناس ميکروب ها را تخريب کرده که بموجب آن ماهي بطور سالم نگاهداري مي گردد پس اشعه گاما هم بعنوان نگهدارنده عمل مي کند.

مجاورت با يونها(روش الکتريکي)
اين تکنيک اخيرا در کشور بريتانيا توسعه يافته است به اين صورت که ذرات هوا بطور الکتريکي در مجاورت با يون ها قرار گرفته و با جريان يافتن روي ماهي ميکروب ها کشته مي شوند. يونها از يک ?نراتور با ولتا? بالا توليد شده و از يک رسانا که در پتانسيل الکتريکي بالاتر از زمين نگهداري مي شود تخليه مي گردد. اين تکنيک سبب نگهداري کيفيت و بوي مطلوب و نيز سالم نگاه داشتن ماهي مي گردد اما هنوز در مرحله آزمايشي است.

انواع روشهاي نگهداري
1)سرد کردن با يخ
رساندن دما به صفر درجه سانتي گراد روش بسيار موثري در جلوگيري از گنديدگي ماهي است . اين روش شامل پوشاندن ماهي با لايه هائي از يخ است. وسايل بزرگ صيادي بدين منظور امکاناتي را دارا مي باشد. هر چند که يخ به تنهائي براي نگهداري طولاني مدت ماهي مناسب نيست زيرا يخ ذوب شده و سبب آبشوئي برخي از محتويات باارزش گوشت ماهي مي گردد که در طعم ماهي موثرند. اما يخ براي نگهداري کوتاه مدت بکار مي رود. ماهي هاي سرد شده مي بايست در دماهاي ثابتي نزديک نقطه انجماد نگاهداري شده و هوا مي بايست بمنظور جلوگيري از بي آب شدن با بخار آب اشباع گردد.
2) انجماد
انجماد بسيار موثرتر از سرد کردن است و تنها روش نگهداري ماهي براي دوره طولاني مدت حمل و نقل مي باشد. انجماد بوسيله استفاده از مخلوط يخ و نمک حاصل مي گردد. دماي زير صفر درجه بطور کلي ماهي ها را منجمد مي کند. در طول انجماد با هواي سرد آب از گوشت جدا شده و تشکيل کريستال يخي را مي دهد پس ماهي داراي کيفيت نامطلوب مي گردد. در ماهي که سريعا با سرعت بيش تر از 5 mm در ساعت منجمد مي شود فقط کريستال هاي يخي کوچک تشکيل مي شوند که به بافت ماهي آسيب نمي رسانند پس انجماد سريع سبب ايجاد کيفيت بهتري در ماهي نسبت به انجماد کند مي گردد.
نگهداري توسط انجماد اغلب سبب از دست دادن طعم و بو مي گردد و به بافت آسيب مي رساند. بمنظور جلوگيري از گنديدگي ماهي منجمد مي بايست لعاب دادن با آب يا پوشاندن در رطوبت با صفحه چرب يا سلفون انجام گيرد.
لعاب دادن غوطه وري ماهي منجمد در آب است بطوري که در نهايت يک لايه از يخ سخت ماهي را مي پوشاند. اين لايه سبب محافظت عليه اکسيداسيون چربي ها مي گردد و بنابراين از گنديدگي ماهي جلوگيري مي کند. انجماد سريع با کاهش سريع دما به 40- درجه سانتي گراد در 5/. تا 1 ساعت انجام مي گيرد. در نهايت انجماد سريع توسط انجماد با گازي مثل ازت مايع و يا با تونل هواي سرد ويا توسط فلز سرد انجام مي پذيرد و اين نوع انجماد سبب دناتوره کردن پروتئين(که در اين حالت گوشت تيره و کدر شده و فيبر پروتيين بر اثر تجمع قسمتي از توان انحلال خود را از دست مي دهد) مي گردد اما اين روش سبب به حداکثر رساندن تازگي طعم و بوي ماهي مي گردد قبل از انجماد هم ماهيان شسته شده و سر ماهيان بزرگ جدا مي گردد.
3)انجماد خشک
اين روش سبب حفظ طعم رنگ و کيفيت ماهي و تازه به نظر رسيدن محصول و از بين رفتن حالت دناتوره کردن پروتئين ها مي گردد. انجماد خشک توسط انجماد سريع در 20- درجه سانتي گراد و سپس خشک کردن آن توسط تبديل يخ به بخار آب بدون تبديل به مايع انجام مي گيرد بدين شکل که ماهي پس از انجماد از محفظه سرمائي به محفظه خلا با دماي 140 درجه وارد شده و خشک مي گردد و سپس اين ماهي خشک شده در اتاقي با هواي آزاد بسته بندي مي گردد. بسته بندي در بسته هاي غير قابل نفوذ سبب افزايش ماندگاري بدون نياز به مواد شيميايي مي شود.
4)کنسرو کردن
کنسرو کردن پروسه پيچيده اي است که نياز به ماشين آلات گران و تکنيک هاي وي?ه دارد از اين رو اين محصول گران است. کنسرو کردن شامل مراحل زير مي باشد:
1) ماهيان تازه تميز شده تا آلودگي و ميکروارگانيسم هاي روي بدن آنها برداشته شود.
2) روده ماهيان خارج گرديده و ماهي به قطعاتي با سايز مناسب بريده مي شود و سر و دم و باله و امعا و احشا آنها خارج مي گردد. اين قطعات تميز شده و در آب نمک غوطه ور شده تا خون از بافت آنها برداشته شود و به درجه مطلوب سفتي گوشت و طعم و مزه مطلوب برسند.
3) اين قطعات سپس در آب گرم غوطه ور شده يا در مجاورت بخار قرار داده مي شود که اين عمل سبب جمع شدن بافت و بهتر پر شدن در قوطي و عقيم شدن فعاليت هاي آنزيمي و کم کردن تعداد ميکروبها و آسان جدا سازي گوشت از استخوان مي گردد.
4) سپس اين قطعات در قوطي هاي يا مخازن گرم قرار مي گيرند به اين شکل که قطعات در مجاري بخار تحت فشار قرار مي گيرند بخار غذا را منبسط کرده و در نتيجه حبابهاي گازي يا هواي موجود در گوشت را جدا کرده و ايجاد خلا در قوطي مي کند پس از اين کار فورا قوطي ها درب بندي مي شوند. بخار سبب تخريب آنزيم هاي موثر در اتوليز گوشت مي گردد همچنين بخار با محدوده دمائي 110 تا 120 درجه سانتي گراد و فشار 7 کيلوگرم در 45/6 سانتي متر مربع همه باکتري ها و اسپورهاي آنها را که موجب فساد ماهي مي شوند از بين مي برد.
5) قوطي هاي درب بندي شده دوباره در مجاورت گرما قرار مي گيرند تا ارگانيسم هاي خارج شده از گوشت از بين بروند.
6) اما پس از آماده شدن نبايد قوطي ها در جاي گرم قرار بگيرند زيرا گرما شکل گوشت را تحت تاثير قرار مي دهد. مجاورت طولاني مدت با سرما که توسط آب سرد يا هواي سرد فراهم مي گردد سبب جلوگيري از هر گونه تغيير در بافت و طعم و بوي محصول مي گردد.
7) و در نهايت اين قوطي ها معمولا پس از گذشت 30 روز قبل از عرضه به بازار توسط آزمايشگاه نمونه برداري مي شود و بعد به آنها اجازه فروش داده مي شود.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:21
5) خشک کردن ماهي در معرض آفتاب و باد
اين روش روش ساده نگاهداري ماهي است که در هند توسعه يافته است. خشک کردن به معناي برداشت رطوبت از ماهي است بطوري که باکتري ها تخريب شده و از فعاليت آنزيمي جلوگيري مي شود هنگامي که محتواي رطوبت به کمتر از 10% کاهش مي يابد ماهي ها فاسد نمي شوند . سپس آنها در مخازن خشک ذخيره مي شوند. خشک کردن ماهي به 2 صورت است:
_ خشک کردن سنتي: در اين روش ماهي ها شسته شده و با ريختن آنها روي زمين توسط آفتاب خشک مي شوند. اين فرايند معايبي دارد: زمان زيادي مي برد و سبب افت بسيار در محصول مي گردد. اين روش مي تواند فقط در آب و هواي خشک در معرض نور خورشيد انجام گيرد البته گرمي هوا سبب فساد و خرابي ماهي مي گردد. در گذشته تنها ماهيان لاغر مي توانستند با اين روش نگاهداري گردد زيرا ماهيان چرب گوشت زيادي دارند که سبب تخريب باکتريايي و ادامه تا بخش هاي عمقي تر گوشت مي گردد. معايب ديگر اين است که ماهيان خشک شده به زمان زيادي بمنظور بازگشت آب نياز دارند و آنکه ماهيان خشک شده در آفتاب معمولا خوشمزه نيستند.
_ خشک کردن صنعتي: در اين روش ماهيان تميز شدهروده برداري شده و سر آنها جدا مي گردد و بصورت طولي بريده مي شوند تا قسمت هاي گوشتي از ستون پشتي برداشته شده و سپس شسته شده و بصورت مکانيکي خشک مي شوند.

6)دودي کردن: دودي کردن طعم و بوي گوشت را افزايش مي دهد و ترکيبات فنوليکي موجود در دود يک ضد عفوني کننده است.
_دودي کردن سنتي: در اين روش ماهي تميز شده و در آب شور قرار داده شده و سپس ماهي روي نخ هاي عبوري نگاه داشته شده تا آب آن گرفته شود. در اتاق دود خانه تيرک هايي وجود دارد که ماهي را از آن آويزان مي کنند و در زير اين تيرک ها براده هاي چوب مرطوب قرار مي دهند که شعله کم و دود زياد دارد و پس از 20 تا 30 روز ماهي دودي توليد مي شود البته اين روش امروزه بدليل سرطانزا بودن منسوخ گرديده است.
_دودي کردن صنعتي: در مسير دود فيلتر گذاشته مي شود تا ترکيبات سرطانزاي آن گرفته شود
دماي دود در دودي سرد 28 درجه و در دودي گرم 130 درجه است . مخلوط چوب سخت مانند گردو بلوط و... بميزان 75 درصد و چوب نرم مانند توسکا بهترين چوب براي توليد دود هستند که چوب سخت سبب ايحاد طعم و چوب نرم سبب توليد رنگ مي گردد.

7)شور کردن: اين روش قرار دادن ماهي با يک محلول نمکي و يا آب شور در يک مخزن يا تانک سيماني است که بعلت خاصيت اسمز محلول نمکي جذب بافت مي گردد. اين روش اغلب در ارتباط با انجماد ويا دودي کردن مفيد است. همچنين سبب ايجاد يک طعم مخصوص در محصول مي گردد و در ماهيان ريز بکار مي رود.

8)نمک سود کردن: اين يک روش قديمي براي نگهداري ماهي با استفاده از کلريد سديم بعنوان نگهدارنده است که از رشد باکتري جلوگيري کرده و سبب غير فعال کردن آنزيم ها مي گردد. در اينجا نمک براي حل شدن آب بافت را مي گيرد. اين روش در ماهيان بزرگ استفاده مي گردد. در طول نمک سود کردن آبگيري جزئي ماهي توسط اسمز انجام مي گيرد. نمک سود کردن مي تواند خشک و مرطوب باشد. نمک و يخ خرد شده روي ماهي ها پخش مي شوند. بمنظور شور کردن سبک نگهداري مي بايست در يک اتاق سرد انجام شودو دما مي بايست حدود 16 درجه باشد اما براي نمک سود کردن غليظ دماي معمولي هوا مناسب است. سر و امعا و احشا ماهيان بزرگ برداشته شده و قطعات طولي توسط چاقو در گوشت ايجاد مي شود. در اين روش ماهي ها در لايه هاي متفاوتي با نمک نگاهداري مي شوند. بعد از چند روز آنها از مخزن برداشته شده و در نور خورشيد خشک مي شوند. ماهيان خشک شور شده زياد خوشمزه نيستند اما آنها بدليل اينکه نگهداري آنها کم هزينه است پس ارزان قيمت هستند.
روش ديگر شور کردن خشک پر کردن محوطه شکمي با نمک بعد از روده برداري ماهي است. اين ماهي ها در نمک چند بار غلطانده شده و سپس بين لايه هايي از نمک قرار مي گيرند. بعد از شور کردن خشک کردن توسط روش معمول قرار دادن در مکانهاي سايه دار سرد و خنک انجام مي گيرد.
_شور کردن سرد: اين روش توسط ريختن نمک و يخ خرد شده روي ماهي ها انجام مي گيرد. در حدود 22 تا 26 پوند وزني از نمک به ازاي هر تن ماهي توصيه مي گردد. بعد از شور کردن نگهداري در اتاق هاي سرد با دماي 2 تا 3 درجه سانتي گراد انجام مي گيرد. نمک ممکن است به منيزيم و کلسيم آغشته باشد که طعم ماهي را تحت تاثير قرار داده و نيز پروتئين هاي گوشت را تخريب مي کند. اين چنين آلودگي ها مي بايست برداشته شود يا نمک خالص سازي شود تا طعم ماهي تازه حفظ گردد.
_نمک سود کردن در آب شور: غلظت نمک در آب شور از 20 تا 30 % متفاوت است در غلظت 25% تکثير ميکروارگانيسم ها متوقف مي شود. ماهي پس از روده برداري تميز کردن و شستشو در آب شور مشتمل بر 16 تا 20% يا حداکثر 25% نمک غوطه ور مي شوند و بعد از شور کردن در مکان هاي سايه دار سرد خشک مي شوند.
_شور کردن تر: در اين روش ماهي شکاف داده شده روده برداري شده و تميز مي شوند. 1 کيلوگرم از نمک به ازاي هر 3 کيلو ماهي نياز است نيمي از نمک روي سطح بريده شده ماهي ماليده مي شود. ابتدا ماهي ها از شکم در کف مخزن چيده شده و روي اين رديف يک لايه نمک اضافه مي گردد سپس رديف دوم از ماهي ها را روي آن گذاشته و بهمين ترتيب نمک و ماهي اضافه کرده تا ارتفاع 2/1 متر حاصل گردد و در نزديک کف حوضچه يا بشکه حفره اي قرار داده شده تا آب خارج شده از بافت ماهي خارج شود و بعد از 10 تا 15 روز نمک کاملا بداخل بافت ماهيان نفوذ مي کند و هر 3 تا 4 روز يکبار هم ماهيان داخل بشکه را جابجا کرده و نمک اضافه مي گردد. بعد از اين کار آنها خشک مي شوند. محصول نهائي خيلي مرطوب است و ماهيان بزرگ معمولا با اين روش شور مي شوند.
روشهاي ديگر:
9)ترش کردن ماهي با نمک و تمبر هندي: اين روش در شبه جزيره هند بسيار معمول است. ماهي ماکرل بسيار در اين روش استفاده مي شوند و بعد به سريلانکا صادر مي شوند. بعد از روده برداري و شستشو نمک با مقدار کمي از تمبر هندي در داخل شکم ماهي فرو برده مي شوند. بعد آنها در يک مخزن بصورت لايه لايه با پاشيدن نمک و تمبر هندي در بين لايه ها قرار مي گيرند. اوزان بالا در بالاي توده قرار داده شده و بشکه ها بسته مي شوند. در کف بشکه هم سوراخي بمنظور خروج آب شور وجود دارد.نسبت نمک استفاده شده 45 کيلوگرم به ازاي هر 100 کيلو ماهي است.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:21
10)خمير و آرد ماهي:
خمير و آرد ماهي از محصولات فرعي مثل قسمت هاي دور ريختني ماهي شامل آبشش و روده و باله و ... يا از گونه هاي کم مصرف مثلا از ماهيان دريايي کوچک که براي اهداف ديگر خيلي کوچکند تهيه مي شوند. آنها معمولا خرد شده و با نمک خردل سير تمبر هندي روغن و عوامل شناور کننده و همبند کننده مخلوط مي شوند سپس در يک حفره در زمين قرار گرفته و روي آنها بمدت تقريبا يک ماه پوشيده مي شود و سپس در زير نور آفتاب خشک شده و پودر شده و بسته بندي مي شوند. گاهي اوقات مقدار کمي از فلفل با خمير ماهي مخلوط مي شود و بمدت کمي در آب فرو برده شده و بعد با روغن ماهي آغشته مي شود و روغن بين لايه ها پخش مي گردد و چند ماه باقي مانده تا طعم مناسب را پيدا کنند.
دلايل فساد ماهي
1) فعاليت شيميايي مثل اکسيداسيون چربي بوي?ه در ماهيان چرب مثل ساردين قزل آلا و کپور علفخوار و ... و در نتيجه ماهي بوي تند بخود مي گيرد.
2) عملکرد ميکروب ها شامل تخريب باکتريايي گوشت ماهي که در نتيجه وجود باکتري در بخش پاييني مجراي معدي روده اي و روي سطح بدن ماهي ايجاد شده و موجب فساد در پروتئين و کربوهيدرات و چربي در گوشت ماهي مي گردد.
3) فعاليت آنزيمي که در نتيجه اتوليز بافت گوشتي را فاسد کرده و ماهي را نسبت به حمله باکتريايي حساس مي سازند.مثلا اتوليز پروتئين ها منجر به تشکيل اسيد آمينه و آمونياک دي اکسيد کربن و ترکيبات بازي فرار و توليداتي با بوي بد مي گردد.
4) فساد در نتيجه فاتورهاي ديگر مثلا فساد ماهي ماکرل در آمريکا از نوعي پلانکتون غذايي بنام کپه پوداست که در معده ماهي وجود دارد و فساد ماهي را 24 ساعت پس از صيد حتي در ماهي يخ زده فراهم مي سازد.
مشکلات وي?ه در نگهداري ماهي
ماهي منجمد کم ارزش تر از ماهي تازه است. ماهياني که براي کوتاه مدت منجمد شده اند دناتوره شدن گوشتي را نشان مي دهند. انجماد سبب تشکيل کريستال در عضله مي گردد. انجماد سبب تغيير در تعادل نمک آب و پروتئين در ماهيچه ماهي مي گردد. سرد کردن زير نقطه انجماد سبب مي شود آب بافت را ترک کرده و در بيرون بصورت کريستال يخ منجمد مي شود.
در تمام مراحل انجام کار بايستي بهداشت رعايت گردد و دقت کافي مبذول داشت. شستشو بمنظور کاهش فلور باکتريايي سطح ماهي و روده برداري ماهي بهدف جلوگيري از اتوليز گوشت توسط آنزيم هاي روده انجام ميشود هر چند که اغلب روده برداري به آلودگي گوشت با باکتري موجود در مايع روده کمک مي کند. جابجايي ماهي در مراحل مختلف خطر فساد باکتريايي را بدليل آلودگي با سطوح غير بهداشتي دارد. فيله کردن گوشت مخصوصا در ماهيان چرب ممکن است سبب فساد گردد.
هر چند که نگهداري و عمل آوري در صنعت ماهي خيلي مهم است اما داراي اشکالاتي هم مي باشد:
_نگهداري بد منجر به د کربوکسيلاسيون هيستيدين به هيستامين مي گردد که سبب مسموميت در غذا ميشود.
_اگر اصول بهداشتي صحيح در طول عمل آوري مثل شستشو روده برداري و در آوردن امعا و احشا رعايت نشود بسيار مضر است و جمعيت باکتريايي را افزايش مي دهد.
_سرد کردن سبب دناتوره کردن گوشت مي شود که دليل تشکيل کريستال يخ در طول سرد کردن است و سبب آسيب مکانيکي به عضلات و تخريب ديواره هاي سلولي و دفرمه شدن ساختار و افت گوشت از نظر بو و مزه مي شود. همچنين گوشت آبگيري شده و بافت شل مي شود.
_خشک کردن سبب کاهش وزن ارزش غذايي و قابليت هضم گوشت مي شود.
_دودي کردن فساد چربي را تسريع کرده و قابليت هضم توليدات چرب را کاهش مي دهد.
_شور کردن زياد به رشد باکتري هاي مقاوم به نمک کمک کرده که سبب زردي و فساد در گوشت مي گردد.
_کنسرو کردن موجب افت زياد ويتامينB اسيد پانتوتنيک و اسيد گلوتاميک و ويتامينC مي شود.
_شور کردن در ترکيب با دودي کردن موجب افت پروتئين در حد 1 تا 5 درصد بدليل شور کردن و 8 تا 30 درصد بدليل دودي کردن مي شود.
_استفاده از آنتي بيوتيک ها اگر با احتياط انجام نشود ممکن است سبب بروز حساسيت در مردم گردد.

پس مصرف ماهي بصورت تازه مطلوبيت بيشتري دارد اما از آنجا که در همه وقت دسترسي به آن نيست و نيز بمنظور افزايش بهره وري و به حداقل رساندن ضايعات ماهي و در بعضي موارد نبود امکانات کافي بمنظور نگهداري حجم زياد صيد مي توان از محصولات فرآوري شده مطمئن هم استفاده کرد که در آنها علاوه بر نگهدارنده هاي شيميائي از سرما و حرارت و بسته بندي مناسب بصورت توام استفاده شده است.
Reference: Shammi, Q.J. and S. Bhatnagar. 2002. Applied fisheries.( Fish preservation and processing)pp:.100-115. Agrobiosis, India

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:21
روانشناسي رنگ و نمادها در بستهبندي غذاهاي دريايي

1 - مقدمه:
از زماني كه قرآن مجيد رنگ زرد روشن را رنگي شاديبخش ناميد ( بقره : 69 ) تا زماني كه روانشناسي رنگها مورد بحث علمي قرارگرفت بيش از 13 قرن مي گذرد . امروزه روانشناسان به ارزش رواني رنگهاي گوناگون پي برده اند و متخصصان مواد غذايي از كارايي آن ها در جلب و جذب مشتريان استفاده مي كنند . گذشته از رنگ طرح و نماد بسته بندي نيز نقش مهمي در بازاريابي مواد غذايي به خصوص غذاهاي دريايي ايفا مي كند.

طراحان بسته بندي فرآوردههاي شيلاتي مهمترين عامل تعيين كنندهي فروش يا عدم فروش يك محصول را رنگ بسته بندي و نماد و نشانهي به كار گرفته شده در آن مي دانند. وقتي محصول توليدي در داخل كشوري توليد و نيز مصرف ميشود طراحان معمولا در طراحي بستهبندي و رنگ هاي استفاده شده در آن كمتر اشتباه ميكنند ولي در طراحي بسته بندي فرآوردههايي كه قرار است در كشور(هاي) ديگر مصرف شود بايد كليهي جوانب نظير عقيده ها و سليقه هاي مصرفكنندگان را در نظر گرفت. در سال هاي اخير عدم توجه به اين مهم مخاطرههاي اقتصادي زيادي را به صنعت غذاهاي دريايي وارد كردهاست.

2 - اهميت رنگ ها و نمادها در بازاريابي غذاهاي دريايي

در فرهنگهاي مختلف رنگ ها و نمادها معناي متفاوتي دارند و به دليل اهميتي كه در بازاريابي غذاهاي دريايي دارند بايد در استفاده از آن ها دقت شود. ممكن است رنگ ويا نمادي در يك كشور داراي مفهوم خوبي باشد ولي در فرهنگ يا كشور ديگر اين مهم برعكس باشد. به طور نمونه رنگ ارغواني كه در فرهنگ غرب نشانهي عظمت و شكوه است در چين نشانهي بديمني و بداقبالي است. در فرهنگ هاي شرقي فيل نشانهي قدرت است. استفاده از اين نماد در طراحي بسته هاي فرآوردههاي شيلاتي در تايوان باعث افزايش فروش محصول ميشود حال آنكه در تايلند استفاده از اين نماد مشكلات بازاريابي محصول را به دنبال خواهد داشت. از اينروبي توجهي به اهميت رنگ ها و نمادها در بازاريابي غذاهاي دريايي ميتواند مخاطرههاي اقتصادي زيادي را بر صنعت غذاهاي دريايي تحميل كند.

در دههي 1990 يكي از توليدكنندگان غذاهاي دريايي در اروپا با عدم فروش محصول خود در بازار چين مواجه شد. كارشناسان اين شركت پس از بررسيهاي لازم متوجه شدند كه رنگ استفاده شده در بستهبندي (كه رنگ سبز بود) مورد علاقهي مردم چين نيست و در بستهبندي غذاها نبايد از آن استفاده شود. با طراحي مجدد بستهبندي محصول ياد شده اين مشكل رفع شد .

در سال 1995 كنسرو ماهي تون يكي از شركت هاي آمريكايي در ?اپن به فروش نرفت. پس از بررسي هاي لازم مشخص شد عكس ماهي تون موجود در برچسب قوطي طوري طراحي شده بود كه نزد مردم ?اپن مفهوم بدي داشته است. در اين برچسب جهت حركت ماهي تون به سمت پايين طراحي شده بود و در ?اپن اگر بيني ماهي به سمت پايين باشد نشانهي مرده است. توليد كنندهي محصول ياد شده پس از اصلاح عكس ماهي شاهد فروش محصول در بازار ?اپن بود.

هدف اين مقاله آشنا كردن خوانندگان با مفاهيم و روانشناسي رنگ ها و نمادها در فرهنگها و كشورهاي مختلف و استفادهي صحيح از اين موارد در طراحي برچسبها و بستهبندي غذاهاي دريايي صادراتي و نيز مصرف داخل است .

3 - روانشناسي رنگها و مفهوم آن ها در فرهنگ هاي مختلف

1-3- طبقهبندي رنگ ها
به طور كلي رنگها به سه دستهي اصلي تقسيم ميشوند : رنگهاي خنثا گرم و سرد كه هر يك در بيننده تاثير متفاوتي دارد .

• رنگهاي خنثا : سفيد خاكستري ب? قهوهيي سياه .
رنگهاي خنثا آنهايي هستند كه در طيف رنگي وجود نداشته و از تركيب رنگهاي ديگر به وجود ميآيند و ميتوانند اثرهاي مثبت يا منفي داشته باشند . سفيد در واقع يك رنگ نيست بلكه عدم حضور رنگ به شمار ميرود .

• رنگهاي گرم : نارنجي زرد سبز چمني ارغواني قرمز .
رنگ هاي گرم محرك سيستم عصبي بوده و احساسات را تشديد ميكنند . اين دسته از رنگها به وضوح قابل ديدن بوده و موجب جلب توجه ميشوند . مردم كشورهاي گرمسيري به رنگهاي گرم علاقه دارند .


• رنگهاي سرد : آبي بنفش فيروزهيي , سبز , سبز مايل به آبي .
رنگهاي سرد , رنگهاي ملايمي هستند كه اثرهايي آرامبخشي دارند . مردم كشورهاي سردسيري به رنگهاي سرد علاقه دارند .

2-3- معني و مفهوم رنگ ها
از قديم رنگ ها داراي مفاهيم شناخته شده يي بوده اند. در پيش و پس از اسلام رنگ سبز نشان بنيهاشم بود و بعدها نشان علويان شد چرا كه اين رنگ را نشانهي معصوميت ميانگاشتند. عباسيان رنگ سياه را نشانهي وقار ميدانستند و از اين رو لباس سياه ميپوشيدند. بعدها سبز و سياه نشانهي سادات و علماي شيعه شد. از زمانهاي دور سفيد نشانهي صلح و سرخ نشانهي خونخواهي و انقلابيگري بوده است و هنوز هم اين رنگها مفهوم خود را در بسياري از كشورهاي جهان حفظ كرده اند .

رنگها بر عادت هاي خريد مردم نيز تاثير ميگذارند. قرمز متمايل به نارنجي سياه و آبي سير خريداران را به خود جذب ميكنند. صورتي آبي متمايل به خاكستري آبي روشن و آبي تيره خريداران پولدار را به خود جلب ميكنند. صورتي كمرنگ و آبي آسماني افراد آرام و مطيع را به خود جذب ميكنند. در اينجا با معني و مفهوم رنگ ها و نيز تاثير آنها در حالت ها فعاليت ها و احساس انسان و بستهبندي غذاها آشنا خواهيد شد.

رنگ قرمز
قرمز نشانهي عشق خطر نيرو و نشاط است. قرمز انر?ي دهنده و محرك بسيار نيرومندي است. با ديدن رنگ قرمز تپش قلب و فشار خون افزايش مييابد. كودكان اغلب به رنگ قرمز علاقه دارند. در چين رنگ قرمز نشانهي جشن و خوشبختي است و در بسياري از مراسم فرهنگي از آن استفاده ميشود. در اين كشور قرمز رنگ خلوص و پاكي است. در بسياري از پرچمهاي كشورها اين رنگ ديده ميشود. در غرب قرمز نشانهي خوشاقبالي است.

قرمز در كنار ساير رنگها معناي متفاوتي دارد. در آمريكا قرمز و سبز نشان كريسمس است. در بسياري از فرهنگهاي شرقي قرمز در كنار سفيد به معناي خوشحالي است. در آمريكا چنانچه قرمز در كنار صورتي قرار گيرد دلالت بر روز عشق ورزي دارد. در سنگاپور رنگ قرمز به معني موفقيت و خوشحالي است.

رنگ نارنجي
نارنجي نشانه ي گرمي اشتياق و علاقهي زياد و جديت در كار است. اين رنگ دستگاه عصبي را نحريك ميكند و محرك اشتها است. رنگ نارنجي حافظه را نحريك ميكند. اين رنگ اثر شديدي در جذاب كردن و فروش محصولات غذايي و دريايي دارد. رنگ نارنجي هم چنين بيان گر كيفيت عالي محصول است. جوانان بيشتر از ساير گروه هاي جامعه به اين رنگ توجه ميكنند.
در مذهب پروتستان به رنگ نارنجي توجه مي شود. اين رنگ در هند و مكزيك رنگ مورد علاقهي مردم است. در آمريكا كالاهاي ارزان قيمت به رنگ نارنجي هستند. در بعضي ازفرهنگهاي شرقي نارنجي نشانه ي تجمل و نيز نعمت و بركت است. رنگ لباس روحانيان بودايي نيز نارنجي است.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:22
رنگ سبز

رنگ سبز چون در طبيعت زياد ديده ميشود نشانهي باروري تازگي ايمني و كاميابي است. در فرآوردههاي كشاورزي و دريايي رنگ سبز بسته بندي دلالت بر طبيعي بودن و ارگانيك بودن آن است. سبز در آمريكا به معني ثروت است از اين رو بسياري از شركتهاي بزرگ غذايي آمريكا از رنگ سبز در بسته بنديها و برچسب هاي محصولات خود استفاده ميكنند.

در چين رنگ سبز دلالت بر فريبكاري و تقلب دارد. از اين رو در طراحي بستهبندي غذاهاي دريايي كه راهي اين كشور خواهند شد بايد از اين رنگ پرهيز كرد. تحقيقات ا نجام شده در فرانسه حاكي از آن است كه رنگ سبز رنگ مناسبي براي بستههاي مواد غذايي و دريايي در اين كشور نيست. در بعضي از كشورهاي گرمسيري رنگ سبز نشانهي خطر است. در كشورهاي اسلامي رنگ سبز نشانهي اسلام است و فرآورده هايي كه در طراحي بستهبنديشان از رنگ سبز استفاده شده باشد با اقبال عمومي مواجه ميشوند.

در مسيحيت رنگ سبز به معناي اميد و شادي است. در آمريكا رنگ سبز به معناي ايمني سازگاري با محيط زيست و نشان كريسمس ( همراه با قرمز) است. در مالزي اين رنگ به معني طول عمر است.

رنگ سياه

سياه نشانهي قدرت مرموز بودن رسمي بودن و وقار است. در بسياري از فرهنگها رنگ سياه نشانهي سوگواري و عزاداري است. در طراحي بستهبندي غذاهاي دريايي براي صدور به بازار تايوان نبايد از رنگ سياه استفاده كرد.

رنگ سفيد

سقيد نشانهي صلح پاكي كمال معنويت و سادگي است. ايرانيان باستان عقيده داشتند كه فرشتگان لباسي سفيد بر تن دارند از اين رو رنگ سفيد مورد علاقهي ايرانيان است. رنگ سفيد براي هندوها رنگ عزا و سوگواري است. در چين اين رنگ به معني مرگ است. در برزيل اين رنگ نشانه ي جلال و شكوه است. در كشورهاي عربي از رنگ سفيد در بستهبندي مواد غذايي و دريايي بايد اجتناب شود. در آمريكا رنگ سفيد نشانهي پاكي و خلوص است.

رنگ آبي

رنگ آبي در طبيعت زياد ديدهميشود از اين رو نشانه ي آرامش و پاكي است. رنگ آبي اشتهاي انسان را كم ميكند از اين رو در بستههاي مواد غذايي از اين رنگ نبايد استفاده شود. رنگ آبي ضربان قلب را كم مي كند و دماي بدن را كاهش ميدهد. اين رنگ چون به طور طبيعي در مواد غذايي وجود ندارد چنانچه در بسته بندي مواد غذايي آورده شود جذابيت محصول را كم ميكند.

در آمريكا رنگ آبي محبوبيت زيادي دارد و نشانهي صداقت و امانت است از اين رو در نماد همهي بانك هاي آمريكا از رنگ آبي استفاده ميشود. در چين رنگ آبي نشانهي ابديت است. براي يهودي ها رنگ آبي مقدس است. در كشورهاي عربي رنگ آبي به معني ايمني و محافظت است. در كلمبيا رنگ بيشتر صابونها آبي است و اين رنگ در طراحي بسته بندي غذاها كاربردي ندارد. در كشورهاي مسيحي رنگ آبي مفهوم صلح و بهشت را همراه دارد. در هنگ كنگ رنگ آبي مورد علاقهي مردم نيست و نبايد از آن در طراحي بسته بندي غذاها استفاده كرد.

رنگ زرد

قرآن كريم رنگ زرد روشن را رنگي شاديبخش ناميده است ( بقره : 69). زرد اعصاب را تقويت كرده و توانايي ذهنيت برتر را به تحريك وا ميدارد. زرد اعصاب حركتي را فعال و در عضلات انر?ي توليد ميكند. زرد در بيش تر كشورها مفهوم خوشحالي و مطلوب بودن را دارد.

در آسيا رنگ زرد نشانهي تقدس و پرهيزكاري است. در كشورهاي مسيحي زرد نشانه ي نور خورشيد و دانايي است. در مالزي كه جمعيت آن مخلوطي از مالاييها هنديها و چينيها است رنگ زرد دلالت بر خاندان پادشاهي دارد و طلايي نشانهي عمر زياد است. در سنگاپور از رنگ زرد در طراحي بسته بندي غذاها نبايد بهره گرفت. كاربرد بيش ار حد زرد در بستهبندي مصرف كننده را از محصول دور ميكند.

ارغواني

ارغواني نشانهي تشريفات و شكوه است. در بعضي از كشورهاي غربي اين رنگ نشانهي دلتنگي براي ميهن است. رنگ ارغواني بيشتر مورد توجه كودكان به خصوص دختر بچه ها است. اگر چه اين رنگ در بعضي از كشورها دلالت بر سوگواري و مرگ نيز دارد ولي در بسياري از فرهنگ ها نشانهي نجابت و شرافت است. اين رنگ چون كمتر در طبيعت ديده ميشود استفاده از آن در طراحي بستهبندي غذاهاي دريايي بايد با احتياط انجام شود. لئوناردو داوينچي معتقد بود كه رنگ ارغواني ميتواند قدرت تفكر انسان را تا 10 برابر افزايش دهد. اين رنگ قدرت تخيل را در كودكان افزايش ميدهد. در كشورهاي مسيحي رنگ ارغواني به معناي ثروت و توان گري است. در چين رنگ ارغواني يك رنگ بد يمن و بد اقبال است.

قهوهيي

قهوهيي نشانهي راحتي و اعتماد است. در آمريكا استفاده از اين رنگ در طراحي بستهبندي مواد غذايي و دريايي با موفقيت همراه است. وجود رنگ قهوهيي در بستهبندي مواد غذايي در كلمبيا باعث كاهش فروش محصول ميشود. در كشورهاي غربي قهوهيي نشانهي فروتني است.

خاكستري

رنگ خاكستري نشانهي فساد و تباهي است. از اين رنگ در طراحي بسته بندي مواد غذايي و دريايي بايد پرهيز كرد.

بنفش

رنگ بنفش در بسياري از فرهنگها به معني رنج و همدردي است. استفاده از اين رنگ در طراحي بسته بندي مواد غذايي و دريايي توصيه نميشود.
و...

- در ?اپن رنگ هاي طلايي سفيد ارغواني نقره يي و صورتي دلالت بر خوشبختي و كيفيت خوب محصول دارد.
- در پاكستان رنگ هاي سبز و نارنجي مورد علافه ي مردم است و استفاده از اين رنگ در طراحي بسته بندي مواد غذايي و دريايي توصيه ميشود.
- در ايران رنگ هاي سفيد سبز و قرمز كه رنگ هاي پرچم ملي است در طراحي بسته بندي مواد غذايي ارجحيت دارند.
- در سنگاپور رنگهاي قرمز قرمز و نارنجي و قرمز و سفيد دلالت بر موفقيت و خوشبختي دارد.
- در انگلستان و فرانسه رنگ هاي سفيد قرمز و ارغواني مورد علاقهي مردم است.
- در آلمان و بل?يك رنگهاي زرد و قرمز و در دانمارك و كانادا و اطريش رنگ هاي سفيد و قرمز ارجحيت دارند.
- در فنلاند و يونان رنگ هاي سفيد و بنفش و در نرو? و هلند رنگ هاي سقيد قرمز و بنفش مورد علاقهي مردم هستند.
- در ايتاليا و بلغارستان رنگ هاي سفيد سبز و قرمز مورد اقبال عموم واقع شدهاند.
- در ايرلند رنگهاي سفيد سبز و نارنجي و در اسپانيا رنگهاي زرد و قهوه يي مورد توجه مردم قرار دارند.
- مردم روسيه به رنگ هاي سفيد آبي آسماني و نارنجي توجه ميكنند.

4 - روانشناسي نمادها در فرهنگهاي مختلف

نمادها نيز مانند رنگ ها تاثير زيادي بر روان آدميان دارند. بعضي از نمادها مفهومي جهاني دارند به طور مثال صليب سرخ از اولين نمادهاي جهاني بود كه در خلال جنگ جهاني اول شكل گرفت و به سرعت فراگير شد. پس از آن با پيشنهاد كشورهاي عربي و ايران و پذيرش آن در سازمان ذيربط هلال احمر و شير و خورشيد سرخ به عنوان نمادهاي امنيت و امدادرساني مطرح شدند.

بسياري ديگر از نمادها در فرهنگ هاي مختلف داراي قدمت بوده ومفاهيم متفاوتي دارند. در چين بامبوي سبز نشاندهندهي ميانسالي و كهنسالي است و درج آن در بستهبندي به معناي مناسب بودن براي اين گروه سني جامعه است. موج به معناي نظم و انضباط است و وجود آن در برچسب موادغذايي و دريايي به معناي دقت انجام شده در توليد محصول است. خرس نمادي از قدرت زياد و زنبور نشانهي صنعت گري و توان گري است. نماد ماهي كپور در بستهبندي غذاهاي دريايي به معناي آرزوي موفقيت و كاميابي است. ابر نشانهيي از آيندهي خوب است به خصوص اگر چند ابر در كنار هم قرار داده شود. ا?دها مرغوبيت و سلامت محصول را بيان مي كند. عقاب مظهري از قدرت و با كيفيت بودن محصول است. فيل قدرت و هوشياري را نويد ميدهد. اسب مظهر قدرت و سرعت است. نشان ماهي در بستهبنديها اشاره به تندرستي و وفور نعمت است. دو ماهي چسبيده به هم از طرف سر نمادي از بركت و باروري است. اين نشان نماد مذهبي بودايي ها نيز ميباشد. ماهي قرمز نشانهي فرآواني است.

در كشورچين شكوفهي ماگنوليا نشانهي زيبايي و اميد به زندگي است. گل رز جواني و ببر مظهر شجاعت و جسارت است. شمشير نماد نابودي بديها است و درج آن در بستهبندي به معناي شفابخش بودن محصول است. گلدان نمادي از صلح و آرامش است.

در كره ماهي به معناي نظم و انضباط است و استفاده از آن به معناي توليد محصول در شرايط كنترل شده است.

در مسيحيت ماهي يك نشان مذهبي است و در كشورهاي مسيحي به آن توجه ميشود.

خفاش در شرق آسيا نمادي از آيندهي خوب است.

در هند گاو نماد مقدسي است و نبايد در بستهبندي مواد غذايي و دريايي درج شود. در اين كشور نيلوفر آبي نشاندهندهي زيبايي است.

در ?اپن شكوفهي گيلاس نماد محبوب در بين مردم است ولي گل داوودي دلالت بر خانواده ي امپراتور دارد ونبايد بر روي برچسب ويا بستهبندي چاپ شود. در اين كشور ميخك سفيد نشانهي مرگ است.

در كشورهاي اسلامي خوك نشان ناپاكي و حرام بودن غذاي بسته بندي شده است.

در ايران خورشيد نماد روشنايي و نور خدايي است و شير نمادي از قدرت است كه هزاران سال مورد توجه مردمان اين كشور بوده است. همچنين شير شمشير به دست مظهري از قدرت حضرت علي (ع) اسدالله و ذولفقار علي (ع) است كه مورد توجه شيعيان ايران در چند صد سال اخير واقع شده است. ايرانيان ساكن در كشورهاي ديگر به نمادهاي ياد شده بيشتر توجه ميكنند.

در سنگاپور لاك پشت نماد كثيفي و شيطان است در حالي كه در بعضي از كشورها مظهر پاكدامني و نجابت است. مار نماد مسموميت و جهنم است. از درج آن روي بسته هاي مواد غذايي و دريايي بايد اجتناب كرد.

در تايوان فيل نماد قدرت است و استفاده از آن در برچسب / بستهبندي غذاها به خصوص غذاهي دريايي توصيه شده است.

در تايلند فيل نمادي ملي است و نبايد روي بستهبندي غذاها درج شود.

صليب نمادي از مسيحيت و كشورهاي مسيحي است.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:22
ستارهي داوود نمادي از دين يهوديت است. نمادهايي كه در آنها از حروف K و U استفاده شده است به معناي حلال بودن محصول (***HER) براي يهوديان است.

هلال ماه و ستاره نمادي از دين اسلام است و وجود آن بر روي بستهبندي نشاندهندهي حلال بودن غذا و يا توليد در شرايط توصيه شده ي اسلام است. در سال هاي اخير از مهر دايره يي شكلي كه در وسط آن عبارت حلال و در حاشيهي آن عبارت HALAL وجود دارد استفاده ميشود.

در كشورهاي عربي شتر نمادي از استقامت وپايداري است و درج آن در بسته بندي مواد غذايي حاكي از آن است كه محصول در يك كشور عربي توليد شدهاست. خرما مظهري از زيبايي و كاميابي ا ست.

عقاب سفيد نماد كشور آمريكا است و نشانهي قدرت و ذكاوت است. در اين كشور پر به معني صلح و دوستي است.

در كشورهاي غربي قورباغه نشان خوشي و خوشحالي و قو نماد فريب كاري و رياكاري است. گربه نماد آزادي و اشتياق و مورچه نشان دانايي و اعتماد است. همچنين لنگر به معني اميد و ثابت قدمي است. در اين كشورها از نشان قو در بسته بندي مواد غذايي و دريايي نبايد استفاده شود.

در اسپانيا گل زعفران به معناي بركت و فراواني است.

دلفين در كشورهاي غربي نمادي از امنيت و شادي است. درج اين نماد روي بسته بندي به معناي سالم بودن محصول و نشاط آور بودن آن است.

درخت سرو مظهر فساد ناپذيري است. استفاده از اين نماد در برچسب ويا بسته بندي غذاها نشان دهنده ي عمر و ماندگاري بالاي محصول است.

سيب نشانهي صلح و دوستي در بسياري از كشورها است. در فرهنگ شيعه سيب نمادي از معنويت حرم امام حسين (ع) و شهداي كربلا (ره) است.

5 - نتيجه

رنگها و نمادها داراي مفاهيم و معاني مختلفي هستند كه ريشه در تاريخ كشورها و عقايد مردمان دارد. هنگام طراحي برچسبها ويا بستهبندي غذاهاي دريايي بايد در انتخاب رنگها و نمادها دقت كرد تا از بروز مشكلات بازاريابي پيشگيري شود. از اين رو ضمن توجه به روانشناسي رنگها و نمادها بايد به موارد زير توجه كرد:

1- بازار هدف و مصرفكنندگان مورد نظر
2- فرهنگ عقايد و مذهب كشورهاي مورد نظر
3- فصل مصرف محصول مورد نظر
4- مراسم مذهبي / ملي كشور مورد نظر.

با اين حال كارآمدي برچسبها و بسته بندي هاي طراحي شده واثر آن ها بر فروش و بازاريابي محصول را بايد از طريق بررسيهاي آماري جامعهي مورد نظر ارزيابي كرد.

نويسنده: غلامرضا شويك لو / كارشناس فرآوري و كنترل كيفيت مواد غذايي


منابع :

1- روانشناسي رنگ در قرآن فروردين 1384, مركز اطلاع رساني آموزش و پرورش
http://regions.roshd.ir/region15/gora/ravan.htm
2 - روانشناسي رنگ ها فروردين 1384, مركز اطلاع رساني مردمان
.www.mardoman.com (http://www.mardoman.com/)
3- رنگ درماني پايؤلين ويلز ( مترجم : مرجان فرجي ) 1374 انتشارات درسا تهران .

4- History of Irans Flag .2004 .
www.parchment.net (http://www.parchment.net/)
5- Sun & Lion , The 3000 Years Emblem .2004.Engheta Naser
www.sanibrite.ca/iran/flaghistory.asp (http://www.sanibrite.ca/iran/flaghistory.asp)
6-Patter , Norman (2000) Food science .
www.greatfxbusinesscards.com (http://www.greatfxbusinesscards.com/) 7- Using Color to Your Marketting Advantages (2005)
8-Color Meaning & Perceptions Around the World (2005) .
www.aphic.com (http://www.aphic.com/)
9-Color Symbolism (2005 )
www.colorvoodoo.com (http://www.colorvoodoo.com/)
10- Color Symbolism by Culture (2005 )
www.wired4success.com (http://www.wired4success.com/)
11-Chainese Painting , Art & Culture (2005)
www.chinesepating.com (http://www.chinesepating.com/)
12-What Something Mean (2005)
http://hennaking.com (http://hennaking.com/)
13- Meaning of Flags (2005 )
www.theodora.com (http://www.theodora.com/).
14-fotw.fivestarflags.com.
15- Franz ,Catterine (2004) What Colors Make Your Services Most Attractive .
www.evrsoft.com (http://www.evrsoft.com/)

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:22
آنزيم ترانس گلوتاميناز و فناوريهاي جديد در توليد محصولات شيلاتي

از ديدگاه شيميائي آنزيمها تركيبات پروتئيني هستند كه در تمام موجودات زنده وجود دارند.اين تركيبات بدون آن كه خود در طول اين فرآيند دستخوش تغييرات قرارگيرند متابوليسم سلولي را كنترل ميكنند.
امروزه آنزيمها از ميكروارگانيسمها و طي فرآيند تخمير بدست ميآيند. اين تركيبات مستقيما به مواد غذائي اضافه ميشوند و با مقادير بسيار جزئي تاثيرات خود را به جاي ميگذارند.
براي مشاهده عكسها لطفا به فايل پيوست مراجعه فرماييد
آنزيم ترانس گلوتاميناز مانند بيشتر آنزيمها به عنوان يك عامل كمكي در فرآيندها به كار برده ميشود بنابراين در دامنة قوانين و مقررات مواد افزودني قرار نميگيرد به همين دليل در قوانين جاري و فعلي نيازي به بحث دربارة آن ديده نشده است.
فرم فعال ترانسگلوتاميناز آنزيمي است كه تركيبات پروتئيني را در مواد غذائي به يكديگر متصل ميكند. اين اتصالها كه اصطلاحا G-L خوانده ميشوند باعث ايجاد بافت بهتر و مقاومتر ماده غذائي در طول فرآيندها است. اين اتصالها بسيار پايدار و در برابر عواملي مانند تغييرات pH و اثر حرارت بطور فوقالعادهاي مقاوم هستند.
مصارف ترانسگلوتاميناز در فرآوري آبزيان بر اساس توانائي تاثيرگذاري مثبت آنزيم بر خواص تكنولو?يكي بافت ماهي است خواصي مانند : سفت شدن بافتها و ظرفيت نگهداري آب در بافتها.
بواسطة سخت شدن بافتها و ايجاد يكنواختي در مواد خام قابليت فرآيدپذيري افزايش و ضايعات كاهش مييابد.در نتيجه اثرات اين آنزيم به عنوان يك فاكتور اقتصادي نيز مطرح مي شود.
مصارف TG در توليد سوريمي نيز نتايج مثبتي داشته است. اين اثر از طريق افزايش قابليت ارتجاعي(الاستيسيته) و توليد محصول با كيفيت بالاتر تحقق مي يابد.

مثالهائي از مصارف ترانسگلوتاميناز در فرآوري محصولات شيلاتي
موارد كاربرد TG در تكنولو?ي فرآوري محصولات شيلاتي متنوع و مختلف است. وي?گي اتصال پروتئينها به يكديگر امكان توليد محصولات جديد از بقايا و اضافات ناشي از فراوري ماهيان را فراهم ساخته است.
بنابراين هم از نظر اقتصادي و هم به لحاظ اكولو?يكي استفادة بهينه از منابع را ممكن ميسازد. بازسازي بقاياي ناشي از فرآوري آبزيان مختلف به كمك اين آنزيم به شكلي كه محصول توليدي بافت يكنواخت و منسجمي داشته باشد يكي از مهمترين جنبههاي كاربردي TG است. اين وي?گي در توليد فرآوردههائي نظير سوسيس ماهي نيز كاربري فراوان دارد.
بقايا و ضايعات ناشي از فرآوري آبزيان كه حاوي مقادير فراواني تركيبات پروتئيني هستند اما در نهايت دور ريخته ميشوند و يا به مصارف غير انساني ميرسند با استفاده از اين آنزيم به مادة اولية باارزشي جهت توليد محصولات با كيفيت بالا تبديل ميشوند.
استفاده از TG بهرهبرداري از مواد خام با كيفيت پائين براي توليد محصولات غذائي با ظاهري مناسب و جذاب را مقدور ميسازد. چنين محصولاتي از طرق مختلف قابل فرآوري و توليد هستند مانند انجماد دودي كردن پخت با بخار و ...
آنزيم مورد نظر هيچگونه اثري بر خواص ارگانولپتيكي محصول ندارد و به محصول هيچ بو طعم و رنگ عجيب و ناشناختهاي نميبخشد. فاكتور مهم ديگر اين است كه با كمك TG امكان بالا بردن دما در فرآيندهاي حرارتي فراهم ميگردد كه سبب پايداري محصول تمامشده در برابر فسادهاي ميكروبي ميشود.

Source: Richard Benkowski, Eurofish Magazine, 6/2004

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:23
معرفي كدكس (Codex) و استانداردهاي شيلاتي آن

1- تعريف:
وا?ه ي كدكس مواد غذايي ( Codex Alimentarius ) ريشه ي لاتين داشته و به معناي نظام نامه ي مواد غذايي ( Food code ) است. كدكس مواد غذايي مجموعه اي از استانداردهاي جهاني ايمني و كيفيت مواد غذايي نظام نامه هاي جهاني و ساير خط مشي هاي ايمني براي حفاظت از بهداشت مصرف كننده و تصحيح تجارت جهاني است.
كميسيون كدكس مواد غذايي در پي برگزاري همايش جهاني استانداردها و خطوط راهنماي فرآوري بهداشتي مواد غذايي كه در سال 1962 توسط سازمان هاي FAO و WHO ترتيب يافت تشكيل شد. هدف از تشكيل اين كميسيون اجراي مشترك استانداردهاي تدوين شده توسط سازمان هاي ياد شده بود.
2- هدف هاي كدكس:
كدكس مواد غذايي مجموعه اي از استانداردهاي مواد غذايي پذيرفته شده است كه به روش يكسان و هماهنگ ارايه مي شوند. هدف از تدوين اين استانداردها حفظ بهداشت مصرف كننده و اطمينان از عملكرد عادلانه در تجارت مواد غذايي است. در راستاي نيل به اين هدف ها كدكس مواد غذايي تهيه ي نظام نامه ها خطوط راهنما و ساير توصيه هاي كاربردي را در دستور كار خود قرار داده است و بدين منظور در جهت راهنمايي و تشريح جزييات و نيازمندي هاي مواد غذايي و اجراي هماهنگ استانداردها نشريات متعددي را در سطح جهان عرضه مي كند.
3- دامنه ي كاربرد:
استاندارد هاي كدكس كليه ي مواد غذايي و آشاميدني را در بر مي گيرد. اين استانداردها شامل بهداشت مواد غذايي: افزودنيهاي غذايي باقي مانده ي آفت كشها آلاينده هاي مواد غذايي برچسب گذاري روشهاي نمونه برداري و تجزيه مواد غذايي و اصول فرآورش و بسته بندي مواد غذايي از جمله ماهي و فرآورده هاي شيلاتي است.

4- ساختار كدكس:
الف- اعضاء: تا سال 1998 163 كشور به عضويت اين كميسيون درآمدند كه نماينده ي 97 درصد از جمعيت جهان است. عضويت در كميسيون براي تمام كشورها و اعضاي سازمانهاي WHO و FAO كه در استانداردهاي جهاني مواد غذايي ذي نفع هستند آزاد است. هر يك از كشورها يا اعضاي وابسته به سازمانهاي ياد شده كه عضو كميسيون نبوده اما علاقمند به كار در كميسيون باشند مي توانند بر اساس تقاضاي ارايه شده به مدير كل FAO يا WHO در نشست هاي كميسيون يا سازمان هاي تابعه شركت كنند ولي در رأي گيري شركت نخواهند داشت.
كميسيون كدكس داراي يك رئيس و سه نايب رئيس است كه از بين نمايندگان انتخاب مي شوند. تصميم هاي كميسيون نيز بايد به تصويب اكثريت اعضا برسد. بودجه هاي كميسيون توسط مديران كل WHO و FAO تعيين شده و به نسبت تسهيم هزينه هاي اساسي تقريبا 75 درصد توسط FAO و 25 درصد توسط WHO تأمين مي شود. اجلاس كدكس هر چند سال يك بار به طور متناوب در شهرهاي رم و ?نو برگزار مي شود.
ب- كميته اجرايي:
كميسيون كدكس مواد غذايي داراي يك كميته اجرايي شامل رئيس نايب رئيس و شش عضو است كه در نشست عادي از اعضاي كميسيون انتخاب مي شوند. افراد انتخاب شده از مناطق آفريقا آسيا اروپا آمريكاي لاتين كارائيب و جنوب غربي اقيانوس آرام هستند. اين كميته برنامه ي كاري كميسيون را برنامه ريزي كرده و توصيه هاي مربوط به سياست گذاري و مواردي را كه بايد به تصويب كميسيون برسد مشخص مي كند.

پ- دبيرخانه كدكس:
دبيرخانه كميسيون در فائو و در بخش استاندارد و كيفيت مواد غذايي مستقر است.
ت- سازمانها / كميته هاي تخصصي كدكس
كميسيون مواد غذايي داراي 4 سازمان / كميته تخصصي است. اين سازمانها وظيفه نهايي كردن پيش نويس استانداردها نظام نامه ها و خطوط راهنماي كدكس را بعهده دارد. تشكيلات اين سازمانها يا كميته هاي تخصصي به شرح زير است.

(1) سازمان يا كميته ي تخصصي موضوع ها و مشكلات عمومي:
اين مجموعه داراي 9 كميته به شرح زير است:
• كميته ي باقي مانده ي آفت كشهاي به ميزباني هلند
• كميته ي بازرسي و تآييد فرآورده هاي وارداتي و صادراتي به ميزباني استراليا.
• كميته ي باقي مانده ي داروهاي دامي در مواد غذايي به ميزباني آمريكا.
• كميته ي برچسب گذاري مواد غذايي به ميزباني كانادا.
• كميته ي روش هاي آزمون و نمونه برداري به ميزباني مجارستان.
• كميته ي افزودنيها و آلاينده هاي غذايي به ميزباني هلند.
• كميته ي بهداشت مواد غذايي به ميزباني آمريكا.
• كميته ي مواد غذايي به ميزباني آلمان.
• كميته ي اصول عمومي ( فرآوري) مواد غذايي به ميزباني فرانسه.
كميته هاي ياد شده باعث بهبود موارد زير مي شوند:
• مفاهيم و اصول جامع مربوط به مواد غذايي ( مواد غذايي و گروه خاص مصرف كنندگان )
• تأييد يا بازنگري مقررات مربوط به استانداردهاي محصولات
• ارايه ي توصيه هاي كارشناسي در خصوص سلامتي و امنيت مصرف كنندگان
(2) سازمان / كميته تخصصي فرآورده ها:
اين سازمان داراي 11 كميته است كه عبارتند از:
• كميته ي ميوه و سبزي هاي فرآوري شده به ميزباني ايالات متحده آمريكا
• كميته ي چربي ها و روغن ها به ميزباني انگلستان
• كميته ي ميوه ها و سبزي هاي تازه به ميزباني مكزيك
• كميته ي آبهاي معدني طبيعي به ميزباني سوئيس
• كميته ي فرآورده هاي كاكائو و مشكلات به ميزباني سوئيس
• كميته ي ماهي و فرآورده هاي شيلاتي به ميزباني نرو?
• كميته ي قند و شكر به ميزباني انگلستان
• كميته ي شير و لبنيات به ميزباني نيوزيلند
• كميته ي غلات و حبوبات به ميزباني آمريكا
• كميته ي پروتئين هاي گياهي به ميزباني كانادا
• كميته ي بهداشت گوشت به ميزباني نيوزيلند
كميته هاي فرآورده ها بر حسب ضرورت تشكيل جلسه مي دهند و يا در صورت تصميم گيري كميسيون مبني بر پايان كار به صورت تعليق درآمده يا كاملا حذف مي شوند. ممكن است كميته هاي جديدي بر حسب ضرورت ايجاد شوند تا نيازهاي وي?ه اي براي بهبود استانداردهاي جديد كالاها تأمين شود. كشورهاي ميزبان جلسه هايي را بر اساس نياز براي اركان و كميته هاي فرعي كدكس در فاصله زماني بين 1 تا 2 سال ترتيب مي دهند.
(3) سازمان / كميته ي تخصصي هماهنگ كننده.
در كميته هاي هماهنگ كننده هيچ كشوري به عنوان ميزبان دايم محسوب نمي شود. جلسه ها در كشورهاي يك منطقه و بر حسب ضرورت و با توافق كميسيون تشكيل مي گردند. شش كميته ي هماهنگ كننده متعلق به يكي از مناطق زير وجود دارد:
• آفريقا
• آسيا
• اروپا
• آمريكاي لاتين و حوزه هاي كارائيب
• آمريكاي شمالي و اقيانوسيه ي جنوب غربي.
• خاور نزديك
كميته هاي هماهنگ كننده نقش با ارزشي را در تضمين هماهنگي فعاليتهاي كميسيون با موضوع هاي مورد علاقه ي كشورهاي منطقه يي و موضوع هاي مورد توجه كشورهاي منطقه يي و موضوع هاي مورد توجه كشورهاي در حال توسعه ايفا مي كنند. آنها در فاصله ي 1 تا 2 سال به نمايندگي از طرف كشورهاي مناطق مربوط تشكيل جلسه مي دهند. گزارش اين جلسه ها به كميسيون ارايه و در آنجا بررسي مي شود.

(4) سازمان / كميته تخصصي كاري بين دولت ها
در اين مجموعه سه كميته فعال است.
• كميته ي مواد غذايي حاصل از زيست فن آوري به ميزباني ?اپن
• كميته ي آب ميوه و سبزي ها به ميزباني برزيل
• كميته ي خوراك دام به ميزباني دانمارك
(5) روند تهيه و تكميل استانداردهاي كدكس.
يكي از اهداف كميسيون كدكس مواد غذايي گردآوري و تهيه ي استانداردهاي غذايي و انتشار آن در كتابهاي استانداردهاي غذايي است. مثل ديگر جنبه هاي فعاليت كميسيون رويه ي جاري براي تهيه استانداردها به خوبي تعريف و تنظيم شده است كه به صورت خلاصه شامل موارد زير است.
الف- يك دولت يا كميته ي فرعي كميسيون ارايه ي استاندارد جديد را پيشنهاد مي كند.
ب- كميسيون يا كميته ي اجرايي پيشنهاد ارايه شده را بررسي و آن را به تصويب اوليه مي رساند تا استاندارد پيشنهادي شكل حقوقي بگيرد.
پ- دبيرخانه كميسيون پيش نويس پيشنهادي براي تدوين استاندارد را تهيه و براي اظهار نظر و بررسي به كشورهاي عضو ارسال مي كند.
ت- ديدگاه هاي پيشنهادي توسط كميته ي فرعي كه وظيفه اش تنظيم پيش نويس استانداردهاست مورد بررسي قرار مي گيرد. اين كميته سپس متن را به عنوان پيش نويس استاندارد به كميسيون ارايه مي كند.

ث- در صورت تصويب پيش نويس استاندارد كميسيون آن را به دفعات و تا زماني كه به طور كامل مورد قبول واقع شود براي دولت ها ارسال مي كند. پس از تكميل و نهايي شدن پيش نويسها به استانداردهاي كدكس تبديل مي شود.
در موارد اضطراري تعداد مراحل مورد نياز براي تنظيم انواع استانداردها به 5 تا 8 مرحله تغيير مي كند. در بعضي مواقع لازم است استانداردي چندين بار اين مرحله را پشت سر بگذارد. تنظيم بيشتر استانداردها چندين سال به طول مي انجامد. زماني كه استانداردي توسط كميسيون تصويب شد يك استاندارد كدكس به استانداردهاي غذايي كدكس اضافه مي شود.
(6) استانداردهاي تدوين شده
تا كنون بيش از 240 استاندارد شامل استانداردهاي عمومي و استانداردهاي وي?ه ي مواد غذايي و تعداد بسيار زيادي نظام نامه و خطوط راهنما تدوين و تصويب شده است. 26 مورد از مطالب تدوين شده ي كدكس مربوط به فرآورده هاي شيلاتي است كه در جدول يك آورده شده است.( تعدادي از اين استانداردها توسط نگارنده ترجمه شده و در كتابخانه هاي شيلات موجود است). يادآور مي شود در مورد ساير فرآورده هاي شيلاتي نيز استانداردها و نظام نامه هايي در دست تدوين است كه در حال حاضر به صورت پيش نويس در اختيار اعضاي كميسيون كدكس قرار داده شده تا جهت تكميل و تصويب نهايي بررسي شوند.
استانداردها نظام نامه ها و خطوط راهنماي كدكس در قالب 14 جلد كتاب جمع آوري و تدوين شده است. به اين عنوان ها در جدول 2 اشاره شده است.
(7) وظايف كشورها صنايع و مصرف كنندگان در قبال استانداردهاي كدكس
الف: وظايف كشورهاي عضو
اين وظايف را مي توان به صورتهاي زير دسته بندي كرد:
• تهيه ي اطلاعات مربوط به فعاليتهاي كدكس و انتقال آنها به سازمان هاي دولتي دانشگاهي صنعتي و مصرف كنندگان.
• شركت در تكميل استانداردها و ساير موارد.
• انتقال سندهاي پيشنهادي به سازمانهاي ذيربط جهت بازبيني و اظهار نظر.
• جمع آوري نظرها و پيشنهادها و انتقال آنها به دبيرخانه ي كميسيون براي بحث و بررسي و تكميل استانداردها.
• اطمينان از اجراي استانداردهاي ملي و نظام نامه هاي مربوط به استانداردهاي كدكس.
ب: وظايف صاحبان صنايع غذايي
• شركت در تكميل استانداردهاي پيشنهادي.
• بازبيني پيش نويس استانداردها و اظهار نظر در مورد آنها
• اجراي استانداردهاي ملي در توليد فرآوري برچسب زني و حمل و نقل مواد غذايي و هماهنگي با استانداردها و نظام نامه هاي كدكس.
پ: وظايف مصرف كنندگان
• آگاهي يافتن از فعاليتهاي كميسيون مواد غذايي.
• مطلع شدن از چگونگي تكميل استانداردهاي كدكس مواد غذايي.
• انتقال نظرها و پيشنهادهاي خود به سازمانهاي ذيربط براي تكميل يا اصلاح استانداردها.
• انتخاب نظرها و پيشنهادهاي خود به سازمانهاي ذيربط براي تكميل يا اصلاح استانداردها.
• انتخاب مسئولانه ي مواد غذايي در فروشگاه ها و عدم خريد مواد غذايي غير استاندارد.
(8) نتيجه:
با عنايت به روند رو به توسعه ي صنايع فرآوري آبزيان كشور و اهميت سلامتي و ايمني مصرف كنندگان و نيز جلوگيري از زيانهاي اقتصادي حاصل از جا به جايي و نگهداري نا مناسب آبزيان چه در رويا و چه در ساحل و نقض شرايط فرآوري و عرضه محصولات شيلاتي ضرورت استفاده و به كار گيري استانداردها و نظام نامه هاي فرآورده هاي شيلاتي كدكس مواد غذايي از پيش نمايان است.
از اين رو اجرايي كردن استانداردهاي كدكس و ترجمه ي اسناد به زبان فارسي براي سهولت استفاده ي توليد كنندگان محصولات شيلاتي و نيز مشاركت در تهيه ي استانداردهاي جديد شيلاتي از جمله وظايفي است كه كميته فني ماهي و فرآورده هاي شيلاتي كدكس غذايي ايران بايد به آنها بيشتر توجه كند.

غلامرضا شويك لو / كارشناس فرآوري و كنترل كيفي مواد غذايي



منابع:
1- شويك لو غلامرضا (1375) كدكس مواد غذايي و استانداردهاي شيلاتي آن ماهنامه ي آبزيان شماره 62 فروردين 1375.
2- رجب بيگي مجتبي و همكاران (1383) كدكس آليمانتاريوس اصول و مفاهيم دفتر سازمان هاي تخصصي بين المللي و منطقه يي وزارت جهاد كشاورزي.
3-www.codex alimentarius.net

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:23
فراورده هاي سوريمي پديده اي نوظهور در ايرلند

در سالهاي اخير با فراهم آمدن فرصت هاي جديد براي توليد كنندگان مواد غذايي ايرلند بازار فرآورده هاي آماده ي مصرف در اين كشور رشد چشمگيري داشته است. در ايرلند بخش فرآوري غذاهاي دريايي از ساير بخش هاي صنعت غذا در ارايه محصولات جديد بهداشتي و با ارزش افزوده شيلاتي توسعه كمتري داشته است. افزايش آگاهي از عوارض ناشي از چاقي سليقه غذايي مصرف كنندگان را تغيير داده و تمايل آنها نسبت به مصرف غذاهاي جديد و جايگزين را افزايش داده است. از اين رو توليد كنندگان غذاهاي دريايي و خرده فروشان براي رفع نياز اين تقاضا با چالش توسعه ي محصولات جديد مغذي آماده مصرف و با كيفيت مواجه شده اند.
براي پاسخگويي به اين تقاضا پ?وهش هاي دانشگاه Cork ايرلند منجر به توليد مجموعه اي از غذاهاي دريايي با ارزش افزوده شد. يكي از اين محصولات فرآورده هاي تقليدي شكل دار سوريمي است. در اين محصولات به جاي پوشش ناني (Bread-Crumbed) مرسوم در بازار از پوشش لعاب حاوي مواد طعم دهنده و رنگي (Glaze) استفاده شده است. براي آن كه كودكان به راحتي اين محصولات را مصرف كنند آنها را به صورت لقمه هاي كوچك قالب گيري مي كنند. اين فرآورده ها را مي توان به حالت تازه/ يخ زده (منجمد) به بازار عرضه كرد. مصرف كنندگان ايرلندي با حضور اين محصولات در بازار با محصولاتي سالم مغذي كم چرب و خوشمزه روبرو شده اند.
فرآورده هاي حاصل از سوريمي در بازار جايگاه وي?ه اي دارند. در 20 سال گذشته اين محصولات كم چرب و مغذي سومين محصول وارداتي ايرلند از ايالات متحده ي آمريكا بعد از ميگو و كنسرو تون بوده است. توليد كنندگان آمريكايي فروش محصولات به بازارهاي اروپا را افزايش داده و اين فعاليت مهم را به بازارهاي چين و جنوبشرقي آسيا نيز گسترش داده اند.
بافت محصولات سوريمي پروتئيني و نرم است و طعم آن ها با افزودني ها تعديل مي شود. اين محصولات بعد از شكل دهي پخته مي شوند. شكل محصولات با توجه به شكل قالب متفاوت است. براي افزايش قدرت ?لي و بافت محصول نهايي مي توان از مواد افزودني مختلف و مناسب استفاده كرد. در فرآوري اين محصولات ابتدا براي استخراج پروتئين هاي ميوفيبريلي به سوريمي نمك افزوده مي شود. از نشاسته براي بهبود بافت و تشديد قدرت اتصال آب استفاده مي شود.
غير از محصولات تقليدي (imitation) در مورد ساير فرآورده هاي سوريمي پ?وهش هاي كمتري به خصوص در مورد زمان ماندگاري انجام شده است. پ?وهشگران دانشگاه Cork چهار نوع محصول جديد از سوريمي توليد كرده اند. اين محصولات تازه / يخ زده به بازار عرضه مي شوند.
در ايرلند سوريمي به صورت تجارتي توليد نمي شود. از اين رو براي توليد محصولات مورد مطالعه از سوريمي ماهي سفيد (Atlantic whiting) كه به صورت دستي توليد شده بود استفاده شد. در اين پ?وهش سوريمي با آب نمك و پودر نان در مخلوط كن مخلوط شد و سپس محصولات قالب گيري شدند. براي طعم دادن به محصول آن را در مخلوط لعاب غوطه ور كردند. براي چهار نوع محصول توليدي از چهار نوع لعاب: لعاب بالتي (B) ليمو و فلفل (LP) نوع ايتاليائي (l) و سير و رزماري (RG) استفاده شد. محصولات توليدي داراي 15% پروتئين و 3/0 درصد چربي بودند. اين مقدار چربي براي مصرف كنندگاني كه تمايل به مصرف غذاهاي كم چرب دارند مناسب است. رنگ روشن و طعم دهنده هاي مختلف و شكلهاي فانتزي اين محصولات را براي كودكان بسيار جالب توجه كرده است.
اين محصولات به دو صورت بسته بندي شدند:
1. بسته بندي در اتمسفر كنترل شده (MAP) با مخلوط 40% گاز دي اكسيد كربن و 60 درصد گاز نيترو?ن. در اين روش محصول به مدت 12 روز در دماي C˚4 تا 0 نگهداري شد.
2. بسته بندي در سيني هاي پلاستيكي و انجماد آنها. در اين روش محصول به مدت 50 روز در دماي C˚18- نگهداري شد. وي?گي هاي بافت رنگ pH اكسايش چربي وضعيت ميكروبي و ارزشيابي حسي هر دو محصول بسته بندي شده آزمايش شد.

بررسيهاي ميكروبي
ماهي و ساير محصولات دريايي تازه بسيار مستعد فساد هستند. اين فساد ناشي از رشد ميكروب ها بعد از مرحله جمود نعشي و كاهش طبيعي دماي بدن ماهي است كه به واسطه ي آن يك محيط طبيعي براي رشد ميكروب هاي سرما دوست مولد فساد فراهم مي آورد. بدبويي و بدطعمي نتيجه فعاليت ميكروبي در محصولات شيلاتي تازه است كه كاهش عمر ماندگاري محصول را نيز به دنبال دارد.
شمارش سرما دوست ها در محصولات بسته بندي شده در MAP بعد از 12 روز از نگهداري محصول از cfu/g 109 – 104 و شمارش مزوفيل ها از cfu/g 105 – 104 متغير بود. شمارش سرما دوست ها و مزوفيل ها در محصولات منجمد كمتر از مقدار شمارش شده در حالت قبلي بود. اين مهم به واسطه ي اثر سرما در كاهش / توقف رشد ميكروبهاست. پ?وهش هاي بسيار زيادي اثر ضد ميكروبي و مقاوم به اكسايش سير و رزماري را گزارش كرده اند. شمارش ميكروب هاي سرما دوست و مزوفيل در محصولات نگهداري شده به حالت انجماد بعد از 50 روز نگهداري cfu/g 105 – 103 بود.

pH
در خصوص ايمني مواد غذايي pH هر مادهي غذايي عاملي بحراني است. در غذاهاي با pH خنثي يا قليايي نظير گوشت باكتريها قالب ترين فلور ميكروبي در فرآيند فساد هستند. pH همه غذاهاي بسته بندي شده در MAP طي 12 روز نگهداري تغيير چنداني نداشت. تغيير مهمي بين pH محصول B و I كه بين 4/6 1/6 برآورد شد وجود نداشت. pH محصول LP كمتر از pH محصولات B و I در محدوده ي 1/6 7/5 بود.
محصولات حاوي سير و رزماري داراي پائين ترين pH (8/5 2/5) در مقايسه با ساير محصولات بودند. به طور مشابه pH محصولات منجمد در طي 50 روز نگهداري تغيير مهمين كرد. اختلاف مهمي در pH محصولات B I و LP كه در محدوده ي 7/6-2/6 بودند مشاهده نشد. اگر چه pH محصول RG نسبت به ساير نمونه ها كمتر بود. (9/5-5/5) .

ارزشيابي حسي
ارزشيابي حسي توسط 12 نفر از ارزشيابان در محل دانشگاه انجام شد. ارزيابان آموزش نديده بودند. ولي در ارزشيابي حسي غذاهاي دريايي مختلف داراي تجربه بودند. نمونه ها در فر داغ به مدت 12 دقيقه آماده شدند. امتياز نمونه هاي LP و B بسته بندي شده در MAP نسبت به نمونه هاي I و RG بسته بندي شده در MAP از نظر كيفيت رنگ و مقبوليت كلي و قابليت پذيرش طي 12 روز نگهداري در يخچال بالاتر ارزيابي شد.
امتيازهاي ارزشيابي حسي نشان داد كه اختلاف مهمي در طعم و قابليت جويدن غذا در چهار نوع محصول توليدي وجود ندارد. امتياز همه محصولات در اين خصوص بيشتر از 60 درصد بود. اگر چه محصول نوع (I) از نظر ارزشيابي كلي كمترين امتياز (55% 45%) را نسبت به ساير نمونه ها (85 55%) در بيش از 12 روز نگهداري كسب كرد.

افت رطوبت
افت رطوبت قابل ملاحظه اي در محصول RG مشاهده شد. اين مهم ممكن است به خاطر pH پائين محصول طي 12 روز نگهداري باشد. pH محصول RG در ميان ساير محصولات بسته بندي شده در MAP پائين ترين مقدار بود همانند محصول RG بسته بندي شده در MAP مقداري افت رطوبت در محصول RG نگهداري شده به حالت انجماد مشاهده شد. دليل اين افت pH پائين محصول RG منجمد بود كه در مقايسه با ساير محصولات هم دما پائين ترين مقدار بود. محصول I از نظر رنگ و پذيرش كلي بعد از 50 روز نگهداري به حالت انجماد نسبت به ساير محصولات مشابه امتياز كمتري كسب كرد. نتايج ارزشيابي حسي نشان داد كه اختلاف مهمي در امتياز قابليت جويدن محصول و بافت در هر چهار نوع محصول وجود دارد.
از نظر طعم محصولات B LP و RG امتياز بالايي گرفتند. (70%>) در حالي كه به محصول I امتياز پائين تري (6550 درصد) داده شد. از نظر سليقه و ارجحيت محصول ارزيابان به محصول I پائين ترين امتياز (5535%) را دارند. امتياز ساير محصولات (75%60%) بود.

بافت
سفتي و چسبندگي بافت با استفاده از دستگاه SMS ( دستگاه اندازه گيري بافت ) انجام شد. اين دستگاه شبيه فك انسان عمل جويدن و گاز زدن را تقليد مي كند. محصول RG در مقايسه با ساير محصولات بيشترين سفتي را دريافت داشت. اين مهم به خاطر افت رطوبت است كه پيشتر بيان شد. اختلاف قابل ملاحظه اي بين چهار نوع محصول MAP نگهداري شده به مدت 12 روز از نظر چسبندگي بافت (57/0 47/0) مشاهده نشد.
نظير محصول RG بسته بندي شده در MAP سفتي بافت محصول RG منجمد نگهداري شده به مدت 50 روز از ساير محصولات بيشتر بود. اختلاف معني داري بين چسبندگي چهار نوع محصول منجمد (62/048/0) مشاهده نشد.

اكسايش چربي
اكسايش جربي توسط روش اسيد تيوباربي توريك (TBARS) ارزيابي شد و به صورت ميلي گرم كيلو گرم / Malonaldehyde نمونه گزارش شد. اختلاف چشمگيري در اعداد TBARS محصولات B I LP و RG بسته بندي شده در MAP ويا يخ زده مشاهده نشد. به دليل كاهش مقدار چربي در محصولات اعداد TBARS خيلي پائين گزارش شد.
گزارش شده است كه اعداد TBARS بالاتر از 1 ميليگرم MDA بر كيلوگرم نمونه كه ارتباط با اكسايش چربي دارد. توسط ارزيابان آموزش ديده شناسايي مي شود. كل اعداد TBARS در مورد محصولات MAP و منجمد كمتر از 8/0 ميلي گرم MDA بر كيلوگرم بود كه توسط ارزيابان قابل قبول گزارش شد.


رنگ
براي سنجش رنگ محصولات از دستگاه سنجش رنگ Minolta Chromameter و CR-300 استفاده شد. گزارش ها حاكي از آن است كه اختلاف مهمي در رنگ محصولات MAP در مدت نگهداري (12روز) ديده نشده است. در مورد محصولات منجمد گزارشها حاكي از تغيير رنگ و كاهش سفيدي محصول نگهداري شده به مدت 50 روز در حالت انجماد است.


نتيجه
چهار نوع محصول طعم دار توليد شده از سوريمي براي عرضه تازه و منجمد (يخ زده) به بازار توليد شد. اين محصولات از نظر ارزش غذايي راحتي مصرف و كيفيت بالا مطابق سليقه ي مصرف كنندگان بودند. با ارزشيابي بافت رنگ وضعيت ميكروبي و اكسايش چربي كيفيت بالا و مرغوب محصولات تأييد شد. محصولات به دو صورت تازه ( بسته بندي شده در MAP و نگهداري شده به مدت 12 روز دردماي زير C˚4) و يخ زده و بسته بندي شده در سيني هاي پلاستيكي و درزگيري شده و نگهداري شده در دماي C˚18- به مدت 50 روز ارزيابي شدند. محصول I بسته بندي شده در MAP و نيز بسته بندي به حالت انجماد داراي كمترين امتياز مقبوليت مصرف كننده بود. ساير محصولات اختلاف معني داري با هم نداشتند.

غلامرضا شويك لو كارشناس فرآوري و كنترل كيفيت مواد غذايي

Ref: INFOFISH International 1/2005/page: 32-36

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:23
بسته بندي محصولات غذايي دريائي در اتمسفر اصلاح شده

رشد و پايداري ميكروبها در مواد غذايي فاكتور اصلي در تعيين زمان ماندگاري بسياري از محصولات غذايي است. تغييرات شرايط محيطي در مدت نگهداري حمل و نقل گردد و هرگونه تغيير مي تواند باعث افزايش بار ميكروبي و در نتيجه كاهش كيفيت مواد غذايي گردد.
آلودگي ميكروبي قبل و بعد از عمل آوري يكي ديگر از مشكلات عمومي در حفظ كيفيت مواد غذيي است. اكسيداسيون چربي ها و روغن ها در مدت زمان نگهداري توليد بو وطعم نامناسب مي كند كه براي مصرف كنندگان قابل قبول نيست.
يكي از عواملي كه مي تواند از رشد باكتري هاي عامل فساد و افزايش بار ميكروبي جلوگيري كند و همچنين تغييرات شيميائي از جمله اكسيداسيون چربي ها را كاهش دهد بسته بندي مناسب محصولات دريائي است. بدين ترتيب استفاده از مواد و روش هاي مناسب براي به حداقل رساندن ضايعات محصولات از اهميت وي?ه اي برخوردار است.
يكي از روش هايي كه مي تواند در نگهداري و حفظ كيفيت ماهي تازه بسيار مناسب باشد بسته بندي ماهي در اتمسفر اصلاح شده است كه بهModified atmosphere packaging معروف است. بسته بندي MAP يعني: وارد كردن هوا در يك پاكت (يا بسته) ماهي با تركيب مختلفي از گازها با تركيب خاص دي اكسيد كربن نيترو?ن و اكسي?ن.
به عبارت ديگر قرار دادن ماهي تازه در يك ظرف يا بسته و جايگزين كردن هوا با گاز ديگر و يا تركيبي از گازهاي ديگر و بستن ظرف و نگهداري آن در شرايط سرد را MAP مي گويند.
دراين سيستم غلظت اكسي?ن را در تركيب گازها به نسبت هوا كاهش داده و غلظت دي اكسيد كربن را افزايش مي دهند. افزايش غلظت دي اكسيد كربن از رشد باكتريهاي عامل فساد جلوگيري مي كند.
بطور متداول دي اكسيد كربن در تركيب اتمسفر اصلاح شده به بالاي 20% حجم رسانده مي شود و در اين غلظت از رشد باكتريها جلوگيري مي شود و همچنين اكسيداسيون چربي ها را كاهش مي يابد.
از بسته بندي محصولات دريائي در اتمسفر اصلاح شده در اروپا و انگليس و استراليا بصورت گسترده اي استفاده مي گردد. در حال حاضر استفاده از بسته بندي Vacuum Packaging (VP),MAP در ديگر كشورها در حال افزايش است.
تفاوت بسته بندي MAP و VP در اين است كه در MAP از تركيب دي اكسيد كربن و ديگر گازها استفاده مي شود و ماهي همراه با اين گاز بسته بندي مي گردد در حاليكه درVP هوا از داخل بسته بندي خارج مي گردد. بدين ترتيب در هر دو روش رشد باكتري هاي اكسي?ن دوست عامل فساد كاهش مي يابد.

يكي از نكات مهم در بسته بندي MAP توليد محصول با كيفيت بالا و با حداقل بار ميكروبي قبل از بسته بندي مي باشد. چنانچه محصول اوليه قبل از بسته بندي از بار ميكروبي بالائي بر خوردار باشد مي تواند در مدت نگهداري در سرما باعث فساد ماهي گردد. بنابراين استانداردي كه براي بار ميكروبي قبل از بسته بندي وجود دارد اين است كه: مواد خام دريائي بايد كمتر از 1000 باكتري در يك گرم ماده غذائي باكتري داشته باشند و به عبارت ديگر ماندگاري مواد غذايي دريايي بستگي به سطح باكتريائي اوليه آنها دارد.
در يك بررسي مدت زمان ماندگاري وحفظ كيفيت فيله ماهي سالمون Atlantic salmon در اتمسفر اصلاح شده در چهار درجه سانتيگراد 3 تا 5 روز با بار باكتري اوليه از 10000 عدد در هر گرم اندازه گيري شد. اما زمانيكه تعداد بار باكتري هاي اوليه كمتر از 1000 عدد در گرم بود به 13 روز افزايش يافت. همچنين فيله ماهي قزل آلاي رنگين كمان با بار ميكروبي 10000 عدد در گرم در اتمسفر اصلاح شده و چهار درجه سانتيگراد نه روز و با بار ميكروبي اوليه 1000 عدد در هر گرم گوشت ماهي در چهار درجه سانتيگراد به 14 روز زمان ماندگاري و حفظ كيفيت افزايش يافت(Stuve slattery 1997) .
عده اي اعتقاد دارند كه وجود اكسي?ن با گازهاي نيترو?ن و دي اكسيد كربن مي تواند بوتوليسم را در بسته بندي MAP ايجاد كند اما بايد توجه كرد كه كلسترديوم بوتولونيوم Clostridum botulinum صرف نظر از وجود اكسي?ن يا دي اكسيد كربن در شرايط دست كاري و فيله كردن در درجه حرارت بالا قبل از بسته بندي رشد خواهند كرد. اگر چه اكسي?ن باكتري هاي معمولي عامل فساد را افزايش مي دهد اما بسته بندي در وكيوم و يا اتمسفر اصلاح شده نمي تواند آنها را كنترل كند.
بهرحال حجم باكتريهاي اوليه و خصوصيات گونه اي ماهي ها مدت زمان ماندگاري ماهي را معين مي كند. در بعضي از گونه ها در شرايط سرما و اتمسفر اصلاح شده و در دماي كمتر از پنج درجه سانتيگراد كلسترديوم بوتولونيوم C-botulinum تا 21 روز كنترل شده است.
(Robert C.et al 1986)

تهيه كننده: يزدان مرادي
دانشجوي دكتري دانشكده علوم صنايع غذائي دانشگاه UPM مالزي

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:23
بازار ميگو تعرفه ها و قوانين

بخشي از اين گزارش ترجمه ايست از متن ارائه شده توسط هلگا جوزپه در كنفرانس بازارهاي جهاني ميگو كه طي روزهاي 26 و 27 نوامبر 2004 در مادريد اسپانيا برگزار شد.
بطور كلي در اين گزارش 5 عنوان اصلي مورد توجه واقع شده است كه عبارتند از:
1-موافقت نامه هاي مورد عمل در سازمان تجارت جهاني ( WTO )
2-مباحث مربوط به دستور كار DOHA
3-وضعيت تعرفه ها و سهميه بندي ها در ايالات متحده آمريكا اتحاديه اروپا و ?اپن
4-ساير مباحث مرتبط با موضوعات فوق
5-نتايج بررسي هاي مختلف مرتبط با بازار ميگو

لازم است تا در اينجا از خانم مهندس طاهري كه زحمت ترجمه برخي از قسمت هاي مورد استفاده در اين گزارش را بر عهده داشته اند قدرداني شود.
گروه مطالعات بازار دفتر طرح و توسعه آمادگي دارد تا در زمينه تكميل مطالعات از نظرات كارشناسان و متخصصين گرامي استقبال نمايد.
شيلات و موافقت نامه هاي سازمان تجارت جهاني ( WTO )

در بين موافقت نامه هاي متعدد سازمان تجارت جهاني بخشي از آنها بطور مستقيم با مباحث و مسايل شيلات و آبزيان مرتبط مي باشند. البته موضوعات مربوط به شيلات در قالب عناوين كلي تري كه در برگيرنده تمامي مواد غذايي و دارويي مي باشد ديده شده است.
اين موافقت نامه ها در هفت گروه دسته بندي شده اند كه عبارتند:
1-موافقت نامه كنترل هاي بهداشتي و بهداشت نباتي ( SPS )
در اين موافقت نامه اصل بر حفظ سلامت انسان و جلوگيري از ورود امراض مختلف به كشورها در اثر ورود مواد غذايي با كيفيت نامطلوب قرار گرفته است. همچنين مواد خام و فراوري شده نمي بايست ذخاير ?نتيكي گياهي و حيواني كشور مقصد را تهديد نمايد.
اگرچه اين موافقت نامه بر مبناي اصول پيش گفته طراحي شده است ليكن بسياري از كشورها از اين حربه به عنوان يك مانع غير تعرفه اي براي جلوگيري از واردات انواع مواد غذايي و حمايت از توليدات داخلي استفاده مي كنند. استفاده از اين مانع در كشورهاي توسعه يافته عموميت بيشتري نسبت به كشورهاي در حال توسعه دارد و علت اصلي امر را بايد در ضعف هاي تكنيكي و كمبود امكانات پيشرفته فرآوري آماده سازي و كنترلي ( نظير آزمايشگاه هاي مجهز به وسايل مورد نياز ) جستجو نمود.
2-موافقت نامه موانع فني در تجارت
3-موافقت نامه نحوه كمك هاي مالي حمايتي و يارانه ها
سازمان تجارت جهاني از كشورهاي عضو خود خواسته است تا اولا ميزان كمك هاي مالي خود در تمامي زمينه هاي توليد تا صادرات محصولات به خصوص محصولات بخش كشاورزي را قطع كنند تا توليد و صادرات با قيمت واقعي انجام شده و شرايط رقابتي بر بازار جهاني حاكم شود ثانيا در صورت نياز به حمايت اين حمايت ها از افراد و اشخاص توليد كننده يا ساير واسطه هاي توليد تا صادرات مي بايست انجام شود و پرداخت يارانه مستقيم به منظور كاهش قيمت تمام شده كالا و در نتيجه افزايش قدرت رقابت آن در بازارهاي جهاني مورد تاييد نيست.
4-موافقت نامه صدور مجوز واردات براي توليد كنندگان
5-موافقت نامه مرتبط با آنتي دامپينگ
6-موافقت نامه نقش ن?اد و اصالت ( مالكيت هاي معنوي )

7-مباحث مربوط به مراكز استقرار

تعريف دامپينگ ( قيمت شكني ) از ديدگاه WTO

بطور كلي سازمان تجارت جهاني از دامپينگ تعريف و برداشت خاصي را ارائه نموده تا با وضع قوانين جلوگيري كننده از آن به مقابله با اين پديده بپردازد.
در اين تعاريف بيشتر به روشهاي اندازه گيري و محاسبه قيمت واقعي يك كالا اشاره مي شود.
در تعاريف مذكور سه روش براي محاسبه ارزش نرمال يك محصول ارائه شده است كه عبارتند از:
•قيمت يك كالا در بازار كشوري كه صادر كننده آن محصول است.
•قيمت صادراتي همان كالا يا به عبارت بهتر قيمتي كه صادر كننده در كشور مقصد صادرات بر كالا مي گذارد.
•يا يك محاسبه متكي بر تركيب هزينه هاي توليد هزينه هاي جانبي توليد و صادرات و حاشيه سود نرمال.
بخش ششم از الزامات گات مقياسهايي را براي اندازه گيري آنتي دامپينگ به كار مي برد. در حالت دامپينگ كالا يا محصول خاصي با قيمتي زير قيمت نرمالش صادر مي شود كه چنين محصولاتي سبب وارد آمدن زيانهاي عديده اي به صنايع مشابه در كشور وارد كننده شده و معاهدات تجارت آزاد را نقض مي كنند.
جزئيات نحوه چنين اندازه گيريهايي در موافقت نامه تنظيمي در پايان مذاكرات توكيو گنجانده شده است. در مذاكرات دور اروگوئه در اين توافقات بازنگري شده است. باز بيني موافقت نامه ها براي شفافيت بيشتر و جزئي تر شدن موضوعات مرتبط با اين پديده بوده و در آن به معيارهاي سنجش اينكه چه كالاهايي مشمول تعريف دامپينگ شده و چگونه و به چه ميزان به صنايع داخلي آسيب مي رسانند.
همچنين در اين تجديد نظر معيارهاي رسيدگي به دامپينگ و روش اندازه گيري و مقابله با آن با استفاده از اختيارات محلي مورد اشاره قرار گرفته اند.
در يكي از روش هاي شناسايي كالاهاي مشمول قوانين و توافقات ضد دامپينگ مقايسه اي بين قيمت صادراتي يك كالا و ارزش نرمال آن انجام شده و مشخص مي شود كه آن كالا بطور اختياري و با قيمت نرمال صادر شده و يا با هدف پركردن بازار كشور مقصد قيمت گذاري شده است.
در موافقت نامه ارزيابي تقاضا ارتباط بين قيمت ها قيمت شكني و اثرات آن بر صنعت داخلي مورد سنجش قرار مي گيرد. در واقع در اين موافقت نامه تمامي عوامل موثر در بهبود يا تضعيف صنعت داخلي ارزيابي مي شوند. اين توافق نامه وضع موجود صنعت داخلي را بصورت دوره اي تفسير مي كند.
بايد توجه داشت كه به جز چند استثناء معمولا صنايع داخلي مواد خام مورد نياز خود را از توليد كنندگان داخلي يا محصولات مشابه توليدي تامين مي كنند بنا براين در صورتيكه واردات مواد خام يا توليد شده بي رويه و با قيمت شكني همراه باشد هم توليد كننده ماده خام و هم صنعت در يك فرآيند يك طرفه و غير قابل رقابت ورشكست خواهند شد.
اين روندها مشخص مي كنند كه فرآيندهاي ضد قيمت شكني چگونه آغاز شده و چگونه اجرا شده و ادامه مي يابند. به هر يك از طرفين نيز فرصتي براي اثبات شرايط فعلي داده مي شود.
مققرات وضع شده در زمينه ضد قيمت شكني مقررات و تعهدات لازم را مورد تاكيد قرار داده و مدت زمان اجراي اين مقررات را نيز تعيين مي نمايد. طي يك دوره زماني پنج ساله ارزيابي مي شود كه آيا اقدامات ضد قيمت شكني موافقت نامه موثر بوده و مي توان شرايط را بر اساس مقتضيات فعلي تغيير داد و يا بايد مقررات سخت گيرانه تري را اعمال نمود.
بر همين اساس حاشيه هاي مورد نظر در پديده قيمت شكني نيز تعريف مي شوند مانند حاشيه سود و نيز ميزان اختلاف قيمت قابل پذيرش براي يك كالا نسبت به قيمت صادراتي آن كالا و يا ميزان واردات يك محصول در مقايسه با مصرف و صادرات مجدد آن.
مباحث مربوط به دستور كار DOHA
دستور كار Doha شامل مجموعه مباحثي است كه موارد مختلفي از جمله تجارت بين المللي آبزيان افزايش قابليت دسترسي به بازار كمك هاي مالي به توليد و تجارت آبزيان برچسب زني هاي زيست محيطي ارتباط بين قوانين تجاري WTO و موافقت نامه هاي زيست محيطي و همچنين كمك هاي فني و ظرفيت هاي ساختاري را در بر مي گيرد.
بهبود وضعيت قابليت دسترسي كشورها به بازار آبزيان به ميزان كاهش موانع تعرفه اي و غير تعرفه اي بستگي دارد. با توجه به آنكه آبزيان و محصولات آنها مشمول موافقت نامه هاي بخش كشاورزي نمي شوند بنابراين قابليت دسترسي به بازار و توسعه بازارهاي آن به بخش محصولات تجاري غير كشاورزي و قرادادها موافقت نامه ها و مباحث اين بخش بستگي خواهد داشت.
مباحث دستور كار Doha موارد مورد علاقه كشورهاي در حال توسعه در زمينه صادرات را مد نظر قرار مي دهد. علاوه بر اين معيارهاي مربوط به ظرفيت هاي ساختاري را كه به كشورهاي كمتر توسعه يافته كمك مي كند كه به طور موثر در معاملات و مذاكرات تجاري شركت نمايند مشخص مي سازد.
در اين دستور كار موارد مورد نياز در زمينه برچسب زني به محصولات با اهداف زيست محيطي و تاثير اين برچسب زني بر روند تجارت مورد بحث قرار گرفته و به تاثير متقابل سياست هاي برچسب زني زيست محيطي و قوانين سازمان تجارت جهاني مي پردازد و نشان ميدهد كه اين دو تا چه حد در مقابل يكديگر هستند.
چند نوع از برچسب زني هاي زيست محيطي در زمينه شيلات مورد عمل قرار مي گيرد. هدف اصلي اين برچسب زني ها ايجاد انگيزه در بازار و مديريت آن و همچنين ايجاد تقاضا براي توليدات حاصل از ذخاير دريايي خوب مديريت شده و كمك به توسعه آبزي پروري پايدار است.
در حال حاضر محصولات با برچسب زيست محيطي يا Eco-labeling تقريبا در بازار يافت نمي شوند با اين حال موضوع مذكور سئوالات زيادي را پيرامون نحوه برچسب زني نحوه صدور گواهي بين المللي براي محصولات نحوه گزينش اطلاعات و شفافيت آنها نقش دولت هاي داوطلب در زمينه برچسب زني و صدور مجوزها و ساير موارد مورد نياز كشورهاي در حال توسعه براي سازگاري با سيستم برچسب زني محصولات آبزي مطرح ساخته است.
علاوه بر اين ارتباط بين قوانين WTO با برچسب زني داوطلبانه بايد مشخص و روشن باشد.
دستور كار Doha به ارتباط بين قوانين موجود WTO و الزامات مشخصي كه در موافقت نامه هاي زيست محيطي در زمينه تجارت بيان شده اند ( MEAs ) مي پردازد. اين الزامات ارتباط بين مديريت شيلاتي و روند تجارت را مشخص مي سازند. گونه هاي مورد نظر MEAs را معين نموده و معيارهاي تجاري خود را بر اساس سازمانهاي مديريت منطقه اي شيلاتي قرار مي دهد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:24
تعرفه ها و موافقت نامه هاي تجارت آزاد در ايالات متحده آمريكا
در ايالات متحده امريكا براي همانند ساير كشورها از هر يك از كالاهاي ورودي من جمله ميگو تعرفه ورودي دريافت مي شود. اين تعرفه شامل تمامي محصولات و فرآورده هاي ميگو مي شود. البته برحسب نياز بازار آمريكا و حفظ منافع مصرف كنندگان و همچنين با قيد حفظ منفعت توليد كنندگان داخلي اين تعرفه ها بسيار متغير بوده و از صفر تا بيش از يكصد درصد متغير مي باشند.
تعرفه براي تمامي محصولات دريايي و ميگوي منجمد در حالت كلي صفر بوده و براي فرآورده هايي كه همراه با گوشت ماهي كنسرو مي شوند به 5 درصد مي رسد.
اما در عين حال قوانين مربوط به آنتي دامپينگ و با هدف حفظ موقعيت و قابليت رقابت توليدات ميگوي جنوب آمريكا اين تعرفه ها را تغيير داده و براي 6 كشور كه جز برزيل و اكوادور مابقي آنها در جنوب شرق و شرق آسيا قرار گرفته اند و براي برخي از محصولات تا سطوح بالاتر از يكصدوده درصد افزايش داده است.
در صورتيكه در آمريكا تعرفه ورودي كالايي صفر باشد نيازي به درج نام اين كالاها در فهرست توافقات تجارت آزاد دو يا چند جانبه بين ايالات متحده آمريكا و طرف يا طرف هاي مقابل نمي باشد. البته باز هم بايد در اين مورد قانون آنتي دامپينگ را استثنا نمود.
آنچه كه از بررسي مجموع وضعيت تجاري آمريكا بدست مي آيد آنستكه اين كشور اگر چه در ظاهر به قوانين و موافقت نامه هاي سازمان تجارت جهاني و تجارت آزاد پايبند است ليكن در واقع و بر اساس منافع ملي خود هيچگونه اعتقاد قلبي به اين قوانين و موافقت نامه ها نداشته و آنها را بر اساس ايجاب منفعت خود تفسير و اجرا مي نمايد.
در موارد بسياري ديده شده كه آمريكا بر خلاف نظام نامه WTO از موانع فني غير فني و قرنطينه اي و بهداشتي و بر خلاف واقع بر عليه كشور يا محصولي خاص اقدام نموده و جلوي واردات را گرفته است.
قيمت شكني در ايالات متحده آمريكا
تامين ميگوي بازار آمريكا اغلب از طريق توليد داخلي و صيد دريايي صورت مي پذيرد. افزايش واردات ميگو از كشورهايي كه هزينه توليد در آنها پايين تر و مقرون به صرفه تر است و به خصوص در زمينه آبزي پروري سبب شده تا قيمت فروش ميگو در آمريكا تنزل يابد و به همين علت توليد كنندگان آمريكايي چندان راغب به عرضه ميگو در بازارهاي داخلي نيستند.
اين مسئله سبب شد تا توليد كنندگان آمريكا همتايان خارجي خود را به قيمت شكني و ايجاد ركود در بازار متهم نموده و زمينه لازم را براي تصويب قوانين سختگيرانه بر ضد فعاليت 6 كشور توليد كننده ميگو فراهم آورند.
كشورهاي مورد نظر اين قانون هم در عين حال ساكت نمانده و هم از طريق دادگاه هاي منطقه اي و هم از طريق سازمان تجارت جهاني عليه ايالات متحده اقامه دعوي نموده اند. با توجه به زمان بر بودن فرايند شكايت كه گاه دو سال به طول مي انجامد انتظار مي رود اختلالات زيادي هم در آمريكا و هم در ساير بازارها به خصوص اروپا بوجود آيد.

با اعمال قانون آنتي دامپينگ در آمريكا ميزان عرضه كاهش يافته و قيمت ها در سطح خرده فروشي افزايش داشته اند كه در اين شرايط مصرف كنندگان هم كاهش عرضه و هم افزايش ماليات را متحمل شده اند. در سطح بين المللي هم ميزان ميگوي قابل عرضه در ساير بازارها افزايش يافته كه در نتيجه قيمت ها در سطح عمده فروشي كاهش مي يابند و اين به زيان ساير كشورهاي توليد كننده كه مشمول قانون مذكور نمي شوند هم تمام شده است.
در حال حاضر شش كشور برزيل اكوادور هندوستان تايلند چين و ويتنام مشمول قانون آنتي دامپينگ آمريكا شده اند.
طبق اعلام وزارت بازرگاني آمريكا تعرفه واردات براي شش كشور فوق الذكر تا 113 درصد تعريف شده است. البته تصميم نهايي در اين زمينه و آخرين تغييرات آن در اوايل سال 2005 اعلام خواهد شد.
از زماني كه اين عوارض تصويب شدند مذاكرات متعددي جهت كاهش عوارض مذكور بين آمريكا و كشورهاي درگير انجام شده است. طبيعتا در اين ميان راه براي ورود برخي از محصولات با تعرفه پايين تر از كشورهايي كه مشمول قانون فوق نمي شوند باز خواهد شد. افزايش تعرفه ها بخصوص در زمينه مواد خام باعث خواهد شد تا سود بيشتري عايد 13000 پرورش دهنده سواحل خليج آمريكا و آتلانتيك جنوبي شود.
طبق يك قانون فوق العاده كم سابقه اين پرورش دهندگان با انجام برخي عملكردهاي صادراتي مشمول بعضي حمايت ها شده اند.
سازمان تجارت جهاني اعلام كرده كه اين موضوعات غير قانوني بوده و حتي براي شركاي تجاري آمريكا نيز غير قابل تحمل بوده و مي تواند به اعمال تعرفه هاي تنبيهي متقابل منتهي شود.
از 30 سپتامبر 2004 ايالات متحده به شدت قانون برچسب زني از مبداء را اعمال نموده است. البته نسخه نهايي اين قانون از چهارم آوريل 2005 بطور رسمي توسط وزارت كشاورزي آمريكا اعمال خواهد شد. با توجه به اين قانون خرده فروشان ملزمند تا ميگويي را عرضه كنند كه كشور توليد كننده ميگو و نوع ميگو ( دريايي يا پرورشي ) را مشخص نمايند. البته غذاهاي دريايي فرآوري شده از اين قانون مستثني هستند.
در سپتامبر 2004 و به دنبال اعمال قانون آنتي دامپينگ و براي حمايت از صنعت داخلي ميگوي آمريكا اين كشور پرو?ه بازاريابي داخلي ميگو را با اعتباري معادل 7/3 ميليون دلار كه توسط دولت فدرال تامين شده است آغاز نمود تا بدين وسيله سبب ساز افزايش تقاضا و قيمت هاي داخلي شود. بخشي از اين پرو?ه معيارهاي كيفي را هدف قرار داده است.
از سوي ديگر قوانين حفظ محيط زيست بوسيله قانون برچسب زني تقويت شد. به عنوان مثال به گزارش وزارت كشور آمريكا واردات ميگوي دريايي صيد شده در تايلند كه توسط تورهاي ترال صيد شده اند به علت تهديد محيط زيست لاك پشت هاي دريايي كاهش چشمگيرداشته است. اين عامل باعث شده تا دولت تايلند با درخواست صيادان اين كشور مبني بر به تعويق انداختن قانون ممنوعيت صيد ميگو با ترال كه در ماه مي سال 2004 وضع شده بود موافقت نكند.
تايلند به همراه كشورهاي نيجريه ونزوئلا و هند مطابق مشخصات قانون 609 آمريكا نمي تواند براي مدت طولاني ميگوهايي را كه با تور ترال صيد شده اند در آمريكا عرضه كند. اين بخش از قانون به موضوع صدمات روش صيد با ترال به جمعيت لاك پشت هاي دريايي اشاره دارد.

تعرفه ها و موافقت نامه هاي تجارت آزاد در اتحاديه اروپا
در اتحاديه اروپا تعرفه واردات ميگوي منجمد 12 و براي كنسرو 20 درصد تعيين شده است. البته تعدادي از كشورها از جمله كشورهاي ACP ( كشورهاي آفريقايي حوزه درياي كارائيب و اقيانوس آرام ) از اين قاعده مستثني هستند. براي كشور شيلي ميزان تعرفه هاي وارداتي به ميزان 2 درصد براي ميگوي منجمد و 2/4 درصد براي كنسرو كاهش داده شده است.
كشور تايلند نيز در رابطه با اتحاديه اروپا تا سال 1999 از سيستم عمومي تعرفه هاي ترجيحي ( GPS ) استفاده مي كرد. اتحاديه اروپا در نظر دارد تا مجددا از مزاياي اين سيستم براي صادركنندگان تايلندي استفاده كند.
كشورهاي عضو ACP از گذشته از تعرفه هاي صفر درصدي براي محصولات شيلاتي برخوردار بوده اند. علاوه بر اين در موافقت نامه اي كه در ?وئن 2000 بين اتحاديه اروپا و ACP امضاء شد كنسرو ماهي تن نيز از عوارض گمركي معاف گرديد.
در موافقت نامه هاي همكاري هاي اقتصادي روال رايج در حال منسوخ شدن است و به جاي استفاده از چتر بزرگي كه فقط كشورهاي توسعه يافته را در بر مي گيرد ترتيبي اتخاذ شده است تا كشورها بر اساس نزديكي و علايق مشترك گرد هم آمده و به هم امتياز بدهند.
اين تغيير رويه موقعيت كشورهايي نظير ACP را تضعيف مي كند زيرا با رويه جديد امتيازات وي?ه اين گروه به كشورهاي ديگر نظير LDCs نيز تخصيص داده مي شود. از سوي ديگر كاهش عوارض گمركي به صورت عمومي و همه گير در آمده و انتظار مي رود اين كاهش باز هم ادامه يابد ( موضوع مذكور بخشي از دستور كار Doha است ) كه به اين ترتيب ترجيحات و تعرفه هاي ترجيحي نيز به تدريج كمرنگ و حذف خواهند شد.
موضوع كاهش تعرفه ها هنوز بطور كامل در اتحاديه اروپا پذيرفته نشده است. ده كشوري كه در ماه مي 2004 به اتحاديه اروپا پيوستند موظف شده اند تا تعرفه هاي ورودي خود را با بقيه كشورها هماهنگ كنند و به اين ترتيب ميزان تعرفه در تمامي اتحاديه اروپا بين 12 تا 20 درصد خواهد بود.
هماهنگي با ساختار اتحاديه اروپا منجر به افزايش سنگين تعرفه ها در برخي كشورها شده كه اين امر دسترسي به بازار را براي كشورهاي صادر كننده مشكل تر نموده است. به عنوان مثال در كشورها ي چك و اسلواكي تعرفه واردات محصولات غذايي كنسرو شده شامل تون ماهيان ميگو و آناناس صفر است ولي در ساختار جديد با يك افزايش بسيار سنگين اين تعرفه ها مطابق ساير كشورهاي اروپايي عضو اتحاديه به 20 درصد خواهد رسيد.

قابليت رديابي در اتحاديه اروپا
مطابق آئين نامه 2000/104 اتحاديه اروپا براي اجراي قابليت رديابي محصولات شيلاتي اطلاعات زير بايد بر روي برچسب كالاهاي عرضه شده در خرده فروشي ها درج شود:

•نام گونه : كه بايد در فهرستي كه هر كشور تهيه مي كند گنجانده شده باشد.
•روش توليد : كه بايد مشخص كننده دريايي يا پرورشي بودن محصول باشد.
•مبداء توليد : مبداء اصلي صيد در اقيانوس يا درياي محل صيد براي محصولات دريايي و در زمينه محصولات پرورشي و آبهاي داخلي كشور محل پرورش يا صيد آبزي بايد مشخص باشد.
ساير مباحث
در طول چهار سال گذشته محموله هاي وارداتي ميگو به اتحاديه اروپا از كشورهاي چين تايلند اندونزي هند فيليپين ويتنام بنگلادش و چند كشور ديگر توقيف شده است.
اصلي ترين علتي كه سبب توقيف اين محموله ها شده مسئله باقيمانده هاي دارويي است كه شاخص ترين آنها آنتي بيوتيك ها هستند.
آنچه كه حائز اهميت است سيستم توقيف و انهدام اتوماتيك محموله هاي حاوي كلرامفنيكل است. در عين حال اتحاديه اروپا به محموله هايي كه حاوي ppm3/0 كلرامفنيكل باشند اجازه مي دهد تا مجددا به كشورهايي كه خارج از اتحاديه اروپا باشند و تمايل به واردات چنين محموله هايي داشته باشند صادر شوند.
مقررات سخت گيرانه اتحاديه اروپا در اين زمينه باعث شده تا مقادير زيادي از ميگوهاي صادراتي كشورهاي مورد اشاره بصورت سرگردان راهي ساير بازارها شده و طبيعتا مسبب قيمت شكني در اين بازارها شوند بطوريكه حتي كشورهاي توليد كننده ميگو نيز براي جلوگيري از اين محموله هاي سرگردان و قيمت شكن و براي حفظ موقعيت توليدات داخلي و سلامت مصرف كنندگان اقدام به وضع تعرفه هاي بالا براي واردات ميگو نموده اند.
مشكل باقيمانده هاي دارويي بيش از هر كشور ديگري گريبانگير كشور چين شده و باعث شده تا صادرات ميگوي چين را با مشكلات مضاعفي روبرو نمايد. آنها از يك سو با قانون آنتي دامپينگ آمريكا مواجهند و از سوي ديگر با ممانعت اتحاديه اروپا مواجه شده اند به عبارت بهتر بازارهاي اصلي جهان را از دست داده اند.
تعرفه ها و موافقت نامه هاي تجارت آزاددر ?اپن
سطوح تعرفه هاي واردات انواع ميگو و فرآورده هاي آن در ?اپن بسيار نازل تر از اتحاديه اروپا است و در تعيين سقف تعرفه ها مصالح مصرف كنندگان بيش از هر چيزي در نظر گرفته شده است. علاوه بر جدول مذكور اين كشور بر حسب مورد با برخي از كشورها به توافقاتي براي اعمال تعرفه هاي ترجيحي نيز رسيده است.
به عنوان مثال پس از دو سال مذاكرات متعدد در رابطه با محصولات كشاورزي با كشور مكزيك دو كشور به توافق رسيدند تا از آوريل 2005 تعرفه واردات از مكزيك نسبت به سه تا هفت سال گذشته كاهش يابد و به اين ترتيب راه نفوذ به بازار ?اپن براي اين كشور هموارتر شود. اين نكته نيز حائز اهميت است كه كشور ?اپن بعد از ايالات متحده دومين بازار بزرگ جهان محسوب شده و راه يابي از طرق وي?ه به بازار اين كشور براي تمامي كشورهاي توليد يك مزيت بزرگ محسوب مي شود.
اما در مقابل اين توافقات وزارت بهداشت ?اپن نيز همانند همتايان اروپايي خود مقررات سخت گيرانه اي را براي برخي از محموله ها و كشورها اعمال نموده است. به عنوان مثال اين وزارت به وارد كنندگان ميگو از چين هشدارداده تا ميزان آنتي بيوتيك در ميگوها را بررسي كرده و از وارد نمودن ميگو هايي كه حاوي مقادير بيش از حد مجاز آنتي بيوتيك هستند خودداري نمايند.
طبق اعلام وزارت بهداشت ?اپن ميزان مجاز آنتي بيوتيك اكسي تترا سايكلين ppm2/0 است و اين در حاليستكه ميزان اين ماده در ميگوهاي زنده وارداتي از چين تا بيش از يازده برابر يعني ppm3/2 اندازه گيري شده است.
برخي از وارد كنندگان ميگوها را براي مدت دو روز بعد از صيد همراه با ماهيان پهن نگهداري مي كنند. كه اين به معناي نگهداري طعمه حاوي آنتي بيوتيك براي يك دوره زماني مشخص بوده و مي تواند اين باقيمانده ها را با بزرگنمايي بيولو?يك به ماهيان پهن منتقل نمايد.
نتايج
از مجموع مباحث فوق نتايج ذيل حاصل شده اند:
•تعرفه هاي ميگو رو به كاهش بوده و برخي از كشورها از جمله ?اپن در اين مسير پيشگام مي باشند.
•ايالات متحده بر اساس حمايت از توليدات داخلي و عليرغم پيشگام بودن در كاهش تعرفه هاي ورودي مجازات هاي تعرفه اي را عليه 6 كشور اعمال نموده است كه اين مجازات ها بر خلاف عرف تجاري و قوانين سازمان تجارت جهاني است.
•تعرفه ها در اتحاديه اروپا بالا بوده و هنوز تحت تاثير سازمان تجارت جهاني كاهش نيافته است.
•ارتقاء سيستم هاي كنترل كيفيت و مقررات بهداشتي در كشورهاي وارد كننده استاندارد هاي كيفي را بالاتر برده و موجب توقيف برخي از محموله ها شده است در عين حال اين مقررات سلامت مصرف كنندگان را تضمين نموده است.
•بهبود سيستم هاي كنترل كيفيت در كشورهاي توليد كننده تعداد محموله هاي مورد توقيف را كاهش داده است.
•مصرف كنندگان حرف اول و آخر را در رمينه كيفيت و اصالت محصول مي زنند.
•نگرانيهاي زيست محيطي از جمله حفاظت از مانگروها به يكي از مباحث مهم در كنترل كيفيت ميگو تبديل شده اند.
•صدور مجوزهاي تجاري ارگانيك و قيمت گذاري عادلانه نقش مهمي را در تضمين كيفيت ميگو ايفا مي كنند.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:24
عرضه بهداشتي آبزيان, مصرف بيشتر و كاهش ضايعات
طرح هماهنگي بهينه سازي تحويلگيري حمل و نقل فرآوري و عرضه آبزيان مصرف انساني طي امضاي يادداشت تفاهمي با آقايان مهندس لطف الله سعيدي معاون وزير جهاد كشاورزي و مدير عامل شيلات ايران و دكتر منصور سياري معاون وزير جهاد كشاورزي و رئيس سازمان دامپزشكي كشور در دفتر سازمان دامپزشكي كشور مورد بازنگري قرار گرفت.
اين طرح كه در سال1374 به امضاي مسئولين شيلات ايران سازمان دامپزشكي و معاونت امور بهداشتي وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشكي رسيده بود پس از گذشت 9 سال مجددا مورد بازنگري و تجديد نظر قرار گرفت و طي جلسات مشترك بين كارشناسان و مسئولين شيلات ايران و سازمان دامپزشكي كشور طرح فوق در يك مقدمه 5 بخش و 8 پيوست اصلاح و به امضاي طرفين رسيد.

پس از امضاي يادداشت تفاهم مقرر شد تفاهم نامه مذكور به ادارات كل ذيربط استانهاي مربوطه به همراه دستورالعملهاي اجرايي و زمان بندي آن ابلاغ گردد. همچنين مقرر شد تهيه و ابلاغ هر گونه دستورالعمل مرتبط با طرح با رعايت مفاد طرح و هماهنگي طرفين تهيه و ابلاغ شود و كميته مشترك كارشناسي از شيلات و دامپزشكي جهت پيگيري و نظارت بر اجراي طرح تشكيل و نسبت به بازديد و تهيه گزارشهاي ادواري اقدام نمايند.
از انجا كه دربازنگري طرح جديد اساسا ديدگاه هاي جديدي مورد توجه قرارگرفته است و ابعاد متنوعي از حيث اعمال قوانين وتضمين هاي اجرايي در تحقق اهداف طرح گنجانده شده است سايت شيلات به منظور اطلاع رساني گسترده تر با آقاي حميدرضا شاه محمدي مشاور مدير عامل و مدير كل توسعه بازار و صنايع شيلاتي گفتگويي را انجام داده است در ذيل مي خوانيد:
شيلنا:آقاي شاه محمدي در تفاهم نامه جديدي كه بين شيلات ايران و سازمان دامپزشكي به امضاء رسيد بازنگري هاي جديد و تغييرات مهمي صورت پذيرفت. چه ضرورتهايي منجر به امضاء اين تفاهم نامه در شرايط كنوني شده است
حميدرضا شاه محمدي: همانطوريكه مستحضر هستنيد طي ساليان گذشته شيلات ايران بعنوان متولي صنعت شيلات اقدامات بسيار مفيدي را در جهت افزايش توليد آبزيان بخصوص در زمينه آبزي پروري و همچنين واگذاري امور تصدي گري به بخش خصوصي انجام داده است كه نتيجه آن افزايش توليد آبزيان به حدود بيش از 2 برابر طي دو دهه گذشته بوده است. سازمان دامپزشكي نيز بعنوان متولي امر بهداشت آبزيان اقدامات مؤثري در خصوص كنترل و نظارت انجام داده است كه از جمله مهمترين موارد مي توان به صدور گواهي بهداشتي براي آبزيان و همچنين كد EC براي صادرات آبزيان به كشورهاي اروپائي اشاره نمود. يكي از اقدامات مهمي كه در سال 74 انجام گرفت تدوين طرح تحويل گيري بود كه تا حدودي توانست در خصوص بهبود روشهاي نگهداري و جابجائي در جهت توليد و عرضه محصولات بهداشتي و جلب اعتماد عمومي براي افزايش مصرف اين ماده غذائي سالم كمك نمايد. اما با توجه به نتايج و بررسيهاي بعمل آمده در سالهاي اجراي آن بازنگري اين طرح لازم بنظر مي رسيد كه در اين راستا دفتر نظارت بر بهداشت عمومي سازمان دامپزشكي و اداره كل توسعه بازار و صنايع شيلاتي شيلات ايران طي جلسات مشترك كارشناسي طرح موجود را به منظور ارتقاء استانداردها و انجام اصلاحات لازم بازنگري نموده تا در سالهاي آتي بتوان با ياري خداوند متعال و تلاش و هماهنگي لازم بين دو سازمان گامهاي مؤثرتري در جهت ارتقاء بهداشت و كيفيت فرآورده هاي شيلاتي برداشته شود.

شيلنا:نكات و موارد جديد كه اساسا در طرح اضافه شده است چيست
حميدرضا شاه محمدي: نكات جديد زيادي در طرح وارد شده است كه اجراي آنها مي تواند كيفيت آبزيان را متحول و سلامت مصرف كنندگان را تأمين نمايد. از جمله:

•ملزم كردن شناورهاي صيد دور ( خارج از محدوده EEZ) به داشتن امكانات انجماد و نگهداري.
•سردسازي سريع كليه آبزيان صيد شده اعم از دريايي و پرورشي با مخلوط آب و يخ.
•آزاد سازي خروج و حمل تازه آبزيان دريايي و پرورشي به اقصي نقاط كشور مشروط به آنكه در مبدا به لحاظ تازگي درجه يك ارزيابي شده باشد. ( به جز تون ماهيان كه شرايط آن در طرح آمده است).
•قطع غذا 48 ساعت قبل از صيد ماهيان پرورشي و دارو يكماه قبل از صيد الزامي شده است.
•جعبه گذاري ماهيان تجاري و پرورشي متوسط براي حمل و نقل در دريا و خشكي الزامي گرديده است.
•خودروهاي سردخانه دار براي حمل ماهي منجمد ملزم به داشتن و استفاده از دستگاه ثبت دما (ترموگراف) گرديده اند تا بتوان از شرايط نگهداري ماهي در طول مسير اطمينان حاصل نمود.

•واحدهاي فرآوري ملزم به رعايت ضوابط gMPو haccP گرديده اند.

•انجماد و فرآوري و عرضه ماهيان بيش ا زيك كيلوگرم بدون تخليه شكمي و آبشش ممنوع اعلام گرديده است. تنها رعايت همين ماده بخش اعظمي از ضايعات جلوگيري كرده و دسترسي مردم را به ماهي سالم فراهم تر خواهد ساخت.

•عرضه ماهي با نامه هاي غير واقعي نيز ممنوع اعلام گرديده است.
شيلنا:شيوه اي كه بر اساس آن دستور العمل هاي طرح بين طرفين مي بايست رعايت و هماهنگ شود چيست و چگونه اعمال مي شود
حميدرضا شاه محمدي: بر اساس جدول زمان بندي اجراي موضوعات طرح كه در آخر طرح آمده است سازمان پي گيري كننده هر يك از بندها به تفكيك مشخص شده است و با هماهنگي لازم بين دو سازمان پي گيريهاي بعدي انجام مي پذيرد.

شيلنا:با توجه به اينكه رعايت قوانين از طرف عاملين توأم با صرف هزينه اضافه اي خواهد بود و امكان افزايش قيمت محصول نهايي محتمل استآيا در اين زمينه بودجه اي به شكل يارانه يا تأمين بخشي از هزينه هاي مذكور وجود دارد
حميدرضا شاه محمدي: اين موضوع مستقيما در طرح پيش بيني نشده است. اما هر دو سازمان وظيفه مند هستند در راستاي تحقق اهداف طرح حمايتهاي لازم را انجام دهند بخشي از اين حمايتها ممكن است در قالب تسهيلات بانكي ارزان قيمت و يا كمكهاي ترويجي صورت گيرد. اما برگشت هزينه هاي طرح از طريق كاهش ضايعات امكان پذير خواهد بود.
شيلنا:قاعدتا رعايت دستورالعمل هاي اجرايي از سوي عاملين با ضمانت هاي اجرايي توأم است آيا حدود وظايف شيلات و يا دامپزشكي بر اساس قانون مي تواند منجر به صدور احكام قضايي گردد
حميدرضا شاه محمدي: همانطور كه در پيوست يك طرح مفاد قانوني اجراي طرح كه قوانين هر دو سازمان است به صورت شفاف ذكر شده است. حدود وظايف اشاره شده مي تواند اهرم مناسبي براي اجراي دستورالعمل هاي اجرايي و در صورت عدم رعايت توسط عاملين منجر به صدور احكام درون سازماني (مثل ماده 7 دستورالعمل كميسيون تخلفات صيادي) و قضائي ( مثل ماده 14 قانون مولد خوراكي و آشاميدني) گردد.
شيلنا: تا چه ميزان مي توان به آثار و پيامدهاي اين طرح در جامعه نظير امنيت غذايي سلامتي و افزايش مصرف و آبزيان خوشبين بود
حميدرضا شاه محمدي: در صورت انجام كليه مراحل طرح از مرحله صيد تا مصرف مي توان آثار مهم آنرا در بهبود كيفيت و بهداشت آبزيان كاهش ضايعات تأمين امنيت خاطر مصرف كننده و افزايش مصرف آبزيان تا حد قابل ملاحظه اي خوشبين باشيم. بطور خلاصه ميزان تأمين ايمني و حتي كيفيت محصولات متناسب با ميزان پيشرفت در عملياتي كردن طرح خواهد بود.
شيلنا:به نظر جنابعالي نقش شيلات و به وي?ه صنايع شيلاتي مرتبط در بهينه كردن مقررات و قوانين در زير بخش با توجه به شيوع بيماريها و رشد تكنولو?ي هاي جديد در فرآيند تحويل گيري حمل و نقل و فرآوري و عرضه آبزيان چگونه خواهد بود
حميدرضا شاه محمدي: البته در اين خصوص صنايع شيلاتي طي ساليان گذشته بعنوان متولي صنايع پس از صيد شيلات اقدامات مفيدي انجام داده است كه از جمله آنها مي توان به همكاري در تدوين استانداردها و آئين كارهاي جابجائي و فرآوري آبزيان بهبود ادوات و ابزار و امكانات مورد نياز جابجائي و نگهداري در شناورهاي صيادي و خودروهاي حمل ماهي سرمايه گذاري براي ايجاد تجهيزات و تأسيسات زيربنائي در بنادر صيادي تنوع بخشي به توليد فرآورده هاي آبزيان ارتقاء فني و اقتصادي در واحدهاي توليدي صنايع شيلاتي توسعه صنايع فرآوري انجماد بسته بندي كنسرو و پودر ماهي و ... اشاره نمود. اما با توجه به اينكه در هر كدام از زمينه هاي ذكر شده در دنيا پيشرفت سريعي بوجود آمده است. لزوم رفتن به سمت تكنولو?ي هاي جديد امري بديهي است. با توجه به شعار ماهي غذاي سلامتي و كاهش ذخاير آبزيان در درياها لزوم بهينه كردن تكنولو?ي پس از صيد ضرورت بيشتري پيدا مي كند كه شيلات مي تواند نقش مهمي در اين خصوص داشته باشد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:24
سيستم قابليت رديابي (Traceability) و گزيده اي از قوانين مربوطه در اتحادية اروپا و آمريكا


امروزه موضوع قابليت رديابي بحث روز سازمانهاي بازرسي آبزيان و صنايع شيلاتي در دنيا است . از ?انويه سال 2005 ميلادي صنايع غذايي و شيلاتي اتحاديه اروپا و همچنين كشورهاي ثالث كه خواهان صادرات محصولات خود به اروپا هستند بمنظور انطباق الزامات قانون شماره 178 پارلمان و شوراي اروپا مورخ 28 ?انويه 2002 ميلادي بايستي اين سيستم را اجرا كنند.
قابليت رديابي يا Traceability به معني توانايي رديابي كردن تعقيب و شناسايي محصول يا محموله مواد غذائي در تمام مراحل توليد فرآوري و توزيع است.
از نظر سازمان استاندارد بينالمللي (ISO )قابليت رديابي عبارتست از : توانايي رديابي كردن تاريخچه محل و كاربرد محصول موردنظر هنگامي كه اين محصولات بيانگر مبدا محل مواد اوليه و تاريخ فرآوري ميباشد.
قابليت رديابي سلامتي مصرفكنندگان را افزايش ميدهد.
قابليت رديابي كنترل سريع وآسان محصول را ممكن ساخته و شناسايي همه محصولات را براي مشتريان تضمين مي كند.
قابليت رديابي توانايي شناسايي همه افزودنيها و مستندات فرآيند را براي محصولات توليدي كارخانه تضمين مي كند. همچنين ابزاري است كه بوسيله آن مواد اوليهافزودنيهاي غذايي محصولات و بستهبندي آنها در طول زنجيره عرضه رديابي ميشود. در نهايت قابليت رديابي يك سيستم كنترلي است.
مهمترين و مرتبطترين قانون در اين خصوص مواد 18 تا 20 قانون EC به شماره 2002/178 است.

ماده 18- قابليت رديابي
اين ماده الزام رديابي تمام مواد اوليهاي كه قرار است در تهيه مواد غذايي بكار رود و يا انتظار آن ميرود كه در تهيه مواد غذايي بكار رود را بيان ميدارد . اين الزام هم شامل توليدكننده و هم مصرفكنندة موادغذائي ميباشد. رديابي بايد داراي سيستم مناسبي باشد و اطلاعات آن بايد در صورت درخواست مقامات ذيصلاح قابل دسترسي باشد.

جزئيات ماده 18:
1-رديابي مواد غذايي و خوراك دام و جانداراني كه براي توليد غذا بكار ميروند و هرگونه ماده ديگر كه قرار است در مواد غذايي استفاده شود و يا انتظار داريم كه در تهيه چنين موادي بكار رود بايد درتمام مراحل توليد فرآوري و توزيع مورد تصديق قرار گيرند.
2-متصديان تجارت مواد غذايي و خوراك دام بايستي قادر باشند تا هر فردي كه مواد غذايي از طرف آنها عرضه شده شناسايي كنند ازاينرو چنين متصدياني بايستي به سيستمها و روشهايي تجهيز شوند كه قابليت ارائه اطلاعات لازم به مقامات ذيصلاح را داشته باشد.
3-متصديان تجارت مواد غذايي و خوراك دام بايد به منظور شناخت ساير مشاغلي كه مواد اوليه را تامين ميكنند سيستم و روشهايي مناسب داشته باشند. اين اطلاعات بايد در صورت درخواست براي مقامات ذيصلاح قابل دسترسي باشد.
4-مواد غذايي كه در بازار عرضه ميشود ويا احتمال عرضه آن در جامعة اروپا وجوددارد . بايستي بطور كافي و مناسب جهت تسهيل امر رديابي از طريق مدارك مربوطه يا اطلاعات منطبق با نيازهاي مرتبط بر چسب گذاري شده باشند.

ماده 19 - مسئوليت متصديان تجارت مواد غذايي
1-چنانچه متصديان تجارت مواد غذايي به موردي از عدم انطباق درخصوص تهيه توليد فرآوري و عرضه يك ماده غذايي با الزامات ايمني بهداشتي برخورد كنند بايستي بلافاصله از بازار و از مرحلهاي كه كنترل روي نخستين فروشندة مواد غذايي صورت نگرفته برگردانده شود . همچنين بايستي به مقامات ذيصلاح اطلاعرساني شود و جائيكه احتمال دسترسي به مشتري وجود داشته باشد بايستي براي برگرداندن آن محموله دلايلي ارائه كرده و همچنين در صورت نياز فراخواني براي مشترياني كه محصولات قبلا به آنها عرضه شده وجود داشته باشد يعني جائيكه اقدامات كافي براي محفاظت از سلامت مصرفكننده صورت نگرفته است.
2-متصدي تجارت مواد غذايي كه مسئول امور توزيع و فروش هستند بطريقي كه بر بستهبندي برچسبگذاري ايمني و صحت مواد غذايي تاثير نميگذارد در محدوده فعاليتهاي مربوطه بايد به منظور برگرداندن محصولاتي كه با الزامات ايمني مواد غذايي عدم انطباق دارند تدابيري اتخاذ نمايد و بايد در مشاركت براي ايمني مواد غذايي بوسيله كسب اطلاعات لازم در خصوص ردگيري مواد غذايي با اقدامات توليدكنندگان فرآوري كنندگان سازندگان و يا مقامات ذيصلاح در اين راستا همكاري نمايند.
3-چنانچه متصدي تجارت مواد غذايي دليلي بر مضر بودن محصول عرضه شده در بازار به سلامت جامعه داشته باشد بايستي بلافاصله به مقامات ذيصلاح اطلاع دهد . همچنين متصديان بايستي اقدامات قابل پيگيري بمنظور جلوگيري از بروز مخاطره در سلامت مصرفكننده نهايي را به مقامات ذيصلاح اطلاع دهند و نبايد از همكاري افراد (مردم) دربارة انطباق قوانين ملي و قوانين اجرائي با مقامات ذيصلاح در مواردي كه اين همكاري ميتواند خطر ناشي از مواد غذايي را كاهش داده و يا حذف كند جلوگيري كنند.
4-متصديان تجارت مواد غذايي بايد در خصوص اقدامات قابل پيگيري به منظور كاهش بروز مخاطرات از عرضه مواد غذايي كه تا بحال وارد زنجيرة توزيع شدهاست با مقامات ذيصلاح همكاري كنند.

ماده 20 : متصديان و سازندگان خوراك دام
مسئوليتهايي براي متصديان تجارت خوراك دام
1-اگر متصدي تجارت خوراك دام با موردي از عدم انطباق درتوليد و عرضة خوراك دام فرآوري شده توليد شده و يا توزيع شده با الزامات ايمني خوراك دام مواجه شوند بايستي بلافاصله نخستين اقدام را براي برگرداندن خوراك دام از بازار بكار بسته و پس از آن به مقامات ذيصلاح اطلاع دهد. درچنين شرايطي بايد در مورد ماده (3) 15 بطوريكه محموله يا (lot) يا مرسوله الزمات ايمني خوراك دام را بر آورده نميسازد آن محموله بايستي از بين برده شود مگر اينكه مقامات ذيصلاح مجاز بدانند متصدي ميتواند بطور دقيقي به استفاده كنندگان از خوراك دام دربارة عودت آن اطلاع دهد و درصورت نياز و ضرورت وقتي ساير اقدامات براي دستيابي به سطح بالاي ايمني و سلامتي كافي نيست فراخواني از آنها درخصوص محصولاتي كه قبلا ارائه شده انجام دهد.
2-متصدي تجارت خوراك دام كه مسئول امور توزيع و فروش است و بر بستهبندي برچسبگذاري ايمني و صحت خوراك دام تاثيرنميگذارد در محدوده فعاليتهاي مربوطه بايد به منظور برگرداندن محصولاتي كه با الزامات ايمني خوراك دام عدم انطباق دارند تدابيري اتخاذ نمايد و بايد در مشاركت به منظور ايمني مواد غذايي بوسيله كسب اطلاعات لازم در خصوص ردگيري خوراك دام با اقدامات در دست اجراي توليدكننده فرآوري كننده سازندگان و يا مقامات ذيصلاح همكاري نمايند.
3-متصدي تجارت خوراك دام بايستي بلافاصله در صورت مشاهده مواردي كه دال بر وجود عدم انطباق با الزامات ايمني خوراك دام در خصوص محصول عرضه شده به بازار را به مقامات ذيصلاح يا اطلاع دهد. همچنين متصديان بايستي اقدامات قابل انجام را به منظور جلوگيري از مخاطرات ناشي از خوراك دامي كه آنها عرضه مي كنند ويا تابحال عرضه كردهاند با مقامات ذيصلاح همكاري داشته باشند.

ماده 19 و 20 : ايجاد مسئوليت براي شركت هاي خاص كه بلافاصله بايستي:
-محصولات مضنون با مصرف انساني را عودت دهند.
-جهت كاهش و ياحذف مخاطره به مقامات صلاحيتدار مربوطه اطلاع دهند و از با آنها همكاري كنند.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:24
ماده 11:
لازم است همه مواد غذايي و خوراك دام وارداتي از كشورهاي ثالث صادركننده به اتحاديه اروپا الزامات اين قانون و يا حداقل معادل آن را رعايت كنند. اين مهم درسال 2002 تدوين و اطلاع رساني شده و درسال 2005 به اجرا درخواهد آمد.

قوانين ديگر مرتبط با قابليت رديابي:
Directive شماره 95 اتحاديه اروپا سال 2001درخصوص ايمني محصول كه تصريح ميدارد : لازم است شركتها:
-قابليت رديابي محصول بسوي مبداء توليد داشته باشند.
-سيستمهايي جهت بازگرداندن محصولات ناسالم داشته باشند.
-مقامات ذي صلاح را آگاه سازند
در اتحاديه اروپا قابليت رديابي و سيستمهاي بازگرداندن محصول از الزامات متداول دربارة محصولات غذايي هستند. ديگرقوانين اتحاديه اروپا مانند قابليت رديابي و سيستمهاي فراخواني محصول خاص نيستند اما اجزاي گوناگوني از چنين سيستمهايي در صنايع شيلاتي تنظيم ميكنند.
ليست زير قوانين كامل در اين خصوص نبوده ولي جزئيات مثالهايي كه با قابليت رديابي ارتباط دارند را فراهم مي كند.

Directive 93/43 EEC:اين دستور در مورد شرايط بهداشتي مواد غذايي بوده و قوانين تجارت موادغذايي از جنبههاي بهداشتي و الزامات ضروري براي تمامي توزيع كنندگان و دستاندركاران موادغذايي را ارائه ميدهد.
Directive 91/493 EEC:با توجه به شرايط بهداشتي براي توليد و ارائه در بازار محصولات شيلاتي قوانين ديگري در خصوص شرايط بهداشتي صنعت ماهي فراهم مي كند.
Directive 89/396 EEC:براساس اين Directive تمامي موادغذايي بوسيله يك شماره محموله مشخص ميشوند .يك محموله يا (lot) به صورت زير تعريف ميشود:
گروهي از واحدهاي فروش موادغذايي توليدشده ساخته شده و يا بسته بندي شده در شرايط مشابه وقتي مواد غذايي پيش بستهبندي مي شود. اين بدين معني است كه برچسبي به بسته چسبانده شده و يا در مورد محصولات غيربستهبندي شده با مدارك همراهي ميشود.

Directive 2003/89 EEC: اصلاحية Directive شماره 13 اتحاديه اروپا درسال 2000, در ارتباط با علائم وجود مواد افزودني در مواد غذايي كه بايستي بوسيله كشورهاي عضو تا 25 نوامبر سال 2004 ميلادي اجرا شود قانون پيش از آن كه محصولات حاوي 25% مواد افزودني را از شمول قانون معاف كردهبود حذف كرده و برچسب گذاري اجباري براي تمامي تركيبات افزودني مخصوصا مواد غذايي كه بالقوه پس از مصرف حساسيت ايجاد ميكنند نظير فندق و فرآوردههاي دريايي را جايگزين مي كنند.
قانون شوراي جامعه اقتصادي اروپا به شماره 93/2847مبني بر تاسيس سيستم كنترل قابل اجرا در سياست شيلاتي و قانون شوراي اتحاديه اروپا بشماره 2371 سال 2002 ميلادي مبني بر حفاظت وبهرهبرداري پايدار منابع شيلاتي مطابق همان سياست كلي لازم است كه تمام شناورهاي صيادي بيش از 15 متر (از اول ?انويه سال 2005) بوسيله ماهواره پايش شوند و كشورهاي عضو تمامي مدارك و اسناد كامپيوتري در ارتباط با شناسايي موقعيت و اطلاعات مربوط به صيد اين شناورها نگهداري كنند.
يك بخش اساسي هر سيستم قابليت رديابي برچسبگذاري محصول است. الزامات قانوني در مصوبة شوراي اتحاديه اروپا به شماره 104 سال 2000 درخصوص بازارهاي مشترك محصولات شيلاتي صيد شده از دريا و پرورشي سياست متعارف شيلاتي با هدف زير را تشكيل ميدهد.
تثبيت بازارها در خصوص اين فرآوردهها و وضع كردن علائم مشخص يا الزامات برچسبزني براي ماهياني كه به مشتري فروخته ميشود.
اين مطلب بيانگر اين است كه طبقه بندي كردن محصولات مشخص و معين شامل ماهي تازه لازم است كه با علائم زير برچسبگذاري شود:
-نام گونه نام لاتين نام معمول
-روش صيد در دريا آبهاي داخلي يا پرورشي
-مناطق صيد سازمان فائو (FAO) مناطق شيلاتي دريايي داخلي و حتي كشوري كه فرآورده توليدي پرورشي است را مشخص كرده است.

قانون كميسيون اتحاديه اروپا به شماره 2065 سال 2001 ميلادي
قانون مفصل وضع شده براي كاربرد قانون شماره 104 سال 2000 ميلادي شوراي اتحاديه اروپا در ارتباط با اطلاعرساني مشتريان درباره محصولات شيلاتي و آبزيپروري قانون شوراي جامعه اقتصادي اروپا به شماره 2092 سال 1991 ميلادي درخصوص توليد ارگانيك محصولات كشاورزي و علائم مربوط به محصولات كشاورزي و مواد غذايي:
اين قانون اين امكان را بوجود ميآورد كه قابليت رديابي محصولات آبزي پروري ارگانيك در قوانين گنجانده شود.

قوانين غيراتحاديه اروپا درخصوص رديابي محصول:
در اروپا قابليت رديابي بعنوان يك عنصر لازم در قانون ايمني موادغذايي تلقي ميشود در صورتيكه در آمريكا از آن بعنوان يك ابزار در موارد زير ياد ميشود:
-برآوردهكردن اهداف وي?ه ايمني مواد غذايي
-اثبات آنچه توليدكننده يا عرضة كنندة محصول دربارة آن ادعاميكند.
مثلا محصول ارگانيك در ايالات متحده تاكيد بر اين است كه قابليت رديابي مبدا محصول نبايستي در غياب (2001 NFPA) مراقبتهاي وي?ه ايمني مواد غذايي اجباري باشد. بحث حاضر بايستي تابحال حل شده است. ليكن عليرغم اختلافات آشكار عقايد درخصوص رديابي هنوزهم بكارگيري رديابي به منظور صادرات به آمريكا يك الزام است.
مسئوليت تضمين فرآوردههاي دريايي صادره به آمريكا پاسخ به الزامات قانوني است كه از اداره دارو وغذا آغاز ميشود.
اگرچه سيستمهاي حصپ تصديق شده نياز صادرات محصولات دريايي به بازارهاي آمريكا تحت نظر قانون21FDAو 123CFRاست راهكارهاي سالم و بهداشتي فراوري محصولات شيلاتي و واردات آنها
الزام مشخصي جهت اجراي سيستم رديابي محصول وجود ندارد. ليكن بعنوان بخشي از سيستم HACCP (حصپ) بايستي ارتباطي بين batch (محمولهها) و مدارك فرآوري كه ميتواند فقط بوسيله ثبت كدهاي شناسايي محمولهها روي مدارك فرآوري بدست آيد وجود داشته باشد.
بعنوان بخشي از قانون اخير كه به منظور بالابردن امنيت عرضه غذادر پاسخ به حملات تروريستي معرفي شده آمريكا امنيت سلامت عمومي و آمادگي بيوتروريسم وپاسخ قانون 2002 (188-107 PL) را معرفي كرد. اين قانون به پنج بخش تقسيم ميشود كه عنوان سوم حفاظت ايمني و امنيت تهيه موادغذايي و دارويي كه مرتبطترين موضوع با بحث قابليت رديابي (Traceability) است.

اين بخش داراي شروط زير است:
بخش 305- ثبت توليدكنندگان مواد غذايي لازم است متصدي مالك يا موسسه مسئول يك واحد فرآوري داخلي و يا خارجي تا 12 دسامبر سال 2003 مدارك مربوطه را به سازمان FDA ارائه دهد.

بخش 306- تشكيل و نگهداري مستندات ايجاد و نگهداري مدارك براي تعيين تامين كننده و گيرنده بعدي مواد غذايي لازم است مثل (قبلي و بعدي) چنين مداركي به FDA اين اجازه را مي دهد كه مخاطراتي را كه سلامت مصرف كننده را (انسان يا دام) بطور جدي تهديد كرده و يا باعث مرگ ميشود شناسايي كند.
اين بخش به دليل آنكه براي شركتهاي علاقمند به صادرات مواد غذايي بازارهاي آمريكا را مجبور به اجراي رديابي داخلي محصولاتشان مي كند حائز اهميت است.
بخش 307 – پيش آگهي لازم براي ارسال مواد غذايي لازم است پيش از ارسال مواد غذايي مراتب به FDA اطلاع داده شود اين اطلاع رساني بايد شامل موارد زير باشد:
- توصيف محصول
- سازنده و حمل و نقل كننده
-پرورش دهنده
- كشور مبدا
- كشوري كه كالا از آنجا حمل ميشود
- بندري كه محصول از آنجا اجازه ورود پيدا مي كند
مجموع اطلاعات لازم به روش حمل ونقل بستگي دارد اما نبايد از 5 روز فراتر رود و بايد حداقل هشت ساعت از زمان ورود آن به بندر باشد.
علاوه بر قوانين FDA دستورالعملهايي را تدوين كرده است كه شامل ضمانت شركت به شرح زير ميباشد:
-راهبرد موثر براي جمعآوري محصولات شكل دار وجود دارد
- مواد ورودي با سفارشاتي كه به عرضه كنندگان مشخص فرستاده شده مطابقت داشته باشد.
- عرضه كنندگان تمام مواد اوليه شامل مواد بسته بندي افزودنيها برچسبها و غيره بايد شناخته شده باشند ترجيحا مستقل بودن هم مورد مميزي قرار گيرد.
- كدگذاري و بسته بندي محصولات ورودي بايستي از قبل شناخته شوند و مطابق رسيد تائيد شود.
- مكان نگهداري و استفاده از تمام مواد اوليه بايستي در تمام مدت حضور در كارخانه رديابي شود.
- رديابي محصول نهايي انجام شود.

براي مشاهده تصاوير به پيوست يك مراجعه فرمائيد.
مرتضي پهلوان يلي - كارشناس اداره كل توسعه بازار و صنايع شيلاتي

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:25
قابليت رديابي در زنجيره غذاهاي دريايي (Traceability in the seafood chain)

امروزه مصرف كنندگان بدنبال اطلاعات بيشتر و مفيد تري در ارتباط با كالاهايي كه خريداري مي كنند مي باشند و در اين بين غذاهاي دريايي از اهميت خاصي برخوردارند. از اين رو قابليت رديابي محصول و توانايي انجام آن از سر چشمه توليدي محصول, از مواردي است كه در طول فرايند توليد به آن توجه مي شود. بر اساس تعريف ايزو قابليت رديابي يا Traceability عبارتست از ”توانايي شناخت و دستيابي به تاريخچه, وضعيت و كاربرد ماده يا محصولي كه مورد توجه قرار گرفته است. وقتيكه يك محصول در اين بين مورد توجه قرار مي گيرد, در اين حالت Traceabiliy يا رديابي شامل موارد زير مي شود:

منبع اصلي و قسمتهاي مختلف آن

تاريخچه عمل آوري

نحوه توزيع و محل هاي مصرف آن محصول پس از ارسال

براي ماهي و غذاهاي دريايي كه از قابليت فاسد شدن بالايي برخوردار هستند وضعيت حرارتي و شرايط زماني از اهميت خاصي برخوردار بوده و لذا لحاظ كردن اين موارد به عنوان بخشي از تاريخچه محصول ضروري است. بعلاوه سلامت غذايي مسئله مهمي است كه بايد به آن توجه بسيار شود, وجود شواهد و مستنداتي در خصوص استفاده از منابع سالم و همچنين عدم وجود هر گونه آلودگي در خلال فرايندهاي فراوري و حمل و نقل نيز از نكاتي است كه بايد به آن توجه فراوان نمود و در نهايت اصيل بودن و قابل اعتماد بودن محصول بايد ضمانت شود. اينها موارديست كه توجه به آنها بسيار ضروري است.

به منظور رديابي هرچيزي دستيابي به نشانه هاي آن و وجود ردپا يا آثاري از آن ضروريست. ممكن است چنين تصور شود كه با جمع آوري كليه اطلاعات و ثبت آنها در خلال زنجيره توليد مي توان به نشانه هاي مورد نياز دست يافت كه اين تنها اساس كار را بعنوان يك مفهوم كلي شكل مي دهد. در جنين حالتي داده ها ميتواند به ما قابليت رديابي رو به جلو و در جهت معكوس را بدهد. در هر صورت به منظور دستيابي به يك سيستم ثبت اطلاعات سازمان يافته تعريف يك واحد قابل رديابي كاملا ضروري است.

مفهوم واحدهاي قابل رديابي:

در يك چرخه توليد همگن كه همه مواد خام هنگام عبور از چرخه توليد از مجموعه جريانهاي متوالي و پي در پي ميگذرند و با همان وضعيت به مرحله پاياني و عرضه مي رسند, قابليت رديابي كاري ساده و آسان است. اما وقتي بهنگام توليد مواد خام به چند قسمت تقسيم مي شوند و ممكن است بعضي از آنها با بخشهاي ديگر يا عناصر خام ديگري تركيب شوند در اين حالت امكان رديابي پيچيده مي شود. در برخي موارد با توجه به انبار كردن محصولات جهت حفظ و نگهداري و يا كامل شدن محصولات ممكن است اين مسئله بسيار پيچيده تر از حالت قبل هم بشود. در نتيجه تجزيه و تحليل چرخه توليد به منظور شناسايي ارتباط بين قابليت رديابي و چرخه مورد نظر بسيار ضروريست. در خصوص فراوري ماهي, اين مورد را مي توان در توليد فيله ماهي سفيد, شگ ماهيان, فراوري آزاد ماهيان, فراوري آزاد ماهيان, فراوري و عمل آوري ميگو و يا ساير موارد فراوري غذاهاي دريايي بكاربرد.

در حالت هاي ساده ممكن است, تعريف واحد قابل رديابي به عنوان گذر از چرخه توليد, كافي باشد اما در نمونه هاي پيچيده تر لازمست كه تركيب توليد را به عنوان واحد سير حركت تعريف كينم, و داده هاي ثبت شده مربوط به اينكه چطور و چه وقت قسمتهاي متفاوت بكارمي روند را نگهداري كنيم, در هر صورت حتي در خطوط توليد ساده هم لازم است كه توليدات به عنوان متغيرهاي متناوب در شرايط توليد در نظر گرفته شود كه در جريان پروسه ممكن است به توليد محصولاتي با مشخصات متغير منتهي گردد. در چنين مواردي شايد در نظر گرفتن سري هاي زماني مورد توجه قرار گيرد اما در موارد پيچيده تر در قابليت رديابي بعنوان يك محصول واحد توليد شده معرفي مي شود كه از مركز توليد خارج مي شود.

اگرچه هميشه ضرورت ندارد اما به منظور ايجاد تحليل درست از وضعيت, بسيار مهم است كه قابليت رديابي مناسب, بر اساس مجموعه مشخصاتي صورت گيرد كه خريدار به آن توجه مي كند. در يك زنجيره توليد عمده فروش و خرده فروش به عنوان واحد بعدي مطرح مي شوند ولي اين مصرف كننده است كه هميشه فاكتورهاي نهايي را مشخص مي كند. در يك جمع بندي كلي بايد گفت مشخصات بايد بر اساس كيفيت, تاريخچه توليد, اصالت محصول و اعتبار آن تعريف شود.

امكان رديابي داخلي در درون واحد توليدي:

هنگام بررسي توليد محصولات مختلف از ماهي به عنوان مجموعه اي از واحدهاي عملياتي مرتبط با يكديگر در زنجيره اي كه با مواد خام آغاز مي شود و به محصول نهايي خاتمه مي يابد, به هر بخش از عمليات فراوري مي توان به عنوان يك واحد دروني اين زنجيره نگاه كرد و آن را مورد توجه و بررسي قرار داد. اگر قسمتهاي مختلف عمليات فراوري صنعتي را به عنوان يك واحد از زنجيره در نظر بگيريم جمع آوري و نگهداري كليه اطلاعات مربوط به مواد خام از فروشندگان آن قبل از آغاز عمليات فراوري كاملا ضروري به نظر مي رسد.

گاهي در زنجيره قابليت رديابي, بعضي از اين اطلاعات نيازمند عبور و انتقال به واحدهاي بعدي هستند تا بصورت شخصي در نهايت بوسيله كاربران مورد استفاده قرار گيرند. هر چند فقط اطلاعات لازم و ضروري نيازمند ضبط و ثبت هستند و اطلاعات زائد حذف مي گردند. نوع اطلاعات مورد نياز توسط كاربر نهايي مشخص مي شود و ممكن است بر اساس نياز بازار تغيير كند. همچنين ثبت اطلاعات قابل رديابي براي هر مورد نيز لازم مي باشد. براي مثال ممكن است مصرف كنندگان علاقمند به دانستن اطلاعاتي در خصوص اينكه ماهي در كجا, كي و به چه صورت صيد شده است كه اگر اين اطلاعات در دسترس باشد بايد بوسيله پردازشگر ثبت شده و به همراه محصول عبور كرده و در نهايت واحد توليد را ترك نمايد. در نتيجه پردازشگر نيازمند كسب اطلاعات از فروشنده مواد خام و اوليه مي باشد. مشخصات اطلاعات درخواستي مورد نيازيكه بايد گذر كند در زنجيره ماهي از گذشته نيز تامين مي شود.

علاوه بر گذر رو به جلو در زنجيره توليد, اطلاعات جديد به عنوان تازه هاي توليد گردآوري شده و لازمست با مستندات واحد بعدي در اين زنجيره تركيب شوند. براي هر پروسه اجرايي جريانات و رخدادهايي وجود دارد كه مي تواند ثبت شود اما ضرورتا اجرا نيستند. هم توليد و هم فرايندهاي آن نيازمند تحليل و تجربه به منظور ثبت اطلاعات هستند. بسياري از اطلاعات برگشت داده شده ممكن است فقط بوسيله پردازشگر ثبت شوند, اما بعضي از آنها در زنجيره توليد نيازمند عبور به واحد بعدي هستند.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:25
اطلاعاتي كه مي تواند در اين چرخه به واحد بعدي انتقال داده شود عبارتست از كاربرد اهداف فرايند, استفاده از روشهاي عملي خاص مثل پاستوريزه كردن, شفاف كردن و يا ساتفاده از فشارهاي بالا مي باشد. جزئيات بيشتر در ارتباط با توليد خصوصا در زمينه مسائلي كه ممكن است در مورد با محصولات معيوب بوجود آيد, نزر پردازشگر باقي مي ماند و بعضي از اين اطلاعات به فروشنده نه به مصرف كننده انتقال داده مي شود. در واقع در اين روش از دادن اطلاعات اضافي به مصرف كننده جلوگيري شده و همچنين ارتباط بين فروشنده و توليد كننده ( پردازشگر) آسانتر مي شود.

استفاده از فناوري اطلاعات:

همانگونه كه از شواهد بر مي آيد ابزار توصيف شده براي معرفي قابليت رديابي در صنعت فراوري ماهي نيازمند حجم وسيعي از اطلاعات كاربردي است كه بايد انتقال يابد. اين حالت براي هر واحد از زنجيره توليد و هر واحد از زنجيره كلي مطرح است. در نتيجه وجود شيوه هاي پيشرفته فناوري اطلاعات كاملا ضروريست كه داده هاي برگشتي, كاربردي و ذخيره اي را هم در بر گيرد. يك نمونه از انتقال داده هاي آسان همراه با واحد فيزيكي بكاررفته در بين اعضاي گوناگون يك زنجيره توليد سيستم ”باركد“ مي باشد. داده هاي موجود به راحتي جمع آوري شده و در صورت لزوم در مسير بعدي به زنجيره مي پيوندند.

تمام فرايندهاي مربوط به فراوري ماهي در يك طرح كلي مفروض با زمان و ابزارهاي عمومي فناوري اطلاعات بايد مورد بررسي و تجزيه و تحليل قرار گيرد. فرايند داده هاي الكترونيكي به واحدهاي ديجيتال بستگي دارد. بدين معني كه همه اطلاعات نيازمند انتقال به واحد ديجيتال هستند. اين مسئله ابتدا بايد در مرحله توليد مورد بررسي قرار گيرد كه ابزار و ديگر امكانات مورد نياز را براي فرايند ديجيتالي كردن مهيا نمايد. بعلاوه ارتباط خارجي با امكانات فيزيكي فرايند بايد از طريق اينترنت صورت گيرد تا در حد امكان انعطاف پذير و متغير باشد. سيستمهاي متعددي در اين زمينه توسط متخصصان ارائه شد اما از آنجائيكه توسعه در اين زمينه بسيار سريع صورت مي گيرد, لذا هر پردازشگري مي خواهد قابليت رديابي را معرفي كند كه تا براي رويارويي با سيستم هاي در حال تغيير فن آوري اطلاعات آماده باشد.

سيستم هاي كلي و عمومي براي انتقال داده ها در بين گروههاي مختلف تجاري وجود دارد. سيستمهاي EAN_ UCC) European Article Numbering - Uniform Code Council ) براي توزيع اطلاعات در سراسر جهان, اختصاص يافته و به سرعت در حال گردش است, و اساس آن بر پايه سيستم باركدهاي جهاني است كه بر مبناي تعيين عدد موقعيت در جهان Global Location Number ) GLN ) و تبادل اطلاعات الكترونيكي Electronic Data Interchange ) EDI) كه براي انتقال داده ها بكار مي رود, پايه گذاري شده است.

براي دست يابي اطلاعات بيشتر در اين خصوص به سايت اينترنتي http://www.ean-int.org (http://www.ean-int.org/) مراجعه شود. يك پرو?ه هماهنگ اجرايي در سرتاسر اروپا به منظور توافق بر ايجاد سيستم انتقال داده ها در سر تا سر اروپا اجرا شد كه مشخصات مربوط به صيد سنتي و پرورش ماهي را به ترتيب در نظر گرفته و بر اساس فرمهاي موجود در ارتباط با استانداردهاي اروپايي كه توسط سازمان CEN تنظيم شده است و اخيرا هم داراي فرمهاي پيش نويسي براي مطالعات بيشتر هستند, استفاده شده است. سومين راه حل براي كمك به سيستم ها, راه حلهاي فني است كه اين به عنوان يك فاكتور عمومي مطرح مي شود براي اطلاعات بيشتر به سايت http://www.tracefish.org (http://www.tracefish.org/) مراجعه شود.



تمام اطلاعات جمع آوري شده براي اهداف traceability بعدها به عنوان يك منبع اصلي اطلاعات جهت تجزيه داده ها استفاده مي گرددبا استفاده از فن آوري اطلاعات مي توان در هر مرحله محصول را شبيه سازي نمود. پيشرفتهاي بيشتر مانند فرايندهاي مهندسي هم براي استفاده از الگوهاي الكترونيكي قبل از شروع توليد در حالت اصلي و واقعي آن به كاربرده مي شود. اين كار سبب كاهش هزينه ها شده و به توليد كنندگان كمك مي كند تا اطلاعات مورد نيازي را كه محصول واقعي لازم دارد از طريق نوع فرضي آن بشناسند.

شناسايي و تطبيق

علاوه بر رديابي محصولات به روشي كه در بالا شرح داده شد, گاهي تمايل بر اين است كه فراورده هاي حاصل از ماهي را مشخصا از گونهاي كه از آن توليد شده شناسايي شود تكنيكهاي مختلفي براي شناسايي گونه ايكه محصول از آن بدست آمده وجود دارد كه اين حالت در فراورده هايي مثل فيله و يا حالت هايي كه گوشت چرخ مي گردد و در واقع تمام مشخصات خارجي ماهي به نوعي حذف مي شود بسيار حائز اهميت است. بوسيله بعضي از اين روشها مي توان به وجود تركيبات ديگر هم در فراورده مورد نظر پي برد. يكي از روشهاي نسبتا ساده ايكه براي شناسايي مواد خام ماهي مورد استفاده قرار مي گيرد: روش electric focusing كه براي تمايز بين گونه ها از طريق الگوهاي متحد بكار مي رود. اين روش ممكن است در فراورده هاي پخته شده هم بكار رود اما در اين حالت از تفكيك هاي DNA - TYPING استفاده مي شود كه بسيار دقيق و مفيد است اين روش حتي در شناسايي زير گونه ها, خصوصا در خانواده تون ماهيان بسيار مطلوب است.

در اين روش تطبيق محصول يعني اثبات اينكه محصول واقعا همان چيزي است كه بايد باشد و اين بسيار مهم است بنابراين برگشت به اصل و منبع آن محصول تلقي مي شود در هر صورت, معمولا راجع به مراحل مياني در يك چرخه توليد اطلاعات چنداني وجود ندارد لذا اين شكل تطبيق مي تواند به عنوان تكميل كننده قابليت رديابي محصول تلقي گردد.

قابليت رديابي در آينده:

بر اساس تصميم متخذه در پارلمان اروپا از ابتداي ?انويه 2005, قابليت رديابي بايد براي تمام فراورده هاي غذايي اجرا گردد. ( EU 2002) كه در فصل سوم اين قانون شرح زير وجود دارد:

Traceability به معناي توانايي رديابي و دنبال كردن, غذا و كليه فراورده هاي غذايي, همچنين فراورده هاي تهيه شده از حيوانات و اقلام مشابه آن و كليه مواردي كه انتظار مي رود در مراحل مختلف توليد, فراوري و توزيع به يك ماده غذايي و يا غذا ( خوراك حيوانات) اضافه گردد مي باشد. از طرفي اين تعريف همانند تعريف ISO كه قبلا توضيح داده شده كلي و عام نمي باشد اما از طرف ديگر تمام موارد را در بر گرفته و مشخص مي كند نه تنها حيوانات و گياهان بلكه تمام افزودنيها و تركيبات هم جزئي از آن محسوب مي شود بعلاوه اين تعريف نه تنها بر خود غذا دلالت دارد بلكه تغذيه حيواناتي كه بعدا از آنها در تهيه محصولات غذايي, استفاده مي شود را نيز در بر مي گيرد. در فصل هجدهم اين قانون اين مطلب بيشتر توضيح داده شده است, بطوريكه افراد هم موظفند اطلاعات مطمئن و قابل دسترس را در اختيار متقاضيان قرار دهند.

سيستمها و فرايندهاي آنها هم بايد كامل و تمام موارد آنها هم بايد بر چسب زده باشند تا قابليت رديابي را آسان نمايند. پس بر همه دست اندركاران و مسئولان اين بخش واجب شده كه براي تقويت و اجراي اين قانون در سال آينده تلاش نمايند.

چنين به نظر مي رسد كه معرفي رديابي محصول به مصرف كنندگان با افزايش علاقه آن به امنيت غذايي بيشتر همراه است. اما محافظت بيشتر در مقابل فساد مواد غذايي هم از موارديست كه به آن توجه شده است. براي افزايش اعتماد مصرف كنندگان و كسب اعتماد بيشتر آنان به مواد غذايي ابزاري قدرتمند نيازمند است كه رديابي محصولات غذايي Traceability در حفظ اين سهم مي تواند بسيار حائز اهميت باشد. از ديگر عواملي كه جهت معرفي, قابليت رديابي عناصر مطرح است سودي است كه در دراز مدت عايد دست اندر كاران و افرادي مي شود كه به نحوي در فرايند و زنجيره هاي غذاهاي دريايي نقش دارند, مي باشد. اگر چه اين مطلب خصوصا بدليل مخالفت هاي جدي كه امروزه در صنعت غذاهاي دريايي و فرايندهاي مربوط به آن ديده مي شود. به آهستگي منجر به سرمايه گذاري و افزايش هزينه هاي توليد مي گردد البته اين وضعيت براي شركتهاي بزرگ و يا اتحاديه هايي كه بصورت چند مليتي فعاليت دارند و علاقمند به اعتبار شركتشان مي بشاند قابل قبول است.

فروشندگان بزرگتر, نيازمند وضعيت نسبتا بهتري براي قابليت رديابي محصولات نسبت به وضعيت موجود فعلي هستند و در اين بين شركتهاي بزرگ پيشگام معرفي شيوه هاي نوين براي معرفي قابليت رديابي در حيطه صنايع غذايي هستند. جديدترين فعاليتي كه به منظور توسعه بيشتر اين امر صورت گرفته پرو?ه طراحي شده جديديست كه مكمل پرو?ه هاي اتحاديه اروپا در زمينه غذاهاي دريايي است و از 1 ?انويه 2004 آغاز شده است. در اين پرو?ه چند زنجيره قابل رديابي با هدف تكميل سيستم هاي رديابي معتبر تحت شرايط گوناگون آزمايشي مورد تحقيق قرار گرفته است. روشهاي به كار گرفته شود به صورت كلي در شرايط طبيعي اجرا شده و سعي بر اين بوده كه شرايط واقعي حاكم بر زنجيره تجارت ماهي در بين كشورهاي اروپايي كاملا مد نظر گرفته شود. جهت كسب اطلاعات بيشتر به سايت اينترنتي http://www.seafoodplus.org (http://www.seafoodplus.org/) مراجعه شود.


نتيجه گيري:

افزايش تقاضاي مصرف كنندگان براي آگاهي از اصل و تاريخچه فرايندها, نيازمند الگوهاي جديد و مستند مي باشد. اين نيازها را مي توان با معرفي قابليت رديابي يا Traceability در زنجيره هاي توليد مرتفع ساخت. به منظور انتقال حجم وسيعي از اطلاعات مورد نياز, استفاده از فن آوري پيشرفته اطلاعات ضروريست. اين شيوه مي تواند براي الگوسازي توليد نيز بكار رود.

علاوه بر معرفي قابليت رديابي, شناسايي و تطبيق محصولات از طريق تجزيه و تحليل مراحل مياني و پاياني فرايند توليد آن محصول و از طريق كاربرد روشهايي مثل DNA Typing امكانپذير خواهد بود. تمام دست اندر كاران و توليد كنندگان مواد غذايي و چرخه هاي مربوط به آن مي بايست براي اجراي قوانين جديد اتحاديه اروپا در مورد قابليت رديابي كه از اول ?انويه 2005 اجرا مي گردد, آمادگي كامل را كسب نمايند.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:25
انواع روش های صید مورد استفاده در ناو گان شر کت صید صنعتی ایران




روش صيد محاصرهای ( Purse Seine )


دراين روش صيد محاصرهای با استفاده از تور به شكل مستطيل و مانور دایره ای شكل شناورهای پرساينر ( Purse Seiner ) ، گله مـاهيـان تن را كـه از گـونه آبـزيان سطحزي می باشند و معمولاً در فصـول خـاص و در مناطقي خاص ( مثلاً در فصول بين خردادماه تا پايان مهرماه در درياي عمان و مابقي ماهها در محدوده وسيع اقيانوس هند ) بصورت دسته جمعي و در سطح آب دريا مشغول مهاجرت هستند ، محاصر و صيد مي نمايند .

قسمت فوقاني تورپرساين داراي بويه و قسمت تحتاني متصل به زنجير و حلقه هاي مخصوص بنام Snap Ring مي باشند كه باعث مي گردد تورپرساين همچون ديواره ايي مسير حركت گله ماهي را سد نموده و گله را در خود محصور بدارد . با جمع آوري واير سيمي كه از لابلاي Snap Ring عبور كرده ، ته تور بسته و كل تور به شكل پياله ايي در مي آيد كه گله ماهي در حوضچه مانندي كه ديواره آن را تور پرساين تشكيل مي دهد آزادانه شنا مي كند . با بالا كشيدن تور حلقه محاصره تنگ تر شده و آنگاه ماهي توسط ملاقه هاي فلزي به روي عرشه و شناور منتقل مي شوند . بدليل بزرگي ابعاد تور مثلاً 280 × 1000 متر و متناسب با حجم گله ، ميزان صيد در حد چندين هزار كيلو گرم ( تن ) مي باشد .
از همين روش براي صيد ماهيان سطحزي ديگري مثل ساردين نيز استفاده ميشود .
در ناوگان شركت صيدصنعتي ايران ، شناورهاي آزادگان 1.2.3 از همين روش براي صيد تن ماهيان استفاده مي نمايند .




روش صيد ترال ( Trawling )


دراين روش با استفاده از تور به شكل كيسه ايي كه انتهاي آن كاملاً بسته شده است و كشيدن آن توسط شناور ترال( Trawler ) در نزديكي بستر كف دريا (bottom Trawl ) و يا لايه هاي ميان آبي و با فاصله از كف دريا( Mid – Water Trawl ) نسبت به صيد آبزيان هدف اقدام می نمایند . از آنجائيكه در ترال كف (bottom Trawll ) آبزياني كه در نزديكي بستر دريا پراكنده اند مورد هدف صيد قراردارند ، تور ترال از دو لايه فوقاني و تحتاني تشكيل شده است و تخته صيدهاي (otter Boards ) مربوطه نيز متناسب با نوع جنس بستر دريا از جنس چوب و يا فلز و به اشكال مناسب هندسي ( مستطيلي شكل ) ساخته و بكار گرفته ميشوند .

ليكن در ترال ميان آبي ( Mid – Water Trawl ) بدليل اينكه آبزيان مورد هدف صيد در لايه هاي ميان آبي و در سطح وسيعي پراكنده اند ، نياز به تورهاي ترال با دهانه بزرگتر مي باشد و به همين خاطر تور ترال ميان آبي از چهار لايه فوقاني و تحتاني و دو لايه جانبي تشكيل شده است و تخته هاي صيد اين نوع ترال نسبت به ترال كف بزرگتر و از جنس فولاد مي باشند .

تور ترال توسط دو يا چند رشته وايرهاي سيمي محكم و قوي به تخته هاي صيد متصل مي گردد و تخته هاي صيد نيز به وينچ ترال ( Trawl Winch ) نصب شده بر روي عرشه ترالر متصل مي باشند . بدين شكل با به آب انداختن تور ترال و پس از آن تخته هاي صيد و رها سازي متراژ وايرهاي سيمي مورد نياز متناسب با عمق قرارگيري تور در آب و كشيدن آن توسط شناور نسبت به صيد آبزيان اقدام مي نمايند .
لازم بتوضيح است كه اندازه چشمه هاي تور در قسمت هاي مختلف بدنه تور متفاوت و معمولاً در جهت حركت از قسمت دهانه به سمت انتهاي تور ، اندازه چشمه هاي تور كوچكتر مي شوند .

در ناوگان شركت صيدصنعتي ايران شناورهاي فردوس 2 و 3 و شناور سيراف از اين روش براي صيد آبزيان استفاده مي نمايند.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:25
روش های عمل آوری ماهی
عمل آوری ماهيها در شناورهای فردوس :

دراين شناورها كه از نوع ترالر مي باشند پس از تخليه تور كليه آبزيان صيدشده در يك مخزن آب خنك شده دريا ريخته شده و بوسيله گردش آب تميز مي شوند و سپس آب آن تخليه مي گردد و ماهيها از آن مخزن خارج شده جدا سازي مي گردند به اين صورت كه انواع آبزيان با توجه به نوع و گونه تفكيك شده و سپس در بسكتهاي مخصوص جمع آوري شده سپس بر روي تسمه نخاله ريخته ميشود كه در آنجا عمل سايزبندي انجام مي گيرد و پس از آن در داخل سيني هاي مخصوص قرار مي گيرند و بستگي به حجم آنها در داخل پليت فريزر و يا تونل انجماد قرار مي گيرند و پس از منجمد شدن در داخل كارتن قرار گرفته و نوع و سايز آنها بر روي كارتن ها نوشته شده و به انبار سردخانه شناور انتقال مي يابند .
در تمام طول انجام اين عمليات دماي آب شستشو بايد در حدود صفر درجه باشد و دماي محيط عمل آوري بين صفر تا 4 درجه سانتي گراد باشد ضمناً مزيت انجماد بوسيله پليت فريزر و تونل انجماد دراين است كه عضله ماهي در زمان كمتر از 2 تا 3 ساعت منجمد شده و اصطلاحاً از نوع انجماد سريع مي باشد كه در زمان انجماد زدايي باعث مي شود كه گوشت حاصله كاملاً شكل طبيعي خود را حفظ نمايد .

عمل آوری تون ماهيان بر روی شناورهای پرساينر ( آزادگان 1.2.3 )

تون ماهيان ايجاد گله مي كنند . گله هاي تون به منظور مقابله با دشمن ، جستجو براي غذا و غيره است . شكل گله ها متفاوت است ولي مغايرتي با تحرك آنها ندارد و به گونه بستگي دارد و تقريباً اعضاي يك گله هم اندازه اند شناور پس از ديدن گله ماهي بوسيله تور آنها را به محاصره در آورده و پس از جمع آوري تور بلافاصله شستشو داده و آنها را در تانك هاي آب نمك كه قبلاً بصورت 22% نمك تهيه و دماي 18- درجه آماده گرديده غوطه ور مي سازند كه دراين حالت ماهي منجمد شده و درعين حال شناور مي باشد كه مي توان در اين حالت بين يك تا دو ماه ماهي موجود را نگهداري نمود و پس از آن به سردخانه هاي ساحلي انتقال داد هرچه اين عمليات سريعتر انجام گردد و زمان صيد تا انتقال به تانك آب نمك كمتر باشد و ماهي كمتر در معرض هواي گرم و آفتاب قرار گيرد ميزان هيستامين موجود در عضله كمتر مي گردد .

دستورالعمل عمل آوری ميگو برروی شناورهای فردوس :

صيد ميگو در مناطق كم عمق دريا صورت مي گيرد و به همان روش ترالر مي باشد پس از بالا كشيدن تور و تخليه آن بر روي عرشه شناور به ترتيب عمليات زير صورت مي گيرد .
شستشوي اوليه : آبزيان صيد شده توسط آب دريا در يك تانك شستشو شده و سپس در داخل سالن عمل آوري تخليه مي گردد .
جدا سازي : ميگو ها را از ساير آبزيان جدا سازي نموده كه بهتر است بوسيله پاروي چوبي كوچكي كه براي اينكار تعبيه شده است استفاده نمود زيرا ممكن است در بين آبزيان موجود آبزياني باشند كه سمي بوده و يا پرسنل جدا كننده را بوسيله گاز گرفتن مجروح نمايند .
تفكيك گونه : تفكيك گونه ميگوها براساس چهار نوع ميگوي ببري – موزي ، سفيد و سرتيز انجام مي گيرد و در بسكت هاي پلاستيكي حاوي پودر يخ قرار مي دهند ( مقدار پودر يخ با توجه به دماي هوا و دماي آب و منطقه صيد تعيين مي گردد ).
سركني : با توجه به خواست مشتري ممكن است ميگوي موجود سركني شود .
سايزبندي
سايزبندي انواع مختلف دارد كه ممكن است به صورت بزرگ – متوسط – كوچك و ميكس تقسيم بندي گردد و يا اينكه در مورد ميگوي باسر به صورت ذيل سايزبندي ميشود .
تعداد در كيلو 7/10 10/20 20/30 30/40 40/60 60/80 80/100 100/120
ميگوي بدون سر بصورت 11/15 16/20 21/25 26/30 31/35 36/40 41/50 51/60
تعداد در پوند 61/70 71/90 91/100 100/up
6- شستشوي ثانويه : بعداز سرزدن ميگوها بوسيله آب دريا مجدداً ميگوها را شستشوي كامل داده و برروي آنها بصورت لايه اي پودر يخ مي ريزند .
7- مواد نگهدارنده : بسكتهاي حاوي ميگو را در داخل ماده متابي لفيت سديم به مدت 3 دقيقه قرار مي دهند .
8- ذخيره سازي : بسكت ها را در فيش تانكهاي حاوي پودر يخ در دماي 5-2 درجه سانتي گراد نگهداري مي كنند .
9- در صورت انحماد با توجه به نوع خواست مشتري در بسته ها ي 2 كيلويي – يك كيلويي و يا شمش 6 كيلويي به داخل پليت فريزر و يا تونل انحماد برده و پس از آن در دماي 40 – به مدت 2 تا 3 ساعت نگهداري مي نمايند تا كاملاً عضله ميگو منجمد شده و پس از آن به داخل سردخانه كشتي انتقال مي دهند كه دماي سردخانه حدود 30 – مي باشد .

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:25
بررسی اجمالی صید آبزیان با استفاده از قفس با تاکید بر معایب و مزایا


محمد مهدی رضایی
بخش مدیریت ذخائر مرکز تحقیقات شیلاتی آبهای دور چابهار


تور ترال، تور گوشگير كف، قفس و رشته قلابهاي طويل مهمترين ابزار صيد ماهيان كفزي ميباشند ( et al, 2005çekiç). با توجه به تاثيرات سوء تورهاي ترال بر بستر درياها و زيستگاههاي آبزيان (Hall, 1999) و همچنين ماندن زياد آبزيان صيد شده توسط تور گوشگير (كه غالبا تلف ميشوند) در آب دريا كه در بسياري از گونهها مانند شوريده منجر به افت شديد كيفيت ماهي ميشود، استفاده از ابزاري مانند قفس كه آبزي صيد شده تا زمان برداشت درون آن زنده ميماند (Gabriel et al, 2005) و از طرفي نسبت به تور گوشگير و ترال كف آسيب كمتري بر ذخاير وارد مينمايد ( et al, 2005çekiç) ضروري به نظر ميرسد. امروزه در حدود %25 از صيد آبزيان توسط قفس انجام ميشود(Gabriel et al, 2005 & Scharer et al, 2004) و جزء وسايل مهم صيادي ميباشد.

قفسها، تلههاي سه بعدي هستند كه در طيفهاي گستردهاي از اشكال و اندازهها با استفاده از مواد مختلف ساخته ميشوند و آبزيان مختلف به قصد يافتن پناهگاه يا براي خوردن طعمه[1] موجود در قفس وارد آن شده كه خروج از اين قفسها بسيار سخت و يا غير ممكن است. در هر كشور و منطقهاي قفسهاي خاصي با اندازههاي مشخصي استفاده ميشود و در منطقه خليج فارس و درياي عمان از نوعي قفس سيمي خاص با ارتفاع تقريبي 7/1 متر ، قطر 2 متر و چشمه 50-35 ميليمتر با يك دريچه ورودي به شكل مخروط ناقص استفاده ميشود ( خانيپور و امينيان، 1383 و(Gabriel et al, 2005 كه در ايران به آن گرگور گفته ميشود.





شكل1- گرگور مورد استفاده در خليج فارس كه در آن تور سيمي بر روي يك اسكلت آهني قرار ميگيرد ( برگرفته از( Gabriel et al, 2005)).


در صيد با گرگور، گرگورهاي طعمه گذاري شده را به شيوه متصل به هم با استفاده از طناب رابط بلند[2] پشت سرهم بر روي بستر كار گذاشته، با استفاده از لنگرها ثابت و بوسيله بويهها و يا با استفاده از GPS (براساس روش رايج صيادان محلي در منطقه) محل قرارگيري مشخص ميشود ( et al, 2005çekiç). شكل 2 نحوه قرارگيري قفسها در دريا را نشانميدهد.






شكل 2- روش لانگلاين براي قفسگذاري در دريا كه معمولا قفسها با فاصله 40 تا 50 متر از همديگر قرارگرفته تا با يكديگر همپوشاني[3] نداشته باشند.

[3] نداشته باشند.


در بررسي صيد در واحد تلاش ماهيان صيد شده با استفاده از گرگور از رابطه استفاده ميشود كه Cميزان صيد و ƒ ميزان تلاش بر حسب قفس-روز ميباشد(Gulland, 1975).

استفاده از قفس معايبي نيز دارد، در بسياري از كشورها معمولا به منظور جلوگيري از برداشت قفس توسط ساير صيادان براي تعيين محل قرارگيري قفسها از بويه استفاده نميشود و توسط [4]GPSمحل قرارگيري قفسها مشخص و در زمان برداشت با استفاده از چنگك[5] قفسها از آب خارج ميشوند كه برخي مواقع به دليل جابجائي قفسها در اثر جريانهاي آبي يا پاره شدن طناب رابط در برخورد باصخرهها، يافتن مجدد قفسها توسط صيادان مشكل و در برخي مواقع غير ممكن ميگردد كه اين گم شدن قفسها[6]مهمترين مشكل در اين نوع ابزار صيادي ميباشد(Scharer et al, 2004). گم شدن قفس باعث وقوع پديده صيد پنهان[7] و افزايش مرگ و مير بسياري از آبزيان ميشود كه ماهيان در دام افتاده يا اجساد آنها طعمه[8]اي براي ساير ماهيها ميشوند و به همين ترتيب ممكن است توده بزرگي از آبزيان توسط اين قفسها از بين بروند كه در هر منطقه بايستي نسبت قفسهاي گم شده مشخص شود تا در صورت بالا بودن اين نسبت تدابير لازم مانند ساخت قفسهايي با تور سنتتيك كه در مدت زمان مشخص از يك سمت پوسيده و باز شود و آبزيان در دام افتاده آزاد شوند، اتخاذ شود(Gabriel et al, 2005). همچنين از ديگر معايب قفس صيد آبزيان نابالغ در زماني است كه ساختار و دريچههاي ورودي و فرار نابالغين آن مناسب نباشد(كهفيزاده، 1384) كه فشار صيادي رشد[9] افزايش يافته و باعث كاهش ذخاير آبزيان و همچنين كاهش كارائي قفس خواهد شد بنابراين تعيين نقاط مناسب براي قفسگذاري از نظر كاهش صيد افراد زير سايز و كاهش گمشدن قفسها ضروري ميباشد زيرا برخي مناطق نقش نوزادگاه را براي برخي از آبزيان در دوران اوليه زندگي دارند و قرار گرفتن قفس در اين مناطق باعث صيد آنها ميشود(McBride and Styer, 2003)، همچنين در برخي از مكانهاي صخرهاي و مرجاني احتمال گم شدن قفسها در اثر پاره شدن طناب ارتباطي در هنگام جابجائي آنها بيشتر است(Scharer et al, 2004).


منابع:

1) خانيپور، ا.، امينيان، ف.ب.، 1383. راهنماي علمي و عملي ماهيگيران. موسسه تحقيقات شيلات ايران. 227 ص.

2) كهفيزاده، ف.، 1384. بررسي كارائي و نصب دريچه بر روي بدنه گرگور. گزارش نهايي طرحهاي تحقيقاتي. موسسه تحقيقات شيلات ايران. 88ص.

3) çekiç, M., Dal,T., Basusta,N., Gokçe, M. A., 2005. Comparison of two different types of basket traps on fish catches in Iskenderun Bay. Turk.J.Vet.Anim.Sci. 29:743-749.

4) Gabriel, O., Lanage, K., Dahm,E. and Wendt,T., 2005. Fish catching methods of the world. Blackwell Publishing. Fourth edition. Pp: 523.

5) Gulland, J. A., 1983. Fish stock assessment. A manual of basic methods. FAO/Wiley series on food and agriculture.PP: 223.

6) Hall, S.J., 1999. The effects of fishing on marine ecosystems and communities. Blackwell Science. PP: 274.

7) McBride, R. S. and Styer, J. 2003. Species composition, catch rates, and size structure of fishes captured in the south florida lampara net fishery. Florida Fish and Wildlife Conservation Commission. Petersburg.

8) Scharer, M., Prada, M. C. and Appeldoorn, R. S., 2004. The use of fish traps in Puerto Rico: Current practice, longterm changes, and fishers’ perceptions. 55th Gulf and Caribbean Fisheries Institute.



--------------------------------------------------------------------------------

[1] Bait

[2] Long line

[3] Overlap

[4] Global positioning system

[5] Grapple hook

[6] Ghost traps

5 معني لغوي Ghost fishing صيد گم شده ميباشد و چون عمل صيد توسط قفس گم شده ادامهدار بوده(Continue fishing) و ممكن است توده بزرگي از آبزيان در مدت زماني طولاني صيد شوند، به نظر ميرسد كلمه صيد پنهان كه برخلاف واژه قبلي حالت مصدر داشته و فقط اشاره به زمان گذشته ندارد بهتر است.

[8] Bait

[9] Growth overfishing

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:26
طرح ایجاد مناطق حفاظت شده دریایی، راهکاری برای حفظ ذخایر آبزیان و مناطق مرجانی


محمد مهدی رضایی
بخش مدیریت ذخائر مرکز تحقیقات شیلاتی آبهای دور چابهار


با توجه به كاهش فراواني و طول برخي از گونههاي تجاري در سواحل جنوبي ايران (دريانبرد، 1383 و رضايي، 1385) بررسي دلايل اصلي و راهكارهاي پيش گيرنده ضروري ميباشد كه از جمله عوامل ضربه زننده به ذخاير آبزيان ميتواند صيد بيرويه، استفاده از ابزار صيد نامناسب در منطقه،افزايش نوترينتها در اثر افزايش مزارع پرورش ميگو و آلودگيها باشد(Wilkinson, 1998). استكي و همكاران (1385) توسعه بيرويه پرورش ميگو در مجاورت آبهاي ساحلي را عامل ايجاد عوارض زيست محيطي بسياري از جمله افزايش نامناسب نوترينتها، تخريب زيستگاه آبزيان، كاهش زيستگاههاي مانگرو، تغييرات كمي و كيفي جوامع كفزي بستر، بالا رفتن شوري آب و تغيير گونههاي گياهي و جانوري آبهاي ساحلي اعلام داشتهاند كه اگر اين آلودگيها در سطح وسيعي وجود داشته باشند، مسلما لطمات جبران ناپذيري را وارد خواهند نمود. جزاير مرجاني با حفاظت از لارو آبزيان در برابر شكارچي، تامين غذا و ... محيط مناسبي را براي احياء بسياري از گونهها فراهم ميآورند بنابراين تخريب مرجانها ضربه بزرگي را بر تنوع و فراواني گونههاي آبزي وارد مينمايد(Hall, 1999). امينيراد (1385) در مشاهدات مستقيم خود در دريا افزايش سفيد شدگي و جابجايي مرجانها را در سالهاي اخير در سواحل چابهار گزارش نموده است. Wilkinson در سال 1998 بيشترين تخريب بستر و جزاير مرجاني دنيا را در منطقه ايندو-پسيفيك[1] اعلام و دليل آنرا استفاده از ابزار صيد نامناسب دانسته است. Downing و همكاران(2005) نيز عامل سفيد شدگي مرجانها[2] و مشكلات محيطهاي دريايي را فعاليتهاي انساني دانسته و صيد بيرويه ماهي، وارد كردن زباله و مواد زائد، لجن سازي و ساير اشكال آلودگي را در نتيجه تاثير مستقيم فعاليتهاي انساني بر زيستگاههاي مرجاني معرفي نمودهاند. در صيد آبزيان از روشها و ابزاري كه باعث تخريب مرجانها، بستر و يا بطور كلي محيط و در نتيجه كاهش ذخاير آبزيان ميشوند، نبايد استفاده نمود كه به عنوان مثال ابزاري مانند ترال در برخي مواقع باعث كاهش %58 فراواني و %50 درصد تنوع گونهاي ميشود(قاسمي، 1379) بخصوص كه تور ترال، صيد ضمني[3] زيادي داشته و علاوه بر كاهش ماهيان تجاري در بسياري از موارد فراواني گونههاي غير تجاري را نيز كاهش ميدهد و با توجه به اينكه بسياري از ماهيان تجاري مهم گوشتخوار بوده و از نظر اكولوژيك به اين ماهيان غير تجاري وابستهاند، در نتيجه كاهش ذخاير اين ماهيان غير تجاري باعث كاهش ماهيان تجاري خواهد شد بنابراين ابزار نا مناسب هم بصورت مستقيم و هم غير مستقيم باعث كاهش ذخاير آبزيان تجاري ميشوند علاوه بر موارد ذكر شده گستره فعاليت صيادان نيز بسيار مهم ميباشد، اگر صيادان در سطح وسيعي فعاليت نمايند، طبيعتا اثرات سوء فعاليت آنها بر محيط و بخصوص مناطق مرجاني بيشتر است. Charles در سال 2001 در چنين مواقعي بهترين راهكار پيشنهادي را ايجاد مناطق دريايي حفاظت شده يا MPAs دانسته است زيرا اين مناطق حفاظت شده ميتوانند به عنوان نوزادگاه[4] و ذخيره گاه مولدين عمل نموده و تامين كننده فراواني گونههاي يك منطقه وسيع باشند. اگر در مكاني مناسب مانند مناطق مرجاني عوامل خارجي مانند صيد، تخريبهاي محيطي و آلودگي حضور نداشته باشند، آبزيان در اين مناطق ميتوانند به راحتي رشد و تكثير داشته باشند و فراواني، اندازه متوسط و سن جمعيت آنها به مقدار واقعي خود خواهد رسيد و در مورد بسياري از آبزيان بخصوص گروههاي پلاژيك، مناطق حفاظت شده ميتوانند به عنوان تامين كننده زيتوده ساير نقاط در دريا باشند(Sanchez-Lizaso et al, 2000). در نقاطي كه غناي گونهاي[5] بالا ميباشد، گونههاي با فراواني كم و يا نادر نيز معمولا يافت ميشوند (Roberts, 1995) بنابراين ايجاد مناطق حفاظت شده به بقاء و حفظ اين گونهها نيز ميتواند كمك كند. Floeter و همكاران (2006) در بررسي تغييرات گونهاي، فراواني و طول ماهيان سواحل برزيل در بين مناطق با فشارهاي صيادي مختلف و مناطق حفاظت شده مشاهده كردند كه تنوع گونهاي، فراواني و طول هر گونه در اين مناطق تفاوت معنيداري دارد و با افزايش فشار صيادي فراواني ماهيان Scaridae بيشتر ميشده است كه ايشان دليل آنرا تخريب مرجانها در اثر فشار بيش از حد صيادي دانستهاند. رضايي (1385) نيز افزايش ميزان صيد طوطي ماهيان Scaridaeرا در سواحل سيستان و بلوچستان گزارش نموده است همچنين امينيراد(1385) افزايش فراواني اين ماهيان را در سواحل خليج چابهار با مشاهدات مستقيم خود در دريا اعلام نموده است كه با توجه به نتايج Floeter و همكاران (2006) ميتوان افزايش اين ماهيها را به بالا بودن فشار صيادي در منطقه نسبت داد. Roberts در سال 1995 در بررسي خود اعلام نمود كه زيتوده، فراواني و تعداد لارو گونههاي مختلف در مناطق حفاظت شده اطراف جزاير آنتيل[6] بسيار بيشتر از مناطق تحت بهرهبرداري صيادي بوده است. مجنونيان(1378) هدف از ايجاد مناطق حفاظت شده و پاركهاي ملي را كنترل پروسههاي انساني موثر بر طبيعت و احياء و بازسازي اشكال حياتي آسيب ديده معرفي نموده و آنها را محيط مناسبي براي تكثير و پرورش جانوران وحشي و رشد رستنيها در شرايط طبيعي تحت حفاظت ميداند. با توجه به اينكه در سواحل جنوبي ايران فقط در منطقه نايبند پارك ملي ايجاد شده است، ايجاد مناطق حفاظت شده دريايي و يا پاركهاي ملي دريايي ضروري به نظر ميرسد كه قبل از هر گونه اقدامي در اين زمينه يافتن نقاط مناسب از نظر تنوع گونهاي، سطح آسيب وارد شده و ساير موارد مهم در ايجاد مناطق حفاظت شده بررسي شود.



منابع:



استكي، ع.، اكبر زاده، ا.، مرتضوي، م. ص.، خدادادي جوكار، ك. و سليمي زاده، م.، 1385. بررسي اثرات زيست محيطي ناشي از مزارع پرورش ميگو بر خور تياب در استان هرمزگان. مجله علمي شيلات ايران. 15(1): 20-11.

اميني راد، ت. 1385. بررسي علل جابجائي و سفيد شدگي مرجانها در خليج چابهار. سمينار علمي مركز تحقيقات شيلاتي آبهاي دور چابهار.

رضايي، م. م.، 1385. گزارش گونههاي در معرض خطر سواحل سيستان و بلوچستان. مركز تحقيقات شيلاتي آبهاي دور چابهار.

دريانبرد، غ.، 1383. مونيتورينگ بررسي ذخاير كفزيان به روش مساحت جاروب شده در درياي عمان-سواحل سيستان و بلوچستان. گزارش نهايي طرح تحقيقاتي. مركز تحقيقات شيلاتي آبهاي دور چابهار.

قاسمي، ع.، 1379. مباني مديريت شيلاتي; نگرش نوين به بهرهبرداري از منابع آبزي. انتشارات نقش مهر. 128ص.

مجنونيان، ه.، 1378. كلياتي پيرامون پاركهاي ملي و ذخاير طبيعي; در: زيستگاهها و حيات وحش، سازمان حفاظت محيط زيست: 48-1.

charles, A., 2001. Sustainable fishery systems. Blackwell Science. PP: 370.

Downing, N., Buckley, R., Stobart, B., LeClair, L. and Teleki, K., 2005. Reef fish diversity at Aldabra atoll, Seychelles, during the five years following the 1998 coral bleaching event. Phil. Trans. R. Soc. A. 363:257-261.

Floeter, S. R., Halpern, B. S. and Ferreira, C. E. L., 2006. Effects of fishing and protection on Brazilian reef fishes. Journal of Biological conservation. 128: 391-402.

Hall, S.J., 1999. The effects of fishing on marine ecosystems and communities. Blackwell Science. PP: 274.

Roberts, C.M., 1995. Rapid build-up of fish biomass in a Caribbean marine reserve. Journal of Conservation Biology. 9(4): 815.

Sanchez-Lizaso, J. L., Goni, R., Renones, O., Garcia-Charton, J. A., Galizin, R., Bayle, J. T., Sanchez-Jerez, P., Perez-Ruzafa. A. and Ramo. A., 2000. Density dependence in marine protected populations: A review, Environmental Conservation, 27(2): 144-158.

Wilkinson, C., 1998. Status of coral reefs of the world, Executive summary. Australian Institute of Marine Science.







--------------------------------------------------------------------------------

[1] Indo-pacific



[2] Bleaching



[3] Bycatch



[4] Nursery



[5] Richness



[6] Antilles

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:26
آلودگي چند گونه از ماهيان آب شيرين به انگل هاي كرمي در آبگيرهاي استان خوزستان


سيدمرتضايي سيدرضا,موبدي ايرج,فرهناك علي



طي تحقيق انجام شده در سال 74-1373 آلودگي ماهيان آب شيرين آبگيرهاي هورالعظيم و هورشادگان استان خوزستان مورد بررسي قرار گرفت. تعداد 206 عدد 62 عدد ماهي حمري 1843Barbus luteus Heckel,، 30 عدد کپور 1785 Cyprinus carpio L., ، 6 عدد اسبله ماهي Silurus triostegus Heckel, 1843، 92 عدد بياح Liza abu Heckel 1843، و 15 عدد ماهي شلج 1843Aspius vorax Heckel,، صيد شد. از تعداد 62 عدد ماهي حمري يک عدد آلوده به انگل سستود Bothriocephalus opsariichthydis Yamaguti, 1934، با فراواني 1.6 درصد، از 30 عدد کپور دو عد آلوده به B. opsariichthydis Yamaguti, 1934، با فراواني 6.6 درصد، از 6 عدد اسبله ماهي دو عدد آلوده به سستود جنس Proteocephalus sp. Weinland, 1858، با فراواني 33.3 درصد، از 93 عدد ماهي بياح 51 عدد و از 15 عدد ماهي شلج يک عدد آلوده به انگل آکانتوسفال Neoechinorhynchus tylosuri Yamaguti, 1932، با فراواني 54.8 درصد و 6.6 درصد بترتيب مشاهده گرديد. انگل آکانتوسفال گونه N.tylosuri براي اولين بار از ماهي شلج در ايران گزارش مي گردد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:26
بررسي پراكنش ماهيان رودخانه تنكابن

افرايي محمدعلي,لالويي فرامرز



اين پژوهش در سال 1375 در رودخانه تنکابن انجام شد. نتايج نشان داد که ماهيان رودخانه تنکابن متعلق به 5 خانواده شامل آزاد ماهيان (Salmonidae)، کپور ماهيان (Cyprinidae)، شيشه ماهيان (Atherinidae)، رفتگر ماهيان (Cobitidae) و گاوماهيان (Gobitidae) مي باشند. از خانواده آزاد ماهيان گونه قزل آلاي خال قرمز (Salmo trutta fario) بيشترين فراواني (89.4 درصد) و پراکنش را در بالادست رودخانه داشت. از خانواده کپور ماهيان گونه سياه ماهي (Capoeta capoeta) با 19.9درصد، ماهي خياطه (Alburnoides bipunctatus) با 26.4 درصد و سس ماهي(Barbus lacerta) با 5.9 درصد بيشترين فراواني و پراکنش را در طول مسير رودخانه نسبت به ساير گونه ها داشتند. از گاو ماهيان گونه Neogobius melanostomus با 8.3 درصد و از رفتگر ماهيان گونه Cobitis taenia با 7.3 درصد بيشترين فراواني و پراکنش را در طول مسير رودخانه داشتند. همچنين مقدار نمايه تنوع گونه اي و غناي گونه اي از قسمتهاي بالايي رودخانه به قسمتهاي پاييني رودخانه افزايش يافت و کمترين ميزان صفر و بيشترين ميزان به ترتيب 1.997 و 2.173 در مصب رودخانه بوده است.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:26
بررسي تركيب ضمني ميگو در منطقه چاهو شرقي استان هرمزگان (جزيره قشم)


اكبري حسن,اجلالي كيوان



به منظور شناسايي و تعيين فراواني نوزاد ماهيان تجاري صيد شده در صيدگاه چاهو شرقي (جزيره قشم) به هنگام فصل صيد ميگو (77.8.16 لغايت 77.9.6) نمونه برداري از ترکيب صيد در اين مدت زمان صورت پذيرفت. نمونه برداري به مدت 3 هفته و هر هفته به مدت 3 روز به صورت تصادفي انجام شد.
ترکيب صيد در اين تحقيق به 6 گروه تقسيم گرديد که در اين ميان ماهيان استخواني با 92.88 درصد و خارپوستان با 0.12 درصد بترتيب بيشترين و کمترين درصد فراواني را داشتند. در ترکيب صيد اين صيدگاه 45 گونه مختلف از آبزيان شناسايي گرديد و از ميان ماهيان تجاري موجود در ترکيب صيد نيز 8 گونه مورد بررسي قرار گرفت ولي به علت کم بودن تعداد آنها تنها بر روي يک گونه و آن هم ماهي حلوا سفيد (pampus argenteus) که از نظر فراواني بيشتر از گونه هاي ديگر بود مطالعات صورت پذيرفت. بيشترين تعداد اين ماهي در اندازه هاي 8 و 10 سانتيمتر صيد گرديد. کوچکترين اندازه و بزرگترين اندازه از اين ماهي به ترتيب 3 و 19.5 سانتيمتر بدست آمد. در اين تحقيق همچنين مشخص شد که ماهيان تجاري همگي در مراحل نوزادي و يا نوجواني صيد گرديده اند.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:26
بررسي تغذيه ماهي يال اسبي (Trichiurus lepturus) در درياي عمان


كمالي عيسا*

* موسسه تحقيقات شيلات ايران بخش، مرکز تحقيقات شيلاتي درياي عمان، بندرعباس


ماهي يال اسبي از خانواده TRICHIURIDAE با نام علمي Trichiurus lepturus جز ماهيهاي با ارزش اقتصادي مي باشد و در آبهاي خليج فارس و درياي عمان بوفور يافت مي شود. تحقيق بر روي تغذيه يال اسبي در آبهاي منطقه ميداني از توابع بندر جاسک از آبان ماه 1374 تا مهر 1375 انجام شد. در اين بررسي 587 نمونه يال اسبي مورد آزمايش قرار گرفت و تغذيه آنها بررسي شد. معده نمونه ها به سه دسته پر، نيمه پر و خالي تقسيم بندي شد که 68 درصد معده ماهيها خالي، 15 درصد آنها پر و 17 درصد نيمه پر بود. کمترين تغذيه در اسفند و فروردين ماه و بيشترين تغذيه در مرداد ماه مشاهده گرديد. شاخص خالي بودن معده (CV) 68.1 بدست آمد که اين ماهي را در زمره ماهيان نسبتا کم خور قرار مي دهد. ترجيح غذايي (FP) در بررسي محتويات معده تعيين گشت که اين ترجيح غذايي براي ماهيهاي تغذيه شده 70.1 درصد، سخت پوستان 16 درصد و نرمتنان 13.9 درصد بوده و در نهايت ماهيها بعنوان غذاي اصلي اين گونه شناخته شدند. در بين ماهيهاي تغذيه شده ماهي موتو (Stolephorus sp.) فراوانترين غذاي خورده شده را تشکيل مي داد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:26
ساختار طولي، نسبت جنسي و CPUE شاه ميگوي آب شيرين (Astacus Leptoductylus) درياچه مخزني سد ارس


كريم پور محمد,حسين پور سيدنورالدين



ساختار طولي، نسبت جنسي و صيد در واحد تلاش (CPUE) شاه ميگوي آب شيرين (Astacus leptoductylus) درياچه مخزني سد ارس در مدت يک سال (76 -1375) مورد مطالعه قرار گرفت. نتايج اين بررسيها نشان داد که رشد طولي و وزني اين آبزي در درياچه مذکور از ساير جمعيت هاي مشابه در ترکيه، ترکمنستان و تالاب انزلي بيشتر است. ميانگين طول و وزن آن با 95 درصد اطمينان به ترتيب 0.96 ±120.50 ميليمتر و 1.53±54.68 گرم بود (n=3219). کوچکترين شاه ميگوي آب شيرين 78 ميليمتر طول و 12.3 گرم وزن داشت و بزرگترين آن داراي طول 186 ميليمتر و وزن 239.6 گرم بود. گروههاي طولي با اندازه بزرگتر از طول تجاري 83.2 درصد از صيد تله ها را تشکيل مي دادند. نسبت جنسي در ماههاي تکثير (آذر تا خرداد) در نرها و در ساير ايام سال در ماده ها برتري داشت. بطور کلي نسبت جنسي در صيد با تله ها در تمامي سال در نرها بيشتر بود و 1:1.33 بدست آمد (n=35454). از نظر زماني مقدار CPUE در شهريورماه بيشترين و در دي ماه کمترين مقدار بود (به ترتيب 10.33 و 0.15 عدد شاه ميگوي آب شيرين در هر تله در هر 24 ساعت). در بين اعماق 2.5 تا 17.5، عمق 7.5 متر با تعداد 12.2 عدد در هر قفس بيشترين مقدار CPUE را دارا بود. با توجه به مقدار CPUE در ماههاي مختلف، بهترين زمان صيد را مي توان ماههاي مرداد، شهريور و مهر اعلام نمود. CPUE رابطه مستقيمي با دماي آب دارد، بيشترين صيد را در دماي 16 تا 26 درجه سانتيگراد بدست آمد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:27
شناسايي جلبكهاي دريايي سواحل استان سيستان و بلوچستان


قرنجيك بايرام محمد,آبكنار علي مهدي



شناسايي جلبکهاي سواحل استان سيستان و بلوچستان از آذر سال 1377 بمدت يک سال با عمليات نمونه برداري در مناطق بين جزر و مدي به صورت گشتهاي ماهانه و ديگري در مناطق زير جزر و مدي بصورت فصلي توسط عمليات غواصي از منطقه گواتر با طول ´30 °61 و عرض´10 °25 تا ميداني با طول´5 °59 و عرض´24 °25 اجرا گرديد.
نمونه ها پس از جمع آوري از هر منطقه به آزمايشگاه مرکز تحقيقات انتقال يافته و پس از تيمار لازم، مطالعات و اقدامات اوليه شناسايي بر طبق منابع موجود در مرکز، عکسبرداري و تشکيل آلبوم و هر باريوم، با ذکر مشخصات نمونه برداري بر روي آنها انجام گرفت. پس از انجام مراحل فوق، نمونه ها جهت تاييد اسامي علمي به مراجع ذيصلاح در کشورهاي خارج از قبيل آمريکا، چين و پاکستان ارسال گرديد.
طي اين تحقيق در حال حاضر تعداد 83 گونه در کل شناسايي و به تاييد رسيده است، از اين تعداد 68 جلبک در حد گونه 15 جلبک در حد جنس بوده است.
از مهمترين شاخه و خانواده جلبکهاي شناسايي شده مي توان به نمونه هاي زير اشاره نمود: جلبکهاي سبز:Ulvales ،Ulvaceae ؛ جلبکهاي قرمز: Gigartinales، Gilidaceae،Nemaliales ، Hypneaceae, Gracilariaceae، و جلبکهاي قهوه اي:Fucales ، Sargaceae.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:27
معرفي گونه Rhinogobius similis, Gill 1895 از خانواده گاو ماهيان (Gobiidae) به عنوان يك گونه جديد غير بومي ماهيان آب شيرين ايراني


عبدلي اصغر,كد برايان,نادري مهدي



گونه Rhinogobius similes به عنوان يک گونه غيربومي (exotic) براي اولين بار در کشور ايران گزارش شده است. بررسي هاي به عمل آمده نشان مي دهد اين گونه به تعداد محدود در هريررود در مرز کشور ايران و ترکمنستان وجود دارد. اغلب خصوصيات ظاهري آن در ايران با خصوصيات ارايه شده براي اين گونه در مناطقي از کشورهاي کره و ژاپن شباهت دارد.
ماهيان ايران تاکنون به صورت جامع مورد بررسي قرار نگرفته اند. کشف جنس ها و گونه هاي جديد در سالهاي اخير بيانگر اين مساله است (Coad & Abdoli, 1993).
در اين راستا جهت شناسايي گونه هاي ماهيان آب شيرين ايران در بهمن 1374 نمونه برداري از بخشهايي از استان خراسان انجام گرفت. بررسيهاي به عمل آمده در سالهاي گذشته نشان مي دهند که پراکنش خانواده گاو ماهيان (Gobiidae) ايران در حوضه جنوب درياي خزر (سواحل دريا و رودخانه هاي منتهي به دريا) و رودخانه هاي حوضه شمال خليج فارس مي باشد (Coad,1995; Berg,1999).

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:27
برخي از خصوصيات زيستي دلفين ماهي (Coryphaena hippurus) درياي عمان در رابطه با پرورش آتي آن

ياسمي مهران*

* مرکز آموزش عالي امام خميني، تهران


در اين مطالعه که طي مهر 74 تا شهريور 75 انجام گرفت سه منطقه مهم تخليه صيد در درياي عمان جهت نمونه برداري انتخاب شد و مجموعا 273 عدد دلفين ماهي مورد زيست سنجي و کالبد شکافي قرار گرفت.
کوچکترين دلفين ماهي مورد اندازه گيري 30 و بزرگترين آن 128 سانتيمتر طول داشتند. در بررسي محتويات معده مشخص شد که عمده ترين فراواني (49.6 درصد) را انواع ماهي و کمترين فراواني (2.3 درصد) را هشت پا شامل مي شود. ماهي مرکب و اسکوئيد در درجه هاي دوم و سوم اهميت غذايي قرار دارند. همچنين مشخص شد که بجز گروه طولي 110 تا 130 سانتيمتر که منحصرا داراي رژيم نرم تن خواري مي باشند. در ساير گروههاي طولي، انواع ماهي غذاي شاخص است.
وجود گناد در مراحل 4 و 5 رسيدگي جنسي در هر دو جنس و در کليه ماههاي سال نشاندهنده طولاني بودن دوره تخم ريزي بوده ولي داراي دو نقطه اوج تخم ريزي در آبان و فروردين مي باشند. حداقل ضريب چاقي جنس نر 0.72 و حداکثر آن 1.9 و حداقل ضريب چاقي جنس ماده 0.68 و حداکثر آن 1.2 تعيين گرديد.
محاسبه رابطه طول- وزن در جنسهاي نر و ماده نشان داد که دلفين ماهي در سواحل درياي عمان داراي رشد ايزومتريک بوده و با توجه به طولاني بودن دوره تکثير طبيعي مي تواند جهت تکثير و پرورش مصنوعي در سواحل درياي عمان بسيار مناسب باشد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:27
بررسي و شناسايي منابع آرتميا در بركه هاي آب شور منطقه گنبد


مخدومي نورمحمد*

* اداره کل شيلات استان گلستان، گرگان


نتايج حاصل از بررسيهاي هيدروبيولوژيک نشان داد که نژادي از آرتميا در دو درياچه اينچه و شور زندگي مي کنند. مقدار حداکثر زي توده آن در درياچه شور با 942.5 موجود در رده هاي مختلف سني در هر مترمکعب آب آن در فروردين ماه، و در درياچه اينچه حداکثر مقدار زي توده آرتميا با 2426.7 موجود در هر مترمکعب در ارديبهشت ماه مشاهده گرديد.
مهمترين فيتوپلانکتونهاي شناسايي شده شامل گونه هايي از شاخه کريزوفيتا (Chrysophyta) و سيانوفيتا (Cyanophyta) مي باشد. از فاکتورهاي شيميايي مختلف اندازه گيري شده، تغييرات غلظت يونهاي So--4 و Cl- نسبت به ساير فاکتورهاي محيطي در طول سال نمونه برداري قابل توجه بود.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:27
تركيب گونه اي و پراكنش كمي پريفيتون هاي تالاب انزلي

مومن نيا مهدي*

* معاونت تکثير و پرورش شرکت سهامي شيلات ايران، خيابان فاطمي، تهران


هدف از اين تحقيقات، شناسايي و پراکنش پريفيتون ها (گياهان و جانوران چسبنده به مواد زنده و غيرزنده ديگر) در تالاب انزلي است. اين مطالعات از تير تا دي ماه 1376 در يازده ايستگاه در مناطق مختلف تالاب انزلي صورت گرفت. روش نمونه برداري از محيط هاي مصنوعي با استفاده از صفحات پلاستيکي (سوبستراهاي مصنوعي) انجام گرفت. گونه هاي گياهي و جانوري به تفکيک وزن شناسايي شدند.
176 گونه گياهي و 17 گونه جانوري شناسايي شدند. گونه هاي گياهي متعلق به چهار شاخه Chrysophyta 69 گونه، Chlorophyta 52 گونه ، Cyanophyta 48 گونه و Rhodophyta 7 گونه تشکيل شده بودند. همچنين گونه هاي جانوري متعلق به هشت شاخه Annelida 3 گونه، Arthropoda 4 گونه، Briozoa 3 گونه، Coelenterata 1 گونه، Mollusca 2 گونه، Protozoa 2 گونه، Kamptozoa 1 گونه و Nematoda 1 گونه بودند. بيشترين بيوماس جانوري بر روي صفحات پلاستيکي از رده Crustacea و جنس Balanus بوده است. جايگزيني گونه هاي گياهي و جانوري در طول مدت مطالعات مشاهده شد. به استثنا ايستگاه چهار (نزديکترين منطقه به دريا) که در آنجا گونه هاي جانوري غالب بودند، در ساير ايستگاهها گونه هاي گياهي غالبيت داشتند.
نتايج مطالعات در منطقه کانال بندرانزلي نشان داد که بر روي سازه هاي دريايي (کشتي ها، پل ها، اسکله ها و ...) گونه Dreissena polymorpha غالب بود و از نظر کمي هم از بيوماس بالايي برخوردار بود. نمونه برداريهاي مستمر ماهانه و ايجاد بانک اطلاعات ديناميک شکل گيري جمعيت پريفيتون، سبب مي شود تا اطلاعات دقيق تر و جامع تر بر روي ترکيب پراکنش و ميزان رشد اين گروه از جانداران در تالاب انزلي به دست آيد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:27
فراواني، تنوع و پراكندگي لارو ماهيان در خورها و سواحل غرب خوزستان


دهقان مديسه سيمين,غفله مرمضي جاسم,سواري احمد,كوچنين پريتا



اين بررسي طي سالهاي 1377-1374 با هدف شناسايي مراحل مختلف تکامل لاروماهيان (ايکتيوپلانکتون) و تعيين فراواني و پراکنش لاروگونه هاي مختلف، در منطقه ساحلي خوزستان واقع در شمال خليج فارس انجام گرديد. نمونه گيريها بطور ماهانه از 12 خور در منطقه ماهشهر- آبادان و 4 ايستگاه در منطقه ساحلي غرب خوزستان، با استفاده از تور دو قلو (بونگو) باندازه چشمه 500 ميکرون و بطريق کشش مورب از نزديک کف تا سطح انجام گرديد. لارو 21 خانواده از مجموع 5477 قطعه لارو در منطقه ساحلي غرب خوزستان و لارو 16 خانواده از مجموع 73100 قطعه لارو جمع آوري شده در منطقه خوريات شناسايي شده است. خانواده هاي گاوماهيان(Gobiidae) هشتاد و شش درصد، آنچوي ماهيان (Engraulidae) 9.13 درصد و ساردين ماهيان (Clupeidae) 2.5 درصد در خورهاي خوزستان و خانواده هاي گاوماهيان (Gobiidae) 49 درصد آنچوي ماهيان (Engraulidae) 14.5درصد و شوريده ماهيان (Scianidae) 7.8 درصد در سواحل غرب خوزستان، بترتيب فراوانترين خانواده هاي لاروي منطقه مورد مطالعه بوده اند. ساير خانواده ها با فراواني کمتر و در زمان و مکان محدودتري حضور داشتند. به رغم وجود اختلافات مشخص در فراواني جمعيتهاي لاروي اين دو منطقه، از نظر تنوع و يکنواختي گونه اي اختلاف معني داري مشاهده نشده است. حداکثر فراواني لارو در اکثر خانواده هاي مورد شناسايي از اواخر اسفند تا مرداد مشاهده شده است. در ناحيه ساحلي در بيش از 50 درصد نمونه ها در ماه ارديبهشت و در منطقه خوريات در ماههاي فروردين و خرداد بيشترين حضور لارو مشاهده شده است. نتايج بدست آمده گوياي وجود دو فصل فعال تخم ريزي ماهيان در بهار و پاييز و دو فصل نسبتا غيرفعال در تابستان و زمستان مي باشد. اکثر نمونه هاي شناسايي شده در اين مطالعه، خاص منطقه ساحلي (نريتيک) و سواحل جزر و مدي بوده و زيستگاه اکثر آنان بسترهاي نرم و گلي مي باشد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:27
فراواني، فصل و نوع تخم ريزي ماهي گطان 1843 Barbus xanthopterus Heckel در جنوب رودخانه كرخه و هورالعظيم در خوزستان


اسكندري غلام رضا,صفي خاني حاجت,دهقان سيمين,اسماعيلي فوزيه,اميري نيا سيروس



تعداد 401 قطعه ماهي گطان توسط تورگوشگير ثابت، متحرک، چتري و فاله (چنگال) بطور ماهانه از مهر 1375 تا شهريور 1376 از سد انحرافي حميديه تا هورالعظيم جمع آوري و در آزمايشگاه مورد بررسي قرار گرفتند. بطور کلي بيشترين فراواني ماهي گطان در رودخانه کرخه در اسفندماه و در هور در آذرماه مشاهده شد. دامنه طولي و وزني ماهيان رودخانه بيشتر از هور بود و اين دامنه در نرها کمتر از ماده ها اندازه گيري شد و ماهياني با طول بيش از 700 ميلي متر فقط در رودخانه کرخه مشاهده گرديد. تنزل GSI در ارديبهشت و وجود مراحل مختلف رها کردن تخم در ارديبهشت و خرداد نشان دهنده تخم ريزي اين گونه در فصل بهار (دو ماه) و در يک دوره کوتاه مدت و حضور مراحل 5 و 6 رسيدگي جنسي در رودخانه نشان دهنده تخم ريزي اين گونه در رودخانه مي باشد. حداقل قطر تخمک 0.01 و حداکثر 2.25 ميلي متر بترتيب در مراحل 2 و 5 رسيدگي جنسي مشاهده شد. همچنين روند افزايشي اندازه قطر تخمک تا فروردين و نزول آن در خرداد نشان دهنده تخم ريزي يکدفعه اي اين گونه مي باشد. دماي سطحي آب در فصل تخم ريزي بين 25.5 تا 28.65 درجه سانتيگراد متغير بود و در اين زمان شفافيت آب به کمترين ميزان خود رسيد. شروع بلوغ جنسي در نرها در گروههاي طولي 151 تا 200 ميلي متر (1 سالگي) و در ماده ها در گروه طولي 501 تا 550 ميلي متر (3 سالگي) مشاهده شد. ميانگين نسبت جنسي (نر به ماده) در کل 1:1.31 بود که اختلاف معني داري با نسبت 1:1 در سطح 5 درصد نداشت.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:27
مطالعه بي مهرگان كفزي استخرهاي پرورش ميگو در منطقه تياب در استان هرمزگان


اكبري حسن,اكبرزاده غلام علي



به منظور بررسي کمي و کيفي بي مهرگان در استخرهاي پرورش ميگو متعلق به شرکت پرشيان پران در بندر تياب، نمونه برداري در طي دوره پرورش از تاريخ 77.5.18 لغايت 77.8.5 به صورت هر 14 روز يکبار انجام شد. در اين تحقيق نمونه برداري از رسوبات بستر 9 استخر پرورشي در سه نقطه مختلف (ورودي، وسط و خروجي) جهت بررسي ماکروفونها، ميوفونها، مواد آلي بستر، دانه بندي رسوبات و تعيين نوع بافت بستر توسط توسط گراب با سطح مقطع 0.02 مترمربع انجام گرديد. گروههاي ماکروفون در اين استخرها کم و تنها در سه استخر گزارش گرديد، از ميوفونها نيز فقط دو گروه نماتودآ، کوپه پودآ که فراوان تر از بقيه گروههاي ميوفوني بودند بررسي شدند. فراواني اين دو گروه در طي پرورش زياد و در اواخر هر دوره کاهش يافت. دامنه تغييرات مواد آلي در استخرهاي مورد بررسي از 6 درصد شروع و به 14 درصد در پايان دوره پرورش مي رسيد. از لحاظ نوع بافت بستر نيز مشخص گرديد که بافت بستر اين استخرها بيشتر از نوع سيلت مي باشد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:28
برخي از خصوصيات زيستي ماهي قزل آلاي خال قرمز (Salmo trutta fario (Linnaeus, 1758 در رودخانه تنكابن


افرايي محمدعلي,فضلي حسن,مسلمي مهران



اين پژوهش در سالهاي 1375 و 1376 در رودخانه تنکابن انجام شد. در اين بررسي تعداد 190 نمونه، صيد و مورد مطالعه قرار گرفت. ماهيان در 5 گروه سني 0+، 1+، 2+، 3+ و 4+ ساله قرار داشتند. نتايج نشان داد که بيشترين فراواني در شاخه رودخانه دو هزار با 63 درصد و کمترين فراواني در محل تلاق (شاخه دوهزار و سه هزار) با 5.7 درصد بود. حداکثر طول بدن 175 ميليمتر با وزن 84.5 گرم در شاخه دوهزار و حداقل آن 27 ميليمتر با وزن 0.3 گرم در شاخه سه هزار بدست آمد. بيشترين فراواني را گروه سني دو ساله با ميانگين طولي 112.3 ميلي متر دارا بودند. نسبت جنسي ماده به نر 1:1.41 محاسبه شد. ميانگين نمايه فربهي در نرها در ماده ها مشابه بوده و بترتيب 1.268 و 1.257 بود. بيشترين شدت تغذيه در فصل بهار و کمترين آن در فصل پاييز است. طعمه اصلي شامل Plecoptera،Ephemeroptera و Simulium بود. ماهيان داراي رشد آلومتريک مثبت بودند. ميزان هم آوري مطلق با ميانگين 268 تخم از 168 تا 379 بود که به اندازه ماهي نيز بستگي دارد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:28
بررسي ميزان فلزات سنگين در آبهاي ساحلي استان بوشهر


اميدي سهيلا*

* بوشهر


فلزات سنگين از جمله عوامل موثر در تعادل هر اکوسيستم مي باشند که وجود آنها در حد مطلوب، ضروري بوده و افزايش يا کاهش شديد آنها، ضمن بر هم زدن تعادل محيط، حيات موجودات زنده از جمله آبزيان را در معرض خطر قرار مي دهد.
در اين بررسي، ميزان شش فلز سنگين شامل روي، مس، نيکل، کادميم، سرب و آهن در پنج ايستگاه انتخابي به صورت فصلي و به روش استفاده از رزين تبادل کاتيوني Chelex-100 اندازه گيري گرديد که ميانگين سالانه بدست آمده براي فلزات فوق به ترتيب عبارتند از: 83.9، 21.95، 17.96، 26.34،3.25 و 113.82 ميکروگرم در ليتر.
مقايسه نتايج حاصل با منابع موجود نشان مي دهد که در کليه فصول ميزان دو فلز سرب و مس و در دو فصل بهار و تابستان علاوه بر فلزات ياد شده، روي، آهن، نيکل و کادميم از حد مجاز بالاتر بوده است. از طرفي مقايسه ضرايب همبستگي ميان نوسانات غلظت اين فلزات با فاکتورهاي شوري، PH، اکسيژن محلول و درجه حرارت نشان داد که درجه حرارت و اکسيژن نسبت به ساير عوامل، در اين تغييرات غلظتي موثرتر بوده اند.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:28
بررسي نسبت جنسي و تعيين طول در اولين سن بلوغ اويستر صخره اي Saccostrea Cucullata در سواحل درياي عمان


اشجع اردلان آريا,عمادي حسين,كيابي بهرام,سواري احمد



نسبت جنسي و طول اويستر صخره اي Saccostrea cucullata در اولين سن بلوغ در سواحل شمالي درياي عمان مورد بررسي قرار گرفت. در طول بررسي يکساله از اسفند ماه 1374 تا بهمن ماه 1375 نمونه برداري بصورت ماهانه در ده ايستگاه انجام گرفت. عمليات انجام شده در هر ايستگاه شامل تعيين جنسيت، نسبت جنسي و تعيين طول در اولين سن بلوغ اين گونه بوده است. نتايج بدست آمده از اين بررسي نشان داده اند که نسبت جنسي در کل جمعيت مورد مطالعه 1:1 است. در اولين گروههاي طولي که به سن بلوغ مي رسند حدود 67 درصد از نمونه ها نر و 33 درصد ماده هستند که با افزايش طول کفه بتدريج از درصد فراواني نرها کاسته شده و به درصد ماده ها افزوده مي شود. با توجه به موارد فوق، نر بودن در بلوغ اول (پروتاندري) اين گونه به اثبات مي رسد. نتايج بدست آمده بيانگر آن است که بيش از 50 درصد نمونه ها در اندازه هاي بالاتر از 36 ميلي متر به اولين بلوغ خود مي رسند. کوچکترين نمونه بالغ مشاهده شده داراي طول 22 ميلي متر بود.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:28
پرورش خامه ماهي (1775 ,Chanos chanos (Forsskal در حوضچه هاي بتوني


فروغي فرد حجت اله*

* موسسه تحقيقات شيلات ايران بخش تکثير و پرورش، مرکز تحقيقات شيلاتي درياي عمان، بندرعباس


به منظور بررسي امکان پرورش خامه ماهي در حوضچه هاي بتوني اقدام به صيد نوزادان خامه از رودخانه شور در 30 کيلومتري شرق بندرعباس گرديد. بچه ماهيان با استفاده از تور پرده به طول 25 متر و ارتفاع 2 متر انجام گرفت. براي انتقال بچه ماهيان، از بشکه هاي پلاستيکي 100 ليتري استفاده گرديد. عمليات صيد بچه ماهيان در شهريورماه انجام گرفت. براي پرورش از 3 حوضچه بتوني به ابعاد 1.2×2×3 متر استفاده شد که در هر حوضچه 100 عدد خامه ماهي 6 گرمي ذخيره سازي گرديد. بچه ماهيان ذخيره سازي شده در حوضچه هاي بتوني با استفاده از غذاي کنسانتره کپور ساخت داخل کشور تغذيه شدند. ميزان غذا دهي روزانه بين 3 تا 5 درصد وزن بدن بود. دما و شوري آب حوضچه ها همه روزه در طول دوره پرورش اندازه گيري گرديد. رشد و نمو ماهيها از طريق زيست سنجي آنها در طي ماههاي مختلف مورد بررسي قرار گرفت. زيست سنجي ماهيها پس از استفاده از ماده بيهوش کننده MS222 با غلظت يک دوازده هزارم صورت گرفت. نتايج بدست آمده در طي اين بررسي بيانگر توقف رشد خامه ماهيها طي فصل سرما بود. به طوري که از اواسط آبان ماه تا فروردين ماه هيچگونه افزايش وزني در ماهيها مشاهده نگرديد. رشد خامه ماهيها در حوضچه هاي بتوني کند بوده و در مدت 11 ماه به وزن حدود 130 گرم رسيدند. عمده ترين دلايل رشد محدود خامه ماهيان را مي توان نامناسب بودن شرايط دمايي و استفاده از غذاي ارزان قيمت با درصد پروتئين پايين نام برد

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:28
تشكيل كالوس و باززايي علف دريايي (Sargasopsis zanardinii (Phaeophyta, Laminaral از طريق كشت بافت


ابراهيم زاده حسن,كريمي فرح,ابهري سيدرضا



امروزه علف هاي دريايي مصارف متعددي در صنايع غذايي، نساجي، داروسازي، پزشکي، بيوتکنولوژي و غيره يافته اند. به همين علت از دهه 70 به بعد تلاشهاي فراواني براي باززايي اين جلبکها در محيط کشت مصنوعي به منظور تسهيل بکارگيري روش هاي مهندسي ژنتيک در مورد آنها صورت گرفته است. در همين راستا تحقيق حاضر شرايط سترون سازي و کشت بافت علف دريايي Sargasopsis zanardinii را در محيط کشتهاي 1/2PES،PES و 2PES مورد بررسي قرار داده است.
قطعات پهنک جلبک مزبور پس از گذراندن مراحل سترون سازي در محيط هاي کشت مايع و جامد 1/2PES،PES و 2PES کشت داده شدند. مطابق نتايج بدست آمده، در تمام موارد در محيطهاي جامد PES و 2PES حالت تورم و آمادگي براي تقسيم سلولي، در 10 درصد موارد (پس از 9 ماه و 16 واکشت) تقسيمات طولي و تشکيل رشته هاي کرک مانند و همچنين در 20 درصد موارد (پس از 9 ماه و 16 واکشت) تشکيل ميکروکالوس هاي سفيدرنگ مشاهده شد. به علاوه انتقال کشت از محيط مايع به جامد در محيط PES در 100 درصد موارد موجب تشکيل اندام ها رويش يافته و شروع به پهن شدن نمودند. هيچيک از نتايج مزبور در محيط 1/2PES مشاهده نشد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:28
شناسايي گونه هاي خانواده Pseudomidae در جنوب شرقي درياي خزر


صالحي مريم*

* بخش تکثير و پرورش، موسسه تحقيقات شيلات ايران، تهران


اين مطالعه بخشي از پروژه بررسي جامع "هيدرولوژي و هيدروبيولوژي حوزه جنوبي درياي خزر" بود که از آستارا تا بندرترکمن صورت پذيرفته است. طي اين بررسي که تا عمق 100 متر (اعماق 10، 20، 50، 100 متر) انجام شد، 9 گونه از خانواده Pseudocumidae با استفاده از کليد شناسايي "اطلس بي مهرگان درياي خزر" (بيرشتين و رومانووا، 1968) شناسايي شدند. خانواده Pseudocumidae متعلق به راسته Cumacea و رده سخت پوستان (Crustacea) و جز سخت پوستان کفزي مي باشد که نقش بسزايي در زنجيره غذايي درياي خزر ايفا مي نمايد. نمونه هاي شناسايي شده متعلق به چهار جنس بودند که عبارتند از:
Stencuma ، Schizorhynchus،Pterocuma ،Caspiocuma
از نظر تراکم گونه ها بترتيب بصورت:
Stenocuma diastyloides, Schizorhynchus eudorelloides, Stenocuma gracilloides, Schizorhynchus bilamellatus.
مي باشند و پنج گونه ديگر در مراتب بعدي جاي دارند.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:28
وضعيت تغذيه و تكامل جنسي ماهي شيربت (Barbus grypus Heckel, 1843)، در منابع آبي خوزستان

غفله مرمضي جاسم*

* موسسه تحقيقات شيلات ايران بخش زيست شناسي، مرکز تحقيقات شيلاتي استان خوزستان، اهواز


نتايج بدست آمده از مطالعه منابع آبي استان خوزستان نشان مي دهد که ماهي شيربت (Barbus grypus) در تمامي آبهاي داخلي اين استان حضوري وسيع دارد. اين ماهي در دامنه وسيعي از شوري و دما بدون هيچگونه مشکلي در اين منابع زيست مي کند. ماهي شيربت در اين آبهاي رشد خوبي داشته و تا وزن 20 کيلوگرم نيز مي رسد. با توجه به طعم مطلوبي که دارد قيمت آن نسبتا بالا است. ويژگي هاي رژيم غذايي آن بيشتر با همه چيز خواري مطابقت مي کند. شواهد موجود نشان مي دهد که حضور اين ماهي در منابع آبي اصلي جلگه استان به منظور تغذيه صورت مي گيرد و فعاليتهاي توليد مثلي آن در مناطق شمالي تر انجام مي شود. بنظر مي رسد که شرايط مناسب براي تخم ريزي اين گونه، بستري شني ماسه اي، سرعت نسبتا بالاي آب همراه با اکسيژن بالا و دماي پايين باشد که اين شرايط در جلگه خوزستان فراهم نمي باشد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:30
بررسي ريخت سنجي ماهي مركب ببري (Sepia pharaonis) در آبهاي خليج فارس و درياي عمان


ولي نسب تورج,كيوان امين,عمادي حسين,عريان شهربانو



ماهي مرکب ببري Sepia pharaonis گونه غالب رده سرپايان در آبهاي جنوب کشور است. با انجام مطالعات زيست شناسي و ريخت شناسي وضعيت جمعيتي اين گونه در آبهاي خليج فارس و درياي عمان به مدت 18 ماه مورد مطالعه قرار گرفت. در اين مطالعه علاوه بر ثبت داده هاي زيست شناختي 320 نمونه ماهي مرکب، اقدام به اندازه گيري 20 متغير کمي گرديد. نتايج حاصله از آزمون کمترين اختلاف معني دار (LSD)، نشان مي دهد که متغيرهاي مربوط به عضو تانتاکول، متغيرهاي شاخصي بودند و اختلاف معني داري بين ماهيان مرکب نر و ماده مناطق بوشهر و بلوچستان را نشان دادند. مقايسه کمي کليه متغيرها نشان مي دهد که نرها همواره از ماده ها بزرگترند و نيز نمونه هاي منطقه درياي عمان همواره بزرگتر از نمونه هاي منطقه خليج فارس هستند. نتايج حاصل از آناليز خوشه اي مشخص نمود که نمونه هاي ماهي مرکب دو منطقه بلوچستان و بوشهر به تفکيک جنسيت، دو خوشه کاملا جدا از هم را نشان مي دهند. با استناد به نتايج حاصل از مطالعات مربوط به اختلاف در زمان تخم ريزي، تخم ريزي اصلي ماهي مرکب در منطقه بوشهر از بهمن تا اسفند و در منطقه چابهار از شهريور تا آبان است. مشاهدات حاصل از دندروگرامها، وجود اختلاف معني دار آناليز واريانس يکطرفه صفات ريختي، اختلاف در طول بدن و وزن جثه و وجود تفاوتهاي اکولوژيک بين آبهاي درياي عمان و خليج فارس چنين نتيجه گيري مي شود که از نظر فاکتورهاي ريختي اختلاف معني دار ميان ماهيان مرکب دو منطقه بوشهر و بلوچستان وجود دارد. اين اختلاف مي تواند بعلت جدايي جغرافيايي و نيز تفاوت در شرايط اکولوژيک آبهاي خليج فارس و درياي عمان باشد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:30
تراكم و تنوع جمعيت پلانكتوني در مناطق شرقي، مركزي و غربي بندرعباس


سراجي فرشته*

* موسسه تحقيقات شيلات ايران بخش اکولوژي، مرکز تحقيقات شيلاتي درياي عمان، بندرعباس


طي يکسال بررسي از خرداد ماه 1372 تا تيرماه 1373 در مناطق شرقي، مرکزي و غربي بندرعباس، 43 جنس فيتوپلانکتون و 22 جمعيت زئوپلانکتوني که تعدادي از آنها بين مناطق مشترک بوده، با تراکم متفاوت شناسايي شدند. در منطقه شرق 35 جنس فيتوپلانکتون و 18 جمعيت زئوپلانکتوني، در منطقه مرکزي 40 جنس فيتوپلانکتون و 20 جمعيت زئوپلانکتوني و در منطقه غرب 43 جنس فيتوپلانکتون و 19 جمعيت زئو پلانکتوني مورد شناسايي قرار گرفت. بيشترين تنوع و تراکم در منطقه غرب مشاهده گرديد. در هر سه منطقه شاخه کريسوفيه (دياتومه ها) درصد عمده پلانکتونهاي گياهي را تشکيل مي داد. منطقه غرب در فصل زمستان از بالاترين تنوع برخوردار بود بطوريکه شاخص تنوع شانن (H') در اين منطقه معادل 3.98 اندازه گيري گرديد. از طرفي دينوفلاژله ها، سيانوفيسه ها و کلروفيسه ها درصد کمتري را دارا بودند. سيانوفيسه ها طي ماههاي گرم سال (تير و مرداد) به ميزان زياد رويت شده و ديگر پلانکتونهاي گياهي در ماههاي سرد سال ميزان بالاتري را نشان دادند. از پلانکتونهاي جانوري که در هر سه منطقه درصد بالايي را داشتند مي توان پاروپايان (Copepoda)، ناپليوس (Nauplius)، تيغه آبشش ها (Lamellibranchia)، پيش آبشش ها (Prosobranchia)، مژه داران دريايي خانواده Tintinindae و روزن داران (Foraminifera) را نام برد. تخم و لارو آبزياني مانند ماهيها، خارپوستان و شکمپايان به تعداد اندک در ايام مختلف سال مشاهده گرديد. بررسي هاي آماري نشان دادند که اختلاف معني داري از لحاظ تراکم و تنوع بين مناطق مورد بررسي وجود ندارد. ميزان پلانکتون گياهي در فصل تابستان کم و در فصول زمستان و پایيز بالاتر بوده است.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:31
كنترل بيولوژيك علف هاي هرز آبزي بوسيله ماهي آمور در رودخانه كلوين اسكاتلند


فيلي زاده يوسف*

* دانشکده علوم کشاورزي، دانشگاه شاهد، رامسر


کنترل بيولوژيک علف هاي هرز آبزي با استفاده از ماهي مور به دليل اثرات کوتاه مدت کنترل هاي شيميايي و مکانيکي مورد توجه قرار گرفته است. استفاده از ماهي آمور به عنوان توليدکننده گوشت سفيد و کنترل گياهان آبزي صورت مي گيرد.
هدف از اين مطالعه بررسي ميزان کنترل علف هاي هرز آبزي بوسيله ماهي آمور در دو تراکم 150 و 250 کيلوگرم در هکتار و همچنين تعيين ميزان بقا و تغييرات وزن اين ماهي در رودخانه کلوين گلاسگو (اسکاتلند) بعد از رهاسازي مي باشد.
نتايج مشاهدات و تجزيه واريانس نشان داد که ماهي آمور در هر دو تراکم رها شده باعث کاهش معني دار بيوماس علف هاي هرز آبزي گرديد. علف هاي هرز بن در آب و برگ شناور و غوطه ور به دليل وجود بافت نرم تر، از درجه خوشخوراکي بالاتر نسبت به علف هاي هرز بن در آب و برگ شناور برخوردار بودند. نتايج اين تحقيق نشان داد که يکسال بعد از رها سازي ماهي آمور حدود 60 درصد از ماهيان زنده ماندند. ميانگين وزن ماهي آمور در تراکم 150 کيلوگرم در هکتار بعد از گذشت 1 ، 2 ، 3 سال از رهاسازي به ترتيب به 930، 1680 و 2350 گرم در تراکم 250 کيلوگرم در هکتار به 840، 1550 و 2200 گرم رسيد.
کنترل علف هاي هرز آبزي با ماهي آمور بستگي به درجه حرارت آب دارد و براي موفقيت در يک برنامه کنترلي، درجه حرارت آب بايد حداقل در 3 ماه از سال بالاتر از 16 درجه سانتيگراد باشد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:31
نقش رهاسازي بچه ماهي سيم در احيا ذخاير اين ماهي


صيادبوراني محمد*

* موسسه تحقيقات شيلات ايران بخش مديريت ذخاير، مرکز تحقيقات شيلاتي استان گيلان، بندرانزلي


ماهي سيم از جمله ماهيان با ارزش درياي خزر مي باشد که ذخاير آن از 1320 به بعد کاهش چشمگيري را نشان مي دهد و رهاسازي ميليوني اين ماهي نتوانسته است ذخاير اين ماهي را بازسازي نمايد. ميزان صيد ماهي سيم در سواحل ايراني درياي خزر طي هفت سال گذشته نوسانات اندکي داشته و در سال 1377 تا 1378 نسبت به سال 1371 تا 1372 افزايشي در حدود 4.4 تن را نشان مي دهد که با توجه به رها کرد 70.46 ميليون عدد از بچه ماهيان سيم در طي سالهاي فوق اين افزايش بسيار اندک مي باشد. بيشترين درصد صيد ماهيان سيم را ماهيان جوان و نابالغ تشکيل مي دهند و ماهيان مولد تعدادشان ناچيز بوده بطوريکه در سال 1377 تا 1378 ، 20.3 درصد از صيد را ماهيان يکساله و 37.3 درصد از صيد را ماهيان دو ساله بخود اختصاص داده اند. ميانگين طول و وزن و سن ماهي سيم صيد شده در سال 78- 77، بترتيب 22.5 سانتيمتر، 212.2 گرم و 2.4 سال است. در نقصان ذخاير اين ماهي، به موارد مهمي مانند صيد بي رويه و غيراصولي، آلودگي محيطي، از بين رفتن محلهاي تخم ريزي طبيعي، وجود ماهيان شکارچي از جمله اردک ماهي و اسبله در محلهاي رهاسازي بچه ماهيان و نبود تهميدات لازم در خصوص تکثير مصنوعي مي توان اشاره نمود. ضريب بازگشت ماهي سيم در سال 1370، 4.6 درصد و در سال 1371، 2.7 درصد محاسبه گرديد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:31
هيدرولوژي و هيدروبيولوژي رودخانه چالوس


روشن طبري مژگان,عبدلي اصغر,تكميليان كبري,نجف پور شعبان,فروغي فرد حجت اله



رودخانه چالوس از ارتفاعات البرز سرچشمه گرفته و در شهر چالوس به درياي خزر مي ريزد. در سال 1371 تا 1372، 5 ايستگاه در مناطق مختلف رودخانه انتخاب و 21 فاکتور فيزيکي و شيميايي اندازه گيري گرديد. دامنه تغييرات سختي کل، از ايستگاه 1 به سمت مصب رودخانه روند کاهشي داشته ولي ميزان فسفات، يون آمونيم و نيترات روند افزايشي را نشان دادند. طي بررسي هاي انجام شده، 45 جنس فيتوپلانکتون متعلق به 4 شاخه شامل Euglenophyta، Chlorophyta،Chrysophyta و Cyanophyta شناسايي شدند. نمونه هاي زئوپلانکتون در 8 رده جانوري قرار مي گيرند که رده هاي Sarcodina و Monogononta (روتيفرا) فراواني بيشتري داشتند. موجودات کفزي رودخانه را بيشتر لارو حشرات از راسته هايDiptera ، Coleoptera، Plecoptera،Odonata و Ephemeroptera تشکيل مي دادند. ماهيان رودخانه به 4 خانواده، 10 جنس و 12 گونه تعلق داشته و خانواده کپور ماهيان (CYPRINIDAE) 66.7 درصد از ترکيب گونه اي را به خود اختصاص داده و بيشترين ميزان پراکنش را در ايستگاههاي مختلف داشته اند

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:31
وضعيت صيد كفال ماهيان در سواحل ايراني درياي خزر


عبدالملكي شهرام*

* موسسه تحقيقات شيلات ايران بخش ارزيابي ذخاير، مرکز تحقيقات شيلاتي استان گيلان، بندرانزلي


کفال ماهيان پس از معرفي به درياي خزر در سواحل ايراني اولين بار در سال 1321 در صيد ظاهر گرديدند و پس از صيد آن ماهيها نوساناتي داشته، بطوريکه ميانگين صيد اين ماهي از دهه 20 لغايت دهه 70 افزايش بسيار زيادي نشان داده است.
ترکيب گونه اي کفال ماهيان در سواحل ايراني درياي خزر طي سالهاي 1369 لغايت 1377 نشان مي دهد که عمدتا صيد (بغير از سال 1373) مربوط به کفال طلايي بوده و در اغلب سالهاي فوق الذکر بيش از 50 درصد صيد اين ماهيان را بخود اختصاص داده است.
ميزان صيد در واحد تلاش کفال طلايي از 93 کيلوگرم در هر پره کشي در سال 1369 به 33 کيلوگرم در هر پره کشي در سال 1376 رسيد. در مورد کفال پوزه باريک نيز اين روند کاهشي است و ميزان صيد در هر واحد تلاش از 78 کيلوگرم در سال 1369 به 15 کيلوگرم در هر پره کشي در سال 1376 رسيد. يکي از عوامل عمده کاهش صيد در واحد تلاش اين ماهيان، افزايش فعاليت صيادي و افزايش تعداد پره کشي ها (از 20975 بار در سال 1369 به 42878 بار پره کشي در سال 1376) بوده است.
ميانگين طولي کفال طلايي طي سالهاي 1369 لغايت 1376 در استان گيلان کاهش داشته ولي در استان مازندران ميانگين طولي اين ماهيان افزايش نشان داده است.
در مورد ماهي کفال پوزه باريک بايد اشاره کرد که ميانگين طولي در استانهاي مازندران و گيلان تفاوت زيادي را طي سالهاي 1369 لغايت 1376 نداشته است.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:31
بررسي پاره اي از ويژگي هاي بيولوژيك گرگانرود طي سالهاي 70-1369


علومي يوسف*

* موسسه تحقيقات شيلات ايران بخش آب شناسي، مرکز تحقيقات شيلاتي استان مازندران، ساري


گرگانرود از ارتفاعات 810 متري رشته کوههاي البرز سرچشمه گرفته و پس از عبور از مناطق مختلف به قسمت شرقي درياي خزر مي ريزد. مطالعه و بررسي اين رودخانه از آبان سال 1369 آغاز و در مهر ماه 1370 به پايان رسيد. محدوده مطالعاتي شامل 14 ايستگاه بوده که از مصب تا 200 کيلومتري امتداد داشت.
فيتوپلانکتونهاي اين رودخانه به 6 شاخه و 75 جنس تعلق داشته که مهمترين شاخه هاي آن Chrysophyta و Chlorophyta بودند و همچنين از زئوپلانکتونهاي منطقه شاخه هاي Rotatoria, Protozoa و Arthropoda که 28 جنس را شامل مي شدند مورد شناسايي قرار گرفتند. بيشترين تراکم آنها در شهريور ماه بوده است.
در اين بررسي موجودات کفزي تراکم اندکي داشته و خانواده Chironomidae نسبت به بقيه از فراواني بيشتري برخوردار بودند.
در اين رودخانه 12 گونه ماهي مورد مطالعه قرار گرفته اند. بيشترين درصد ماهيان اين رودخانه را ماهيان مهاجري مانند ماهي کپور، ماهي سفيد و ماهي کلمه و بقيه آنها را ماهيان بومي مانند سياه ماهي و کپور پرورشي و يا ماهياني که در اثر پيشروي آب دريا به رودخانه وارد مي شوند مانند کفال ماهيان تشکيل مي دهند.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:31
بررسي ميزان آلودگي نفتي در حوزه جنوبي درياي خزر محدوده تنكابن- بندر تركمن


نصراله زاده ساروي حسن*

* بخش اکولوژي، مرکز تحقيقات شيلاتي استان مازندران، ساري


اين پروژه با هدف تعيين ميزان کل مواد نفتي آب و مقايسه آن با مناطق ديگر در نوار ساحلي حوزه جنوبي درياي خزر در استانهاي مازندران و گلستان (از تنکابن تا بندر ترکمن) از پاييز 75 تا زمستان سال 76 صورت پذيرفت. 330 نمونه آب در 7 ناحيه در عمق کمتر از 5 متر و عمق 10 متر طي 5 فصل جمع آوري شده و بر اساس روشهاي استاندارد ميزان کل مواد نفتي بوسيله دستگاه مادون قرمز (ir) مدل فيليپس تعيين گرديد. نتايج آزمايشات نشان مي دهد که ميزان کل مواد نفتي آب در ايستگاههاي مختلف بين 0.11 تا 0.63 ميلي گرم بر ليتر و در فصول مختلف بين 0.11 تا 2.9 ميلي گرم بر ليتر در نوسان بوده است. اين ميزان در عمق کمتر از 5 متر بين 0.078 تا 0.627 ميلي گرم بر ليتر و در عمق 10 متر در محدوده 0.083 تا 0.648 ميلي گرم بر ليتر متغير بوده است. نتايج حاصل از آناليز واريانس (anova) نشان مي دهد که بين ايستگاهها و فصول مختلف اختلاف معني دار بوده (p<0.001)، اما بين منطقه ساحلي و منطقه عميق اختلاف معني دار نبوده است (p>0.344). در مقايسه، اين منطقه از حوزه جنوبي درياي خزر نسبت به منطقه باکو آذربايجان داراي ميزان مواد نفتي بسيار کمتري مي باشد، اما در مقايسه با درياي مديترانه که ميدانهاي نفتي در آن وجود ندارد ميزان کل مواد نفتي بالاتر بوده است. در مجموع اين منطقه از درياي خزر با توجه به نداشتن ميدانهاي نفتي و عدم تخليه فاضلاب هاي صنعتي از رودخانه هاي ساحلي، از آلودگي نفتي خيلي کمي برخوردار مي باشد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:32
حشرات آبزي بعنوان شاخص آلودگي آلي آب


حافظيه محمود*

* بخش مديريت ذخاير، موسسه تحقيقات شيلات ايران، تهران


حشرات آبزي بعنوان شاخص هاي زيستي و بمنظور تعيين کيفيت آلي آب در چشمه ها و دو زهکش استان فارس مورد استفاده قرار گرفتند. 18 چشمه با در نظر گرفتن عدم فعاليت هاي تخريبي انساني و دو منبع ديگر با در نظر گرفتن آلودگي براي نشان دادن اثرات آلودگي انتخاب شدند. حشرات اين ايستگاهها بصورت فصلي با کمک تور مخصوص صيد حشرات آبي نمونه برداري و توسط کليدها و منابع موجود شناسايي شدند. در اين زيستگاهها جمعا 48 جنس از حشرات آبزي و نيمه آبزي شامل نمونه هاي بالغ و لارو شناسايي شدند. همچنين ضريب زيستي زيستگاهها نيز با کمک فرمول ها و ضريب هاي تحمل گونه اي در فصول مختلف اندازه گيري و ميانگين آن بدست آمد. در منابع براي هر گونه، ضريبي در نظر گرفته شده که اين ضرايب در محاسبه مقدار عددي ضريب آلودگي ايستگاهها، مورد استفاده قرار گرفت و بر اين اساس کيفيت آب 18 چشمه و دو زهکش استان فارس تعيين گرديد. طبق نتايج بدست آمده، چشمه هاي چهل چشمه، صلوات، شيرين، دشت ارژن، مرادي، عظيمي، چهار چشمه، ديدگان، والا، پيربنو، مراد، قصر قمشه و داراب داراي کيفيت عالي (فاقد هر گونه ماده آلي آلوده کننده)، چشمه هاي پايين، کامفيروز، و تنگ بستانک داراي کيفيت خيلي خوب (داراي مقاديري در حد مجاز آلوده کننده هاي آلي) و چشمه هاي کوار و برم دلک داراي کيفيت نسبتا بد (داراي ميزان مواد آلوده کننده در سطح معني دار) و زهکش هاي آباده و کربال داراي کيفيت بد و خيلي بد (داراي مواد آلاينده آلي در سطح بالا) بودند. برخي پارامترهاي فيزيکي و شيميايي نيز در هر منبع مورد اندازه گيري قرار گرفت که در مقايسه نتايج نهايي از آنها استفاده گرديد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:32
زيست شناسي توليد مثل كوسه چانه سفيد (Carcharhinus dussumieri) موجود در آبهاي استان هرمزگان


اسدي هدايت*

* موسسه تحقيقات شيلات ايران بخش مديريت ذخاير، مرکز تحقيقات شيلاتي درياي عمان، بندر عباس


براي بررسي توليد مثل کوسه چانه سفيد طي 12 ماه تعداد 603 عدد از اين گونه مورد آزمايش قرار گرفتند. نتايج نشان داد که نسبت جنسي (تعداد افراد نر در مقابل افراد ماده) 1:1.13 بوده و ظهور رسيدگي جنسي در جنس نر با سخت شدن و افزايش طول عضو جفتگيري و افزايش وزن بيضه و در جنس ماده با افزايش وزن تخمدان، قطر تخمک و عرض رحم همراه است. طول اين کوسه در آغاز رسيدگي جنسي در جنس نر 67 سانتي متر و همچنين طول در اولين بلوغ براي 50 درصد از نمونه هاي نر 69 سانتي متر و در جنس ماده 68 سانتي متر بود. کوسه مورد بررسي زنده زا و داراي اتصال جفت بوده و بند ناف از طريق سوراخي که بين دو باله سينه اي قرار داشت به جنين متصل مي شد. تعداد جنينها 1 تا 5 عدد و به طور معمول 2 عدد بودند. حداکثر طول جنين نر 380 ميليمتر و حداکثر طول جنين ماده 385 ميليمتر بود. نوزادان بعد از تولد تا مدتي زخم محل اتصال بند ناف (يا شکاف ناف) را به همراه داشتند. طول اين نوزادان در جنس نر 345 تا 490 ميليمتر و در جنس ماده 350 تا 425 ميليمتر بود. توليد مثل اين گونه در طول سال، با اين مشخصه که اوج جفتگيري در بهار، دوره حاملگي بارز از مهر تا فروردين و اوج زايمان از خرداد تا مرداد بود، تداوم داشت.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:32
زيست شناسي توليد مثل ماهي شوورت (Sillago sihama) در خليج فارس


حسين زاده صحافي همايون,سلطاني مهدي,دادور فرهاد



در اين مطالعه چرخه توليد مثل ماهي شوورت با نام علمي Sillago sihama مورد توجه قرار گرفته است. اين گونه داراي زيستگاه کرانه اي بوده و از جمله گونه هاي خوراکي جنوب کشور مي باشد. نمونه برداري از مرداد ماه 1376 لغايت شهريور ماه 1377 بطور ماهانه انجام پذيرفته و در هر ماه بطور متوسط 30 عدد ماهي مورد مطالعه قرار گرفت. نمونه ها پس از صيد ابتدا مورد مطالعه زيست سنجي قرار گرفته و نسبت به اندازه گيري طول کل و طول استاندارد (ميليمتر) و وزن ماهي (گرم) اقدام گرديد. سپس با کالبد شکافي ماهيان، کبد، گنادها و معده آنها توزين شد. همچنين با برداشت بخشي از بافت گناد در مراحل مختلف جنسي (5 مرحله) و قرار دادن آن در محلول بوئن و سپس انجام مطالعات بافت شناسي نسبت به تعيين مراحل جنسي اقدام گرديد. نتايج حاصل از مطالعات زيست شناسي نشان مي دهد با توجه به حداقل طول (98 ميليمتر) و حداکثر طول (213.5 ميليمتر) و نيز رابطه طول و وزن، ماهي مذکور از رشد ايزومتريک برخوردار است (b=3.02). بعلاوه بررسي شاخص هاي گنادي (GSI)، معدي (GI) و کبدي (HSI) نشان مي دهد که شاخص گنادي در ماده ها در فروردين ماه در بالاترين مقدار خود (4.5) است و در نرها در ارديبهشت ماه اين ميزان به حداقل خود (1.5) مي رسد. در حاليکه شاخص معدي در مردادماه افزايش يافته و شاخص کبدي در فروردين ماه به حداکثر مي رسد. در عين حال مطالعات ريخت شناسي و بافت شناسي تخمدان ها نشان مي دهد که ماهي داراي تخمداني است که در سال فقط يک بار (اوايل بهار) هم زمان تخمک هاي رسيده را رها مي کند(Synchronus). نسبت جنسي ماده به نر 1.3:1 بود و در ماهيان مورد بررسي در طول سال اختلاف معني داري را (a=0.05, df=1, X2.=5) نشان مي دهد. همچنين در همه ماههاي سال بجز مرداد نسبت ماده ها بيشتر مي باشد. حداقل طول بلوغ اين ماهي براي نرها 111 ميليمتر، طول بلوغ جامعه (L.M.50) براي نرها 114 ميليمتر، و براي ماده ها 126 ميليمتر محاسبه گرديد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:32
برآورد پتانسيل صيد كفزيان در خليج چابهار از طريق محاسبه توليد ثانويه ماكروبنتوزها


نيكويان عليرضا*

* بخش آب شناسی، موسسه تحقیقات شیلات ایران، تهران


فراوانی، پراکنش و میزان توده زنده ماکروبنتوزها بصورت نمونه برداری دو ماهانه از اردیبهشت ماه تا اسفند ماه 1374 در خلیج چابهار مورد بررسی قرار گرفت. در بین گروههای مختلف ماکروبنتوز، بیشترین فراوانی بترتیب مربوط به ناجورپایان (amphipods) با 21 درصد، پرتاران (polychaetes) 19 درصد، شکم پایان (gastropods) 15.7 درصد و دوکفه ایها (bivalves) 10.6 درصد نسبت به کل جمعیت ماکروبنتوزها بوده است. حداکثر فراوانی ماکروبنتوزها معادل 13000 عدد در متر مربع در اسفند ماه و حداقل آن معادل 4600 عدد در متر مربع در تیرماه ثبت گردید. تغییرات زمانی در تراکم ماکروبنتوزها بصورت نوسانات ناشی از وضعیت مانسون اقیانوس هند نشان داده شده است. میزان توده زنده ماکروبنتوزها به تفکیک برای هر یک از گروههای پرتاران، شکم پایان، دوکفه ایها و مجموعه سایر گروهها محاسبه گردید. کمترین میزان بیوماس ماکروبنتوزها در زمان مانسون (تیر و شهریور) با مقدار میانگین 51.5 گرم وزن خشک در متر مربع و بیشترین آن در دوره پیش مانسون (اسفند و اردیبهشت) با میانگین 164.8 گرم وزن خشک در متر مربع اندازه گیری گردید. مقدار متوسط توده زنده ماکروبنتوزها در خلیج چابهار معادل 109.3(±49.57) گرم در متر مربع بر اساس وزن خشک (معادل 481 گرم وزن در متر مربع) محاسبه گردید. با محاسبه مقادیر فوق، مقدار کل تولید سالانه ذخاير کفزیان در خلیج چابهار شامل ماهی و میگو با توجه به مدل انتقال انرژی در دریا و ارتباط منطقی بین ذخاير کفزیان و تولید ثانویه ماکروبنتوزها در سطوح سوم و چهارم زنجیره غذایی دریايی، معادل 15390 تن برآورد گردید. نهایتا پتانسیل قابل برداشت مطمئن ذخاير کفزیان خلیج چابهار، معادل 7700 تا 8500 تن در سال محاسبه شد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:32
بررسي زئوپلانكتونهاي موثر در تغذيه بچه ماهيان ازون برون (Acipenser stellatus) در استخرهاي خاكي


حدادي مقدم كورش,احمدي محمدرضا,كيوان امين



در این بررسی 3 استخر خاکی (دو هکتاری) پرورش بچه ماهیان خاویاری به طور تصادفی انتخاب و مورد مطالعه قرار گرفتند. دو استخر از سه استخر آزمایشی آبگیری و طی دوره پرورش، کود آلی (16 تن) و غذای زنده (40 کیلوگرم دافنی) به آنها اضافه شد. کل دوره پرورش 35 روز بود. در هر استخر در هر دوره پرورش بررسی های فیزیکی و شیمیایی آب و فراوانی زئوپلانکتون و کفزیان اندازه گیری شدند. شاخص های دستگاه گوارش، سرعت رشد روزانه و ضریب چاقی ماهیان از دیگر عواملی بودند که برای بدست آوردن بازدهی تولید بررسی شدند. براساس یافته های آماری، اختلاف معنی داری بین عوامل فیزیکی آب 3 استخر مشاهده نگردید. در بررسی عوامل شیمیایی آب تنها عامل نیتریت دارای اختلاف معنی داری بود. عمده تولیدات زئوپلانکتونی را انواع مختلفی از دافنی (Daphnia magna, Daphnia pulex)، سیکلوپس و ناپلیوس آن تشکیل دادند. حداقل و حداکثر میانگین بیوماس زئوپلانکتونی در استخرهایی که کوددهی و غذادهی شده بودند بترتیب 0.018 تا 91.74 گرم در متر مکعب اندازه گیری شد، اما از دیدگاه آماری در سطح 5 درصد اختلاف معنی داری بین تولیدات استخرها مشاهده نشد. از لحاظ درصد فراوانی طعمه، گونه های Daphnia pulex و D. magna طعمه اصلی (Fp>50)، سیکلوپس و ناپلیوس آن طعمه فرعی (10<Fp<50) و Chironomus sp. و Tubifex sp. طعمه های اتفاقی (Fp=0) را تشکیل می دادند. برای بررسی شاخص های دستگاه گوارش 140 عدد بچه ماهی از 3 استخر در طول دوره پرورش مورد بررسی و مطالعه قرار گرفتند. یافته ها نشان می دهد که سرعت رشد روزانه و ضریب چاقی با افزایش وزن و طول ماهی کاهش می یابد، اما از نظر آماری اختلاف معنی داری مشاهده نشده است.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:32
بررسي مولكولي جمعيت ميگوي ببري سبز (Penaeus semisulcatus) از درياي عمان و خليج فارس با استفاده از ژن سيتوكروم اكسيداز COI) I) بروش RFLP


رضواني گيل كلايي سهراب,سيدعلي بابايي سيدعلي,پوركاظمي محمد



این تحقیق به منظور شناسایی جمعیتهای میگوی Penaeus semisulcatus دریای عمان و خلیج فارس صورت گرفت. نمونه برداری به روش تراولینگ از دو منطقه هرمز و بوشهر واقع در دریای عمان و خلیج فارس انجام شد که در نهایت 40 نمونه از گونه P. semisulcatus از منطقه هرمز و 35 نمونه از منطقه بوشهر جمع آوری شد.
استخراج DNA با استفاده از روش فنول – کلروفوم انجام گرفت. برای مطالعه تنوع جمعیتی میگوی ببری سبز از تجزیه و تحلیل نتایج حاصل از RFLP ژن سیتوکروم اکسیداز I واقع بر روی ژنوم میتوکندری (mtDNA) که با تکنیک PCR تکثیر شده بود استفاده شد. برای هضم آنزیمی محصول PCR از 9 آنزیم با اثرات محدود استفاده شد که 5 آنزیم شاملAluI, HinfI, HincII, HpaII, RsaI الگوهای پلی مورفیسم نشان دادند. از 5 نوع هاپلوتیپ بدست آمده (AAAAA, BBBBB, BBBBC, BBBBD, BBCBC) فقط در یک مورد (AAAAA) تشابه بین دو منطقه مورد بررسی (دریای عمان و خلیج فارس) مشاهده گردید. بر اساس نتایج حاصله از این بررسیها مشاهده شد که پراکنش هاپلوتیپها در دو منطقه تفاوت معنی دار و بالایی داشته و نشان دهنده تفاوت ژنتیکی ذخاير این جمعیتها با هم می باشد. به عبارت دیگر ذخاير ذکر شده، جمعیت کاملا جدا از هم می باشند.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:33
تغييرات كمي سيليس و دياتومه هاي حوزه جنوبي درياي خزر


نصراله زاده ساروي حسن,مخلوق آسيه



هدف از این تحقیق مطالعه چگونگی تغییرات سیلیس محلول و دیاتومه های حوزه جنوبی دریای خزر بود. در سال 1375 طی چهار فصل از اعماق مختلف حوزه جنوبی دریای خزر در 77 ایستگاه تعداد 1270 نمونه پلانکتون و آب جمع آوری گردید که سپس مورد آنالیز کمی و کیفی قرار گرفتند. نتایج بدست آمده نشان می دهد که حداقل و حداکثر سیلیس محلول و بیوماس دیاتومه ها در فصول مختلف به ترتیب بین 0.195 تا 0.308 و 33 تا 179 میلی گرم در متر مکعب متغیر بوده است. همچنین تغییرات سیلیس محلول در لایه نوری نواحی مختلف نشان می دهد که از حداکثر مقدار در ناحیه شرقی (0.269ppm) تا حداقل مقدار در ناحیه غربی (0.189ppm) در نوسان می باشد، در حالیکه بیوماس دیاتومه ها در ناحیه غربی حداکثر (180 میلی گرم در متر مکعب) و در ناحیه مرکزی در حداقل مقدار (89 میلی گرم در متر مکعب) مشاهده گردیده است. در اعماق زیاد یا آبهای آزاد، غلظت سیلیس محلول لایه نوری نسبت به ایستگاههای ساحلی افزایش داشت (0.295ppm)، برعکس بیوماس دیاتومه ها کاهش نشان می دهد (34 میلی گرم در متر مکعب).
این بررسی نشان می دهد که سیلیس محلول و بیوماس دیاتومه ها، هر دو تحت تاثیر شرایط فیزیکی از قبیل چرخش های آبی، جریانات رودخانه ای، تبادل و تعویض عناصر بیوژنیک از رسوبات نوری و افوتیک قرار دارند، ضمن اینکه میزان سیلیس در نواحی مختلف به مصرف یا عدم مصرف آن توسط دیاتومه ها نیز وابسته می باشد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:33
تغييرات ميزان ازت فرار و هيستامين ماهي كيلكا در روش هاي نگهداري


سلماني علي,غلامي پور سليمان,يوسفيان مهدي



این تحقیق به منظور حفظ کیفیت ماهی کیلکا برای مصرف انسانی انجام گردیده است. در این مطالعه روشهای نگهداری ماهی کیلکا در مخزن آب سرد دریا و یخ خرد شده در فصول مختلف مورد بررسی قرار گرفته و با روش سنتی مقایسه شده است. برای این منظور از ماهی کیلکای نگهداری شده به روشهای فوق الذکر در زمانهای صفر (بلافاصله پس از صید)، پنج و ده ساعت پس از صید (از زمان صید تا رسیدن به محل نگهداری و یا عمل آوری) نمونه برداری گردید و تغییرات ازت فرار (TVN) و هیستامین مورد آزمایش قرار گرفت.
میانگین میزان هیستامین تا 10 ساعت پس از صید طی چهار فصل در روش سنتی 10.3 mg/100 می باشد ولی در روشهای نگهداری در مخزن آب سرد و یخ خرد شده به ترتیب 2.2 mg/100و 1.5 mg/100بوده است. میانگین میزان ازت فرار تا 10 ساعت پس از صید طی چهار فصل در روش سنتی 22.3 mg/100 بود، در حالیکه میزان این فاکتور در روش های نگهداری در یخ خرد شده و مخزن آب سرد بترتیب 19 mg/100و 17 mg/100بوده است.
بررسی نتایج نشان داده است که مقایسه تغییرات این عوامل در ماهی نگهداری شده به روش سنتی و روشهای دیگر از نظر آماری دارای اختلاف معنی داری می باشد (P<0.05).
گر چه بین دو روش نگهداری ماهی در آب سرد دریا و یخ خرد شده از نظر عددی تفاوتی دیده می شود ولی از نظر آماری این تفاوت معنی دار نیست. در عین حال ماهی نگهداری شده در مخزن آب سرد از کیفیت مطلوبتری برخوردار است.
بنابراین برای جلوگیری از کاهش کیفیت ماهی صید شده و عرضه آن برای مصارف انسانی، بهتر است که ماهی با این روش نگهداری گردد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:33
شناسايي، بررسي فراواني و پراكنش ماهيان درياچه سد ارس و شاخابه هاي ايراني آن


عباسي كيوان,سرپناه علي نقي



شناسايي ماهيان درياچه سد ارس و شاخابه هاي ايراني آن در قالب طرح مطالعات جامع شيلاتي درياچه سد ارس از تابستان 1374 تا تابستان 1375 و خرداد 1377 انجام پذيرفت. نمونه برداري ماهيان بطور فصلي و با استفاده از نور گوشگير، پره، تور پرتابي و دستگاه صيد الکتريکي در 18 ايستگاه واقع در 6 منطقه انجام گرفت. هدف از اين بررسي، شناسايي گونه اي، نحوه حضور آنها در منطقه و نيز برخي از ويژگيهاي زيست شناختي و بوم شناختي بود. در اين پژوهش بطور کلي 27 گونه و زير گونه ماهي متعلق به 6 خانواده از 4 راسته مربوط به رده ماهيان استخواني شناسايي شدند. از نظر تعداد گونه، خانواده هاي کپور ماهيان (Cyprinidae) با 77.8، گاوماهيان (Gobiidae) با 7.4 و رفتگر ماهيان (Balitoridae)، اسبله ماهيان (Siluridae)، گامبوزيا ماهيان (Poeciliidae) و سوف ماهيان (Percidae) هر کدام با 3.7 درصد از کل گونه ها در مراتب بعدي قرار دارند. خانواده سوف ماهيان با 37.27، کپور ماهيان با 33.64 و گاوماهيان با 28.61 درصد بيشترين فراواني را داشتند. همچنين سوف سفيد (Sander lucioperca) و گاو ماهي (Neogobius kessleri) بترتيب با 37.3 و 27.8 درصد تعداد کل، فراوانترين گونه ها و سس ماهي لب کلفت (B. mursa)، کپور علفخوار (Ctenopharyngodon idella)، کپور نقره اي (Hypophthalmichthys molitrix)، کپور سرگنده (H. nobilis) و ماهي Gobio persus با فراواني 0.5 درصد، کمترين فراواني را دارا بودند. خانواده کپور ماهيان بيشترين و در بين آنها سياه ماهي (Capoeta capoeta) بيشترين پراکنش و گاو ماهي Knipowtischia caucasica، کپور علفخوار، کپور نقره اي، کپور سرگنده، سس ماهي لب کلفت و ماهي Gobio persus کمترين پراکنش را در مناطق مطالعاتي داشتند. تعداد 20 گونه از ماهيان بومي و 7 گونه از ماهيان غيربومي به مناطق مورد مطالعه وارد شده است. گونه هايChondrostoma oxyhynchum, K. caucasica G.persus و Nemacheilus brandti بيشترين اهميت را از نظر بوم شناختي داشته و طي اين بررسي، 8 گونه براي نخستين بار از مناطق مطالعاتي گزارش مي گردد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:33
بررسي پسابهاي مزارع پرورش ميگو در منطقه حله بوشهر و اثرات احتمالي آن بر محيط زيست دريايي (سال 1377)


اميدي سهيلا*

* بوشهر


اين مقاله بخشي از پروژه بررسي کيفيت آبهاي ورودي و خروجي مزارع پرورش ميگو در منطقه حله بوشهر است که بمنظور بررسي تاثير احتمالي پسابهاي مزارع پرورشي روي محيط زيست دريايي اجرا گرديد. در طول اجراي آن به مدت 6 ماه (دوره پرورش سال 77)، نمونه برداري از آب و رسوب 8 ايستگاه انتخابي شامل يک ايستگاه در کانال ورودي آب شيرين، دو ايستگاه در خور گسير (ورودي آب شور)، يک ايستگاه در کانال خروجي پسابها، دو ايستگاه در رمله (محل دريافت پسابها) و دو ايستگاه در حد فاصل بين دو خور بصورت ماهانه انجام شد. در هر ايستگاه فاکتورهاي مختلف فيزيکي و شيميايي از جمله دما، شوري، pH، اکسيژن محلول، آمونياک، نيترات، نيتريت و فسفات و همچنين موجودات کفزي و پلانکتون مورد بررسي قرار گرفتند.
مقايسه مقادير بدست آمده از عوامل فوق در اين تحقيق با حدود مجاز مشخص شده براي فاضلابهاي شهري و همچنين پسابهاي مزارع پرورش ميگو نشان مي دهد که تقريبا تمامي ايستگاهها حتي کانال خروجي، از نظر بار آلودگي پايين بوده است.
از طرفي بررسي روند تغييرات عوامل مورد بررسي در طول دوره نشان مي دهد که تمامي اين عوامل در ايستگاه خروجي پسابها، بيشترين ميزان را داشته و بتدريج به سمت دريا رقيق شده بطوريکه در بعضي مواقع به صفر نزديک مي شوند. لذا با توجه به موارد فوق و قدرت خود پالايش دريا، مي توان گفت که مزارع پرورش ميگو با ميزان بار آلودگي که در حال حاضر ايجاد مي نمايند، عامل آلاينده محيط زيست دريايي خليج فارس محسوب نمي شوند ولي از آنجا که در زمان انجام اين تحقيق، حدود 40% از استخرهاي موجود فعاليت داشته اند لازم است به منظور دستيابي به اطلاعاتي جامع از روند هر ساله پسابها و بار مواد مغذي آنها، چنين بررسيهايي به صورت مستمر و در سطح وسيعتري انجام گيرد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:33
بررسي تغييرات اكسيژن محلول و شفافيت آب در استخرهاي پرورش ميگوي منطقه تياب استان هرمزگان


صالحي علي اكبر*,فروغي فرد حجت اله

* موسسه تحقيقات شيلات ايران بخش تکثير و پرورش، مرکز تحقيقات شيلاتي درياي عمان، بندر عباس


اکسيژن محلول و شفافيت آب از جمله عوامل مهم در مديريت پرورش ميگو مي باشند. اکسيژن محلول و شفافيت آب يا عمق قابل ديد در مزارع پرورش ميگوي منطقه تياب استان هرمزگان در يک دوره پرورش ميگوي سفيد هندي (Penaeus indicus) بررسي گرديد. در اين بررسي سه مزرعه پرورش ميگوي زرآبزي، اداره کار و مه کيش انتخاب و از هر مزرعه سه استخر مورد بررسي قرار گرفتند. اکسيژن محلول استخرها دو بار در روز (صبح و عصر) هم از سطح و هم از عمق استخر اندازه گيري گرديد. همچنين شفافيت آب استخرها بصورت روزانه در ساعت 15 بوسيله صفحه سي شي اندازه گيري و ثبت شد. نتايج بدست آمده از بررسي اکسيژن محلول بيانگر آن است که در هنگام عصر اکسيژن محلول بالاتر از 3.5 ميلي گرم در ليتر بود که براي رشد ميگو مناسب است اما مقدار آن در هنگام صبح بخصوص براي مزرعه اداره کار که فاقد دستگاه هواده بود از اين مقدار کمتر بود. بر اساس نتايج بدست آمده کارآيي هواده هاي پارويي بازو بلند در مزرعه مه کيش بهتر از هواده هاي پارويي بازو کوتاه مزرعه زرآبزي بوده است.
نتايج بدست آمده از بررسي شفافيت آب بيانگر آن است که شفافيت در شروع دوره پرورش زياد (بالاتر از 100 سانتي متر) و سپس کم شده است. در هر سه مزرعه ميانگين شفافيت بيشتر از 30 سانتيمتر بود که براي رشد مطلوب ميگو مناسب نمي باشد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:33
بررسي سيتوژنتيك ماهي سيم (Abramis brama) حوزه جنوبي درياي خزر

نهاوندي رضا*,رضواني سهراب,اميني فرهاد

* موسسه تحقيقات شيلات ايران، تهران


با توجه به اينکه مطالعات کروموزومي روي ماهي سيم (Abramis brama) در ايران انجام نپذيرفته است، لذا اين بررسي به منظور تعيين تعداد کروموزوم ها و بازوهاي کروموزومي و همچنين ارايه کاريوتايپ ماهي سيم حوزه جنوبي درياي خزر با تهيه گسترش هاي کروموزومي به روش Squash، انجام شده است. تعداد کروموزوم هاي پلاک هاي متافازي حاصل از طريق له کردن بافتهاي قسمت قدامي کليه و آبشش در اين ماهي 2n=50 و تعداد بازوهاي کروموزومي آن NF=82 تعيين گرديد. کاريوتايپ تهيه شده از اين ماهي شامل 8 جفت کروموزوم متاسنتريک، 8 جفت کروموزوم ساب متاسنتريک و 9 جفت کروموزوم آکروسنتريک بود.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:35
تعيين جنسيت تاسماهي ايران (Acipenser persicus) بوسيله اولتراسونوگرافي


مقيم مهدي*,وجهي عليرضا,وشكيني عباس,مسعودي فرد مجيد

* مرکز تحقيقات شيلاتي استان مازندران، ساري


تعيين جنسيت و رسيدگي ماهيان زنده فاقد علایم جنسي ظاهري و يا در زماني که اين علایم هنوز ظاهر نشده اند، از جهات مختلف داراي اهميت مي باشد. در اين پژوهش امکان تشخيص جنسيت و مرحله رسيدگي جنسي تاسماهي ايران يا قره برون (Acipenser persicus) بوسيله اولتراسونوگرافي مورد بررسي قرار گرفت.
142 عدد تاسماهي ايران 13 تا 20 ساله که از درياي خزر صيد شده بودند بوسيله دستگاه اولتراسونوگرافي (Pie medical) با پروب خطي با فرکانس 5 و 7.5 مگاهرتز مورد سونوگرافي قرار گرفتند.
تصويربرداري از پهلوي راست يا چپ بصورت طولي بين باله سينه اي و مخرجي انجام شد. اختلاف در شکل و انعکاس صوتي تخمدانها و بيضه ها مبناي تعيين جنسيت و مراحل رسيدگي جنسي با اولتراسونوگرافي بود. نتايج تشخيص جنسيت و مراحل رسيدگي جنسي بوسيله سونوگرافي با کالبدگشايي ماهي کنترل گرديد. بر اساس نتايج بدست آمده، با کاربرد اولتراسونوگرافي، صحت تشخيص جنسيت 100 درصد و رسيدگي جنسي 89.6 درصد مي باشد و اولتراسونوگرافي بعنوان يک روش بسيار دقيق مي تواند در تعيين جنسيت و رسيدگي جنسي تاسماهي ايران بکار گرفته شود.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:35
زيست سنجي و پويايي جمعيت ماهي كاراس تالاب انزلي (Carassius auratus gibelio)


صيادبوراني محمد*,نظامي شعبان علي,حسن زاده كيابي بهرام

* بخش مديريت ذخاير، مرکز تحقيقات شيلاتي استان گيلان، بندرانزلي


با توجه به کاهش صيد ماهيان با ارزش در تالاب انزلي طي چند دهه گذشته و ورود تصادفي ماهي کاراس و به انبوهي رسيدن جمعيت آن در سالهاي اخير، اين پروژه در سال 1376 اجرا گرديد. منطقه مورد بررسي (تالاب انزلي) به چهار ناحيه آبکنار، سياه کشيم، مرکزي و شيجان تقسيم شد. نمونه برداريها هر دو هفته يکبار با دستگاه صيد برقي و به مدت يک ساعت در هر منطقه انجام گرفت. نرخ بهره برداري (E) در مورد اين گونه، 0.47 تعيين شد که از حد مطلوب نرخ بهره برداري (0.5) کمي پايين تر است. ميانگين طول چگالي اين ماهي در تالاب انزلي (مجموع نر و ماده) برابر 5.8±19.5 سانتيمتر، ميانگين وزن 137.4±196.8 گرم و ميانگين سن 1.3±2.6 سال محاسبه گرديد. حداقل طول چگالي مشاهده شده (مجموع نر و ماده) 2.5 سانتيمتر و حداکثر 31.5 سانتيمتر بوده است. ميانگين طول، وزن و سن در منطقه سياه کشيم نسبت به ساير مناطق مورد مطالعه بيشتر بوده و آزمون توکي نيز اختلاف معني دار (P<0.05) شاخص هاي فوق بين ماهيان کاراس منطقه سياه کشيم با ساير مناطق را تاييد مي نمايد. هفت گروه سني در اين ماهي مشاهده گرديد که حداقل و حداکثر سن بترتيب +0 و +6 بود. فصل تخم ريزي اين گونه از ارديبهشت تا تير ماه تعيين گرديد. ماده ها 99.3 درصد و نرها 0.7 درصد از جمعيت مورد بررسي را تشکيل مي دادند. ميزان پارامترهاي رشد L∞ و K براي ماهي کاراس تالاب انزلي بترتيب 36 سانتيمتر و 0.226 محاسبه شد. ضريب مرگ و مير کل (Z) اين ماهي (مجموع نر و ماده) 0.8 و همچنين ضريب مرگ و مير طبيعي (M) و صيادي (F) بترتيب 0.417 و 0.383 بدست آمد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:35
شناسايي ماهيان آب شيرين رودخانه هاي دايمي حوضه آبريز جازموريان (استان كرمان)


ابراهيمي مهتاب*

* بخش تحقيقات شيلات، مرکز تحقيقات منابع طبيعي و امور دام جهاد استان تهران، تهران


شناسايي ماهيان استان کرمان از سال 1375 تا 1376 طي يکسال انجام گرفت. در اين طرح ماهيهاي رودخانه هاي حوضه آبريز جازموريان (بافت، سلطاني، هليل رود، دلفارد، سيد مرتضي، رابر، رودبر و هليل کوچک) شناسايي شدند. مجموعا 771 عدد ماهي صيد گرديد که شامل 2 راسته، 3 خانواده و 7 گونه بودند که عبارتند از :
Carassius auratus gibelio, Garra persica, Cyprinion watsoni, Cyprinus carpio و Capoeta damascina از خانواده Cyprinidae و Nemacheilus sargadensis از خانواده Cobitidae که این دو خانواده متعلق به راسته Cypriniformes می باشند و Channa gachua از خانواده Channidae متعلق به راسته Channiformes است.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:56
بررسي آلودگي هاي انگلي ماهي كلمه (Rutilus rutilus caspicus) جنوب شرقي درياي خزر


معصوميان محمود*,ستاره جلال,مخير بابا

* موسسه تحقيقات شيلات ايران، تهران


در بررسي هاي بعمل آمده پيرامون آلودگي هاي انگلي در ماهي کلمه Rutilus rutilus caspicus در محدوده جنوب شرقي درياي خزر (سواحل استانهاي مازندران و گلستان) در سال 1375 مجموعا 140 ماهي کلمه معاينه گرديدند. انگل هاي بدست آمده و درصد آلودگي طي اين بررسي عبارتند از:
نوزاد آنيزاکيس Anisakis sp. در محوطه شکمي 5 ماهي (3.7 درصد)، ترماتد آسپيدوگاستر ليماکوئيدس aspidogaster limacoides در روده يک ماهي (0.7درصد)، انگل بوتريوسفالوس گوکونژنزيس Botheriocephallus gowkongensis در روده دو ماهي (1.5 درصد) و همچنين انگل مونوژن داکتيلوژيروس تورالينسيس Dactylogyrus turaliensis در آبشش 83 ماهي (67 درصد) و نهايتا در بررسي چشم ماهيان در 10 ماهي (12 درصد)، انگل ديپلوستوموم اسپاتاسئومDiplostomum spathaceum مشاهده گرديد. سه انگل آنيزاکيس (Anisakis sp.)، ديپلوستوموم اسپاتاسئوم (D. spathaceum) و آسپيدوگاسترليماکوئيدس (A. limacoides) قبلا از ماهي کلمه ايران گزارش نشده بودند. انگل هاي بدست آمده مي توانند در شرايط مشخصي بيماريزا شده تلفات سنگيني را در ماهيان پرورشي ايجاد نموده و توليد آنها را کاهش دهند.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:56
بررسي اثرات صيد و صيادي بر ذخاير شاه ميگو


مظلومي محمد*

* موسسه تحقيقات شيلات ايران مرکز تحقيقات شيلاتي آبهاي دور، چابهار خيابان دانشگاه


صيد تجاري شاه ميگو در چابهار از سال 1369 آغاز گرديد و از آن سال تاکنون سالانه 20 تا 50 تن شاه ميگو در آبهاي استان سيستان و بلوچستان صيد مي گردد. در اين مقاله سعي شده است تا تاثير فشار صيادي در طول سالهاي گذشته روي ذخاير اين آبزي مورد بررسي قرار گيرد.
بدين منظور اطلاعات بيومتري جمع آوري شده طي چهار سال (1369، 1372، 1374و 77-1376) مورد بررسي و تجزيه و تحليل قرار گرفته است. اين اطلاعات شامل بيومتري 23 هزار عدد شاه ميگو مي باشد که پارامترهايي شامل: طول کل، وزن کل، طول کاراپاس، جنسيت، مراحل باروري، زمان و مکان صيد مورد بررسي قرار گرفته اند. اين اطلاعات در برنامه نرم افزاري فاکس پرو جمع آوري شده و با برنامه آماري Spss تجزيه و تحليل گرديده است. مقايسه ميانگين ها در طول چهار سال نشان از کاهش ذخاير در طول سالهاي مختلف نسبت به سال مبدا يعني سال 1369 دارد که اين موضوع ناشي از فشار صيادي در طول اين سالها مي باشد. بين سالهاي 1374 و 77-1376 تفاوت معني داري مشاهده نگرديد، که اين موضوع مي تواند در نتيجه اعمال مديريت صيد مناسب سالهاي اخير باشد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:56
بررسي فلور قارچي ميگوي سفيد هندي (Penaeus indicus) پرورشي آبادان


حسينيان سرشكي نازنين*,رياحي حسين,حسيني مسعود,مهرابي محمدرضا

* دانشگاه شهید بهشتی، دانشکده علوم، گزوه زیست شناسی


توسعه پرورش صنعتي و متراکم ميگوهاي خانواده Penaeidae با ظهور بيماريهاي عفوني و غير عفوني همواره همراه بوده است. بسياري از بيماريهاي مهم اين خانواده توسط موجوداتي که عضوي از فلور طبيعي ميگو هستند بروز مي کنند. در اين مطالعه در طول ماههاي تير لغايت آبان 1377، از پنج مزرعه پرورش ميگوي خوزستان در قفاس آبادان نمونه گيري انجام گرديد. در اين مزارع چندين استخر (از هر مزرعه دو تا 5 استخر) بطور تصادفي انتخاب شدند. ميگوهاي اين استخرها در وضعيتي مطلوب از لحاظ بهداشتي و عدم حضور بيماريهاي خاص بسر مي بردند. از اين استخرها بطور مستمر، ماهانه يک بار و در هر دفعه حداقل 5 ميگو جمع آوري گرديد و به آزمايشگاه بيماريهاي آبزيان مرکز تحقيقات شيلاتي استان خوزستان در اهواز منتقل و در آنجا کشت اوليه اندامهاي مختلف ميگوهاي زنده (کوتيکول، هپاتوپانکراس، همولنف و آبشش) انجام پذيرفت. براي ادامه بررسي ها، نمونه ها به آزمايشگاه قارچ شناسي دانشگاه شهيد بهشتي در تهران ارسال گرديد.
در اين مطالعه چهل گونه قارچي از اندامهاي مختلف ميگوها جداسازي و شناسايي گرديدند. بيشترين تعداد گونه هاي قارچي (19 گونه) از هپاتوپانکراس و کمترين تعداد (12 گونه) از همولنف جداسازي گرديد. بالاترين تراکم قارچي (83 درصد) مربوط به گونه Aspergillus niger بود. بيشترين تعداد گونه هاي قارچي جدا شده در ماه مهر به ثبت رسيد. در ميان قارچهاي شناسايي شده نمونه هاي بيماريزاي آن که تاکنون از سرتاسر دنيا گزارش شده است مشاهده نگرديد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:57
بررسي كاشت جلبك گراسيلاريا (Gracilaria corticata) در سواحل جزيره قشم

فيلي زاده يوسف*

* دانشکده علوم کشاورزي، دانشگاه شاهد، رامسر


کاشت دريايي جلبک گراسيلاريا (Gracilaria corticata) در 4 منطقه مختلف جزيره قشم (قشم، لافت، بيوتکنولوژي و هنگام) در بهار و تابستان 1378 روي تور، طناب و درون سبد مورد آزمايش قرار گرفت.
نتايج اين آزمايش و تجزيه داده ها نشان داد که اختلاف معني داري در ميزان رشد نشاها و افزايش بيوماس در مناطق و روشهاي مختلف کاشت وجود دارد. 45 روز پس از کاشت، افزايش معني داري در رشد نشاها و افزايش بيوماس در مناطق قشم و لافت نسبت به مناطق بيوتکنولوژي و هنگام مشاهده گرديد. عملکرد جلبک گراسيلاريا در روش کاشت روي تور بيش از کاشت روي طناب مي باشد. همچنين عملکرد نشاهاي کاشته شده روي تورها و طناب هايي که بصورت هفتگي تميز گرديدند، نسبت به تيمارهايي که تميز نشده بودند بيشتر بود. کاشت جلبک درون سبد هنگامي مقرون به صرفه مي باشد که خطرات ناشي از شدت حرکت آب، خورده شدن توسط موجودات آبزي و شدت تشعشعات خورشيدي در منطقه کاشت وجود داشته باشد.
عوامل محيطي نظير نور، درجه حرارت و سرعت حرکت آب تاثير معني داري بر عملکرد و ميزان رشد جلبک گراسيلاريا دارند. همچنين حضور بعضي از موجودات آبزي نظير لاک پشت در ايستگاه لافت باعث کاهش عملکرد اين منطقه نسبت به قشم گرديد. از آنجايي که هزينه عمليات کاشت جلبک ها در سواحل بالا مي باشد، شناخت کافي از شرايط اکولوژيک منطقه پيش از شروع هر عملياتي ضروري است.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:57
پويايي جمعيت ميگوي ببري سبز (Penaeus semisulcatus) در آبهاي استان بوشهر


نياميمندي نصير*

* موسسه تحقيقات شيلات ايران مرکز تحقيقات خليج فارس، بوشهر


نتايج گرفته شده از گشتهاي تحقيقاتي شناور ترالر در سالهاي 76-1375 در آبهاي بوشهر در مورد پارامترهاي رشد و مرگ و مير به تفکيک در دو جنس نر و ماده ميگوي ببري بر اساس اطلاعات مربوط به طول کاراپاس در برنامه هاي کامپيوتري ELEFAN و FiSAT محاسبه گرديد. تخمين هاي بدست آمده در جنس نر عبارت است از L∞=37 میلیمتر، K=1.8 در سال، t0=0.3، M=2.8، F=4.5 و Z=7.3 و در جنس ماده L∞=49 ميليمتر، K=2.6 در سال، t0=0.6، M=3.2، F=6.7 و Z=9.9 مي باشد.
بر پايه نتايج بدست آمده ضريب بهره برداري (E) براي دو جنس نر و ماده بترتيب 0.61 و 0.67 تخمين زده شد و ميزان φ براي جنس نر 7.8 و براي جنس ماده 8.3 مي باشد. نسبت جنسي (نر/ماده) در حدود 1.1 بود. دوره تخمريزي از دي ماه تا فروردين ماه ثبت گرديد که حداکثر و اوج آن در دي ماه مي باشد. حداکثر سن در جنس نر 21 ماه و در ماده 19 ماه محاسبه گرديد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:57
معرفي نشانگرهاي ژنتيكي براي شناسايي و جداسازي سه گونه اقتصادي ميگوي خليج فارس و درياي عمان (P.indicus, P.merguiensis, Penaeus semisulcatus) به روش PCR-RFLP


رضواني سهراب*

* موسسه تحقيقات شيلات ايران، تهران


شش نمونه از هر يک از گونه هاي P.indicus, P.merguiensis, Penaeus semisulcatus از مناطق بوشهر و هرمزگان (خليج فارس و درياي عمان) در سال 1379 با روش ترال کف جمع آوري گرديد.
DNA به روش فنل و کلروفرم استخراج شده و با استفاده از يک جفت پرايمر با توالي دو انتهاي ژن سيتوکروم اکسيداز (COI) I ميزان DNA هدف، به روش PCR تکثير شدند و محصولات PCR با استفاده از 9 آنزيم اندونوکلئاز محدود کننده (restriction endonuclease enzymes) هضم آنزيمي شدند. 7 آنزيم الگوهاي پلي مورفيسم را در بين گونه هاي مورد مطالعه نشان دادند که از بين آنزيم هاي پلي مورفيک در اين بررسي، سه آنزيم HinfI, HincI, RsaI را مي توان بعنوان نشانگرهاي ژنتيکي براي شناسايي اين سه گونه از ميگو معرفي نمود.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:57
بررسي آلودگي هاي انگلي ماهي كلمه (Rutilus rutilus caspicus) جنوب شرقي درياي خزر


معصوميان محمود*,ستاره جلال,مخير بابا

* موسسه تحقيقات شيلات ايران، تهران


در بررسي هاي بعمل آمده پيرامون آلودگي هاي انگلي در ماهي کلمه Rutilus rutilus caspicus در محدوده جنوب شرقي درياي خزر (سواحل استانهاي مازندران و گلستان) در سال 1375 مجموعا 140 ماهي کلمه معاينه گرديدند. انگل هاي بدست آمده و درصد آلودگي طي اين بررسي عبارتند از:
نوزاد آنيزاکيس Anisakis sp. در محوطه شکمي 5 ماهي (3.7 درصد)، ترماتد آسپيدوگاستر ليماکوئيدس aspidogaster limacoides در روده يک ماهي (0.7درصد)، انگل بوتريوسفالوس گوکونژنزيس Botheriocephallus gowkongensis در روده دو ماهي (1.5 درصد) و همچنين انگل مونوژن داکتيلوژيروس تورالينسيس Dactylogyrus turaliensis در آبشش 83 ماهي (67 درصد) و نهايتا در بررسي چشم ماهيان در 10 ماهي (12 درصد)، انگل ديپلوستوموم اسپاتاسئومDiplostomum spathaceum مشاهده گرديد. سه انگل آنيزاکيس (Anisakis sp.)، ديپلوستوموم اسپاتاسئوم (D. spathaceum) و آسپيدوگاسترليماکوئيدس (A. limacoides) قبلا از ماهي کلمه ايران گزارش نشده بودند. انگل هاي بدست آمده مي توانند در شرايط مشخصي بيماريزا شده تلفات سنگيني را در ماهيان پرورشي ايجاد نموده و توليد آنها را کاهش دهند

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:57
بررسي رژيم غذايي تون زرد باله (Thunnus albacares) درياي عمان

كي مرام فرهاد*,عمادي حسين,كيابي بهرام

* بخش مديريت ذخاير، موسسه تحقيقات شيلات، تهران


بررسي عادت و تنوع غذايي تون زردباله در درياي عمان در کارخانه هاي کنسرو تون ماهي سالم، خليج فارس و پزم در طول سال 1377 انجام گرفت. در اين مطالعه مجموعا محتويات معده 546 عدد تون زردباله با طول چنگالي 38 تا 173 سانتيمتر بررسي شد.
اسکوئيد پشت ارغواني با 57 درصد در جنس ماده و 60 درصد در جنس نر اولويت اول غذايي تون زردباله مي باشد. پس از اسکوئيد، ماهيان استخواني با 42 درصد در جنس ماده و 38 درصد در جنس نر و خرچنگ با 1 درصد در جنس ماده و 2 درصد در جنس نر در اولويت هاي بعدي قرار داشتند. تنها ماهي استخواني شناسايي شده يک نمونه از خانواده تک خار ماهيان بوده است. 60 درصد از نمونه ها در زمان نمونه برداري داراي معده خالي بودند که بدليل نمونه برداري در ساعات اوليه پس از غروب آفتاب، تغذيه روزانه تون زردباله را تاييد نمود.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:58
بررسي كاشت جلبك گراسيلاريا (Gracilaria corticata) در سواحل جزيره قشم


فيلي زاده يوسف*

* دانشکده علوم کشاورزي، دانشگاه شاهد، رامسر


کاشت دريايي جلبک گراسيلاريا (Gracilaria corticata) در 4 منطقه مختلف جزيره قشم (قشم، لافت، بيوتکنولوژي و هنگام) در بهار و تابستان 1378 روي تور، طناب و درون سبد مورد آزمايش قرار گرفت.
نتايج اين آزمايش و تجزيه داده ها نشان داد که اختلاف معني داري در ميزان رشد نشاها و افزايش بيوماس در مناطق و روشهاي مختلف کاشت وجود دارد. 45 روز پس از کاشت، افزايش معني داري در رشد نشاها و افزايش بيوماس در مناطق قشم و لافت نسبت به مناطق بيوتکنولوژي و هنگام مشاهده گرديد. عملکرد جلبک گراسيلاريا در روش کاشت روي تور بيش از کاشت روي طناب مي باشد. همچنين عملکرد نشاهاي کاشته شده روي تورها و طناب هايي که بصورت هفتگي تميز گرديدند، نسبت به تيمارهايي که تميز نشده بودند بيشتر بود. کاشت جلبک درون سبد هنگامي مقرون به صرفه مي باشد که خطرات ناشي از شدت حرکت آب، خورده شدن توسط موجودات آبزي و شدت تشعشعات خورشيدي در منطقه کاشت وجود داشته باشد.
عوامل محيطي نظير نور، درجه حرارت و سرعت حرکت آب تاثير معني داري بر عملکرد و ميزان رشد جلبک گراسيلاريا دارند. همچنين حضور بعضي از موجودات آبزي نظير لاک پشت در ايستگاه لافت باعث کاهش عملکرد اين منطقه نسبت به قشم گرديد. از آنجايي که هزينه عمليات کاشت جلبک ها در سواحل بالا مي باشد، شناخت کافي از شرايط اکولوژيک منطقه پيش از شروع هر عملياتي ضروري است.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:59
بافت شناسي لايه هاي مختلف تخمك ماهي ازون برون (Acipenser Stellatus)


كاظمي رضوان اله*,بهمني محمود,رومانوف آلكساندر

* بخش فيزيولوژي و بيوشيمي، انستيتو تحقيقات بين المللي ماهيان خاوياري، رشت


اين تحقيق طي سالهاي 1376 تا 1377 روي تخمك 46 عدد مولد ماده ازون برون (Acipenser stellatus) صيد شده از صيدگاههاي استان گيلان در مجتمع تكثير و پرورش ماهي شهيد بهشتي انجام گرفت و پس از تهيه مقاطع بافتي در زير ميكروسكوپ بررسي شدند.
مطالعه بافتي تخمك ازون برون در وضعيت طبيعي، وجود 9 لايه اصلي و قابل تفكيك از يكديگر را نشان داد كه به ترتيب از خارج به داخل شامل: فوليكول (Follicle)، لايه ژله اي (Jelly Coat)، منطقه شعاعي خارجي (External Zona Radiata)، لايه چربي (Fat Layer)، رنگدانه ها (Pigments)، سيتوپلاسم (Cytoplasm)، هسته (Nucleus) و هستك ها (Nucleoli) بودند. حضور شاخص گلبولهاي قرمز (اريتروسيت ها) و مجراي ميكروپيل در تخمكها حاكي از روند طبيعي رشد و نمو در آنها ميباشد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:59
بررسي پراكنش گروههاي عمده فيتوپلانكتوني حوزه جنوبي درياي خزر با تاكيد بر كريزوفيتا (دياتومه ها) و پيروفيتا (دوتاژكداران) (1375)


گنجيان علي*,مخلوق آسيه

* بخش بوم شناسي، پژوهشكده اكولوژي درياي خزر، ساري


طي اين تحقيق، در چهار نمونه برداري فصلي در سال 1375 از حوضه جنوبي درياي خزر، از مجموع 93 گونه شناسايي شده از دو شاخه غالب فيتوپلانكتونهاي حوضه جنوبي درياي خزر شامل شاخه كريزوفيتها (عمدتا دياتومه ها) Chrysophyta و شاخه پيروفيتا Pyrrophyta به ترتيب 73 و 20 گونه شناسايي گرديد. دياتومه ها ضمن آنكه جايگاه اصلي را از نظرتنوع گونه اي در دريا دارا ميباشند در كل حوضه جنوبي درياي خزر و كليه فصول سال، حداكثر تراكم (جمعيت) و زي توده را به خود اختصاص داده اند. گونه غالب شاخه كريزوفيتا Rhizosolenia calcaravis و گونه غالب شاخه پروفيتا Exuviealla cordata بودند كه از تراكم و زي توده بيشتري برخوردار بوده اند. حداكثر تراكم و زي توده فيتوپلانكتون به ترتيب مربوط به شاخه كريزوفيتا (بيش از 75 درصد) و شاخه پيروفيتا (نزديك به 17 درصد) و بقيه شاخه ها كمتر از 10 درصد ميباشد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 21:59
بررسي مولكولي جمعيت ماهي Barbus Capito در آبهاي حوضه جنوبي درياي خزر بروش PCR - RELP


رضواني سهراب,لالويي فرامرز*,پوركاظمي محمد

* بخش بيوتكنولوژي، پژوهشكده اكولوژي درياي خزر، ساري


در اين بررسي 60 عدد ماهي از گونه Barbus capito از دريا و رودخانه هاي استان مازندران و گيلان جمع آوري گرديد.DNA با روش فنل - كلروفرم از بافت باله اين ماهي استخراج شد. براساس توالي نوكلئوتيدهاي ژن سيتوكروم b ماهي Barbus capito يك جفت پرايمر طراحي گرديده و PCR با 60 نمونه ماهي و با برنامه مناسب انجام شد كه در نتيجه آن محصول PCR،1062bp از نمونه ها به دست آمد. جهت انجام آناليزRFLP، از آنزيمهاي AluI, TaqI, HaeIII, Sau3AI, RsaI, HpaII, AvaI, HincII, DdeI, HinfI براي هضم محصول PCR استفاده شد. الگوهاي هضم آنزيمي با ژل پلي اكريل آميد و رنگ آميزي نيترات نقره مشاهده گرديد. اين الگوها براي تمام نمونه ها مشابه بود. براين اساس ميتوان گفت كه پديده پلي مورفيسم با استفاده از آنزيمهاي فوق و ژن سيتوكروم b متوكندري در ماهي B.capito قابل مشاهده نبوده و جمعيتي قابل جداسازي تشخيص داده نشد و تمام افراد، از ژنوتيپ هموژن برخوردار بودند.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:00
تاثير احداث سد بر تغييرات، دما، pH، شوري، قلياييت و سختي آب در رودخانه حنا (سميرم)


استكي عباس علي*

* موسسه تحقیقات شیلات ایران، پژوهشکده اکولوژی خلیج فارس و دریای عمان، بندرعباس


اين تحقيق در سال 1378 بر روي سرشاخه هاي اصلي رودخانه حنا، درياچه سد حنا و آب خروجي از سد که در شرايط فعلي رودخانه حنا را تشکيل مي دهد انجام گرفته و طي آن شرايط هيدرولوژيک، آب و هوا، pH، شوري، قلياييت، سختي کل و دماي آب در قسمتهاي مختلف اين اکوسيستم ها اندازه گيري و مقايسه شدند.
نتايج نشان دادند که در آب سرشاخه هاي اصلي رودخانه حنا، مقادير قلياييت، سختي و شوري زياد و بترتيب بين 152 تا 251، 200 تا 300 و 441 تا 1080 ميلي گرم در ليتر نوسان داشتند. بنحويکه آب آنها در زمره آبهاي سخت طبقه بندي مي شود که پس از ورود به درياچه سد، در اثر ايجاد شرايط سکون و ماندگاري آب و برغم افزايش سطح تبخير، از مقدار آنها کاسته شده تا حدي که در آب رودخانه حنا در شرايط فعلي ميزان قلياييت، سختي و شوري کل بسيار متعادل تر از سرشاخه هاي آن بوده و بترتيب تا حد 127 تا 222، 160 تا 240 و 531 تا 657 ميلي گرم در ليتر کاهش حاصل نموده است. بالعکس تغييرات روزانه و سالانه pH آب سرشاخه ها نسبتا متعادل و مابين 7.6 تا 8.5 اندازه گيري شد ولي در آب درياچه تغييرات آن بسيار شديد بود بنحويکه متوسط آن در ماههايي از تابستان تا حد 9.7 افزايش حاصل نمود.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:00
شناسايي ماهيان رودخانه جراحي در استان هاي كهگيلويه و بويراحمد و خوزستان


علي زاده ثابت حميدرضا*

* بخش اكولوژي، موسسه تحقيقات شيلات ايران، تهران


مطالعات مقدماتي اين پروژه از سال 1375 آغاز شد و طي يك گشت تحقيقاتي ايستگاههاي اصلي نمونه برداري در طول رودخانه مشخص گرديدند و طي شش گشت تحقيقاتي، نمونه برداري از ماهيان در ماههاي ارديبهشت، تير، مرداد، مهر، آذر و بهمن در رودخانه جراحي و سرشاخه هاي آن از سرچشمه ها در ارتفاعات استانهاي كهگيلويه و بوير احمد و خوزستان تا هور شادگان صورت گرفت. 1135 عدد ماهي از يازده ايستگاه اصلي و ايستگاههاي سيار با استفاده از تور دست افشان، تور انتظاري، صيد الكتريكي و روش قلاب زني و ترال رودخانه اي صيد گرديدند. ماهيان شناسايي شده متعلق به 9 خانواده به شرح زير بودند: 1- خانواده ماهيان لجن خوار خاردار (Bagridae)2ـ خانواده رفتگر ماهيان (Balitoridae) 3ـ خانواده كپور ماهيان (Cyprinidae) 4ـ خانواده گربه ماهيان نيش زن (Heteropneustidae)5ـ خانواده مارماهيان شاخ دار (Mastacembelidae)6ـ خانواده كفال ماهيان (Mugilidae)7ـ خانواده گامبوزيا (Poeciliidae)8ـ خانواده گربه ماهيان (Siluridae)9ـ خانواده سي سوريده (Sisoridae) .
در طي شناسايي ماهيان و بررسي هاي انجام شده 17 جنس و 27 گونه ماهي مورد شناسايي قرار گرفتند.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:00
شناسايي و تخمين جمعيت پاروپايان پلانكتونيك (Planktonic Copepods) خورموسي


سواري احمد*,دوست شناس بابك,نبوي سيدمحمدباقر

* دانشگاه علوم و فنون دريايي خرمشهر، خرمشهر


اين تحقيق به منظور شناسايي و تخمين تراكم پاروپايان پلانكتونيك خورموسي از آذر ماه 1376 لغايت بهمن ماه 1377 در چهار ايستگاه انجام پذيرفت. در اين پروژه از زمان شروع يعني آذرماه 1376 لغايت شهريور 1377 نمونه برداري به صورت ماهانه انجام شد. پس از اين مدت دو تكرار در ماههاي آذر و بهمن 1377 اجرا گرديد.
نمونه برداري از سطح و ستون آب (از عمق 20 متري تا سطح) انجام شد. در كل نمونه برداري ها مجموعا 16 جنس از پاروپايان شناسايي گرديد. از جنسهاي شناسايي شده 11 جنس متعلق به راستهCalanoida ، 2جنس از راسته Harpacticoida، و1 جنس مربوط به راسته Cyclopoida و 2 جنس از راسته Poecilostomatoida بودند. فراوانترين جنس Acartia با 9/75 درصد فراواني نسبي بود و كمترين مشاهدات مربوط به جنس Corycaeus است كه 002/0 درصد فراواني نسبي داشته است.
آناليز واريانس فراواني پاروپايان در ايستگاههاي مختلف تفاوت معني داري نشان نداد ولي تراكم اين موجودات در ماههاي مختلف اختلاف معني دار داشته و مويد تفاوت تراكم در ارديبهشت نسبت به ساير ماهها بوده است. در مقايسه ميانگين نمونه هاي سطحي و نمونه هاي ستون آب تنها در بهمن ماه اختلاف معني داري در سطح اطمينان 95/0 مشاهده گرديد.
فاكتورهاي فيزيكي و شيميايي در بين ايستگاهها تفاوت معني داري نداشتند. ولي آناليز واريانس نمايانگر اختلاف معني دار pH و دما در ماههاي مختلف ميباشد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:00
مطالعه رشد تخمك در ماهي كفال پوزه باريك


يوسفيان مهدي,عريان شهربانو,فرخي فرزانه,عصاييان حسين



در اين پژوهش، مراحل مختلف تكامل تخمدان ماهي كفال پوزه باريك (Liza saliens) از نظر ريخت شناسي و بافت شناسي، مورد مطالعه و مقايسه قرار گرفت. براي اين منظور طي سالهاي 1377 و 1378 بيش از يكصدو پنجاه عدد ماهي كفال از پره هاي صيادي در سواحل جنوبي درياي خزر تهيه و تكامل و رشد گناد آنها براساس پارامترهاي ظاهري و بافتي مرحله بندي شدند. در مرحله نخست، تخمكها كوچك و بي رنگ ميباشند. در مرحله دوم رشد محسوسي در ائوسيت ها ديده ميشود. در مرحله سوم، توده تخمك با فشردن تخمدان قابل لمس است و انشعابات رگهاي خوني به وضوح ديده ميشود و زرده سازي موجب افزايش رشد سيتوپلاسم شده و در اين دوره زونارادياتا به وضوح مشاهده ميگردد. در مرحله چهارم تخمكها با چشم غير مسلح قابل رويت هستند، تخمك ها رشد بيشتري نموده و زرده سازي نيز افزايش مييابد. در اين دوره هسته به سمت قطب جانوري مهاجرت ميكند.
در مرحله پنجم تخمك ها حالت سيال داشته و به راحتي دفع ميشوند. حداكثر GSI در مرحله پنجم و دقيقا قبل از تخم ريزي در ماهي به ثبت رسيد. در مرحله ششم تخمدان به مرحله دو برميگردد و تخمدان حاوي فوليكولهاي خالي، تخمك هاي نابالغ و تخمكهاي تخليه نشده ميباشد. براساس مطالعات انجام شده مرحله يك تا سه در ماههاي شهريور تا ارديبهشت، مرحله چهار در ماههاي خرداد و تير، مرحله پنج در ماههاي تير و مرداد و مرحله شش در شهريور ماه بوده است.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:00
نرماتيوهاي تكثير مصنوعي ماهي چالباش (Acipenser gueldenstaedti Brandt, 1839)


فلاحت كار بهرام*,اميني كورش

* موسسه آموزش عالي علمي - كاربردي وزارت جهاد كشاورزي، تهران


اين مطالعه جهت تعيين نرماتيوهاي تكثير مصنوعي روي 27 عدد مولد ماده و 13 عدد مولد نر ماهي چالباش (Acipenser gueldenstaedti) در كارگاه شهيد مرجاني گرگان واقع در جنوب شرقي درياي خزر در اواخر فصل زمستان صورت پذيرفت. مولدين مورد نياز از دريا و از صيدگاههاي تركمن و ميانقلعه تهيه شدند. پس از نگهداري در استخرهاي كورينسكي، 12 عدد مولد ماده از جريان تكثير مصنوعي حذف و ساير مولدين ماده با 60 تا 75 ميلي گرم و 13 عدد مولد نر با 40 تا 55 ميلي گرم عصاره هيپوفيز مورد تزريق قرار گرفته و پس از طي زمان رسيدگي، 10 مولد ماده و 5 مولد نر به تزريق هورموني جواب مثبت دادند. فاكتورهاي مدت زمان رسيدگي، تعداد در گرم تخمك، قطر، وزن و جرم حجمي تخمك، ميزان فعاليت اسپرماتوزوئيد و غلظت اسپرم، مدت زمان رسيدن به تقسيمات 4 و 16 تايي و درصد لقاح در هر مرحله، مدت زمان انكوباسيون، درصد تلفات در هر مرحله انكوباسيون، تعداد لارو حاصله از هر مولد، تعداد لارو در گرم و وزن متوسط لارو و فاكتورهاي مورفومتريك و سن جهت هر مولد تعيين گرديدند. در نهايت از اين تعداد مولد، 617054 عدد لارو به حوضچه هاي پرورش نوزاد تحويل داده شد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:00
هم آوري و تغذيه ماهي گطان (Barbus Xanthopterus) در رودخانه هاي كرخه و هورالعظيم

اسكندري غلام رضا*,صفي خاني حاجت,دهقان سيمين,اسماعيلي فوزيه

* موسسه تحقيقات شيلات ايران، بخش آبزي پروري، مركز تحقيقات آبزي پروري جنوب كشور، اهواز


در اين بررسي 393 عدد ماهي گطان توسط تور گوشگير ثابت، متحرك، چتري و فاله (چنگك) بطور ماهانه در طول يكسال (از مهرماه 1375 تا شهريور ماه 1376) از سد انحرافي حميديه تا حورالعظيم جمع آوري گرديد. نوع بستر رودخانه، گلي ـ رسي و در بعضي نقاط شني بوده و 17 نوع بيمهره كفزي از شش رده جانوري در آن شناسايي گرديد، كه بيشترين تنوع و تراكم را حشرات به خود اختصاص ميدادند. حداكثر و حداقل هماوري مطلق بترتيب 549211±7294.9 و 136924±652 عدد تخم و هماوري نسبي95/1 ± 53/142 و 18.886±0.09 به ازاي يك گرم وزن بدن محاسبه گرديد. هماوري مطلق و نسبي بيشترين همبستگي را به ترتيب با دور عرضترين قسمت بدن و طول چنگالي داشتند. تغييرات شدت تغذيه در ماههاي مختلف از روند منظمي برخوردار نبود و ميزان خالي بودن روده ها در كرخه بيشتر از هورالعظيم ميباشد، كه نشان دهنده تغذيه بيشتر در هورالعظيم نسبت به كرخه است. غذاي اصلي ماهي گطان از بيمهرگان (حشرات) و گياهان ميباشد. با توجه به شاخص نسبي روده و محتويات آن، گونه اي همه چيز خوار محسوب ميشود.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:01
بررسي برخي خصوصيات فيزيكي و شيميايي هور شادگان


سبزعليزاده سارا*,اميري نيا سيروس

* بخش اكولوژي، مركز تحقيقات آبزي پروري جنوب كشور، اهواز


نمونه گيري از تيرماه 1378 لغايت خرداد ماه 1379 در پنج ايستگاه و بصورت ماهانه از هور شادگان انجام گرفت.pH دماي آب و هدايت الكتريكي (EC) در محل اندازه گيري شدند. بيشترين مقادير درجه حرارت در تيرماه و مرداد ماه و اكسيژن در آبان ماه و بهمن ماه مشاهده شده است. مقادير pH در دامنه 2/7 تا 36/9 قرار داشته و در اكثر موارد در دامنه قابل قبولي براي آبزيان مي باشند. نتايج مربوط به سختي و شوري نشان مي دهد كه آب هور شادگان جز آبهاي بسيار سخت و نيز لب شور مي باشد. ميزان اكسيژن محلول در اكثر موارد بالاي 5ppm بوده كه براي رشد و توليد مثل ماهي در حد مطلوب مي باشند. تغييرات Biological Oxygen Demand (BOD5) در دامنه 3 تا 10 ميليگرم در ليتر بوده كه در آبهاي متوسط تا كثيف دسته بندي ميشود. مقادير Chemical Oxygen Demand (COD) هور در پاييز افزايش نشان ميدهد. همچنين آب هور از نظر ميزان نيتروژن نيتراتي (N/NO3) و نيتروژن نيتريتي (N/NO2) در حد آبهاي غير آلوده مي باشد. بر اساس نتايج آناليز واريانس عمدتا ايستگاههاي منصوره و عطيش داراي كيفيت آبي مشابه يكديگر مي باشند. همچنين مطالعات انجام شده در سالهاي مختلف نشان مي دهد كه كيفيت آب هور شادگان افت داشته است كه اين مساله احتمالا بدليل كاهش بارندگي و نيز افزايش بار آلودگي در هر شادگان مي باشد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:01
بررسي تراكم و پراكنش پلانكتوني در درياچه سد ماكو



سبك آرا جليل*,مكارمي مرضيه

* بخش اكولوژي، مركز تحقيقات ماهيان استخواني درياي خزر، بندر انزلي


طبق مطالعات پلانكتوني انجام شده طي 12 ماه نمونه برداري از اعماق مختلف درياچه سد ماكو در سال 1377، بيشترين تراكم فيتوپلانكتوني مربوط به فصل تابستان و حداكثر جمعيت زئوپلانكتوني مربوط به فصل پاييز مي باشد.
غالبيت فيتوپلانكتوني در اين سد مخزني با شاخه كريزوفيتا بوده كه 76 درصد جمعيت سالانه را دارا بودند و نمونه هاي غالب آن گونهDiatoma vulgare, Synedra ulna ، Cyclotella menenghiniana مي باشند. شاخه كلروفيتا با گونه هاي Scenedesmus،bijuga و S.bijugatus در رده دوم قرار دارد. ساير شاخه هاي فيتوپلانكتوني كه از درصد جمعيتي كمتري برخوردارند، عبارت از سيانوفيتا، با گونه Oscillatoria limosa، اوگلنوفيتا با گونه Euglena sp. و پيروفيتا با گونه Ceratium hirdinella مي باشند.
بيشترين جمعيت زئوپلانكتوني نيز مربوط به شاخه روتاتوريا با 74 درصد جمعيت سالانه بوده پس از آن شاخه بند پايان قرار دارد. بيشترين جمعيت مشاهده شده زئوپلانكتوني مربوط به گونههاي Polyarthera dolicopthera, Synchaeta oblonga و Polyarthera vulgaris از شاخه روتاتوريا و از شاخه بند پايان، راسته كلادوسرا گونه Daphnia longispina و راسته كوپه پودا با گونه هاي Cyclops viridis و C.vicinus در رده هاي بعدي هستند. مقايسه و آناليز داده هاي بدست آمده نشان داده كه تجمع پلانكتون ها در لايه هاي سطحي آب بخصوص عمق 5 متر بيشتر و در اعماق بالاتر از جمعيت آنها كاسته مي گردد.
مشاهدات پلانكتوني و داده هاي فيزيكي و شيميايي نيز بيانگر اين مساله است كه اين مخزن آبي داراي استعداد و گونه هاي مناسب پلانكتوني جهت تغذيه در مراحل لاروي بسياري از ماهيان بوده، اما مي بايست ماهي دار كردن اين سد مخزن با برنامه ريزي مناسب و با توجه به توليدات پلانكتوني انجام گيرد كه در نتيجه آن با كنترل وضعيت غذايي و جلوگيري از آلودگي و رشد و تكثير ماهيان هرز و غير اقتصادي از ذخاير طبيعي اين منبع آبي جهت افزايش توليد ماهيان با ارزش شيلاتي استفاده كرد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:01
بررسي توان توليد بر اساس تنوع و فراواني كفزيان در رودخانه شمرود سياهكل

نوان مقصودي محمود*,احمدي محمدرضا,كيوان امين

* بخش تکثير و پرورش، مرکز تحقيقات شيلاتي استان گيلان، بندر انزلي


حشرات بيشترين سهم را از نظر تعداد در بين بي مهرگان رودخانه ها دارا هستند و بقيه گروهها از اهميت کمتري برخوردارند. آنها در زنجيره غذايي رودخانه ها بعنوان مصرف کنندگان اوليه از توليدات گياهي نظير جلبک ها، دياتومه ها، خزه ها و اجزاي پوسيده برگها استفاده مي کنند. رودخانه شمرود سياهکل از ارتفاعات ديلمان سرچشمه مي گيرد و در طول مسير خود تعدادي از رودهاي فرعي به آن پيوسته و بدين ترتيب بر حجم آب آن افزوده مي شود. بمنظور شناسايي موجودات آبزي اين رودخانه در 30 کيلومتر از طول آن بفواصل هر 5 کيلومتر يک ايستگاه تعيين و با استفاده از قاب توري (Suber sampler) 40×40 سانتيمتري طي يک سال (آبان 1374 تا مهر 1375) نمونه برداري انجام گرديد. در اين مطالعات 8 جنس يک روزه از (Ephemeroptera) با بيشترين تنوع زيستي، دو جنس بهاره از (Plecoptera)، چهار جنس از سوسکها (Coleoptera) به شکل لارو و بالغ، پنج جنس از بال موداران (Trichoptera) بصورت لارو و شفيره، شش جنس دوبالان (Diptera) به شکل لارو و شفيره با بيشترين فراواني، همچنين نمونه هايي از Hydracarina، Oligochaeta و Turbelaria شناسايي شدند. فراواني جنس هاي مختلف کفزيان در ايستگاه هاي کوهستاني تقريبا مشابه يکديگر بوده و تنوع جنس ها نيز بيشتر بود اما در ايستگاههاي پايين دست (شيب کمتر) فراواني بعضي خانواده ها و جنس ها همچون Chironomidae و Hydropsyche sp. افزايش و تنوع جنس ها نيز کمتر مي گرديد. طبق محاسباتي که با روش شاخص زيستي بي مهرگان و ميانگين ساليانه فراواني (26.1) انجام شد، قابليت توليد اين رودخانه 348 کيلوگرم در هکتار مي باشد و ميانگين کل زي توده ايستگاهها 4.15 گرم در متر مربع بدست آمد. مطالعات نشان مي دهد که ايستگاههاي 1، 2 و 3 با وضعيت زيستي 1.45، 1.46، 1.48 در طبقه يک کيفي آب و ايستگاههاي 4، 5 و 6 با وضعيت زيستي 1.53، 1.53، 1.55 در طبقه دو کيفي آبي جاي مي گيرند. در طول مسير مطالعاتي رودخانه، وضعيت زيستي آن برابر با 1.5 محاسبه شد که معادل طبقه اليگوساپروبي است و رده بندي کيفي آب آن يک مي باشد. اين رودخانه را مي توان به دو ناحيه ماهيان بلند باله (Grayling zone) و ماهيان سس (Barbel zone) تقسيم بندي نمود.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:01
توليد سس از كيلكاي درياي خزر به روش سنتي و صنعتي با استفاده از آنزيم ها و باكتري هاي پروتئوليتيك


معيني سهراب*,كوچكيان صبور انوشه

* دانشکده کشاورزي دانشگاه تهران، گروه علوم و صنايع غذايي، کرج


در اين تحقيق توليد سس از ماهي کيلکا با استفاده از ماهي کامل، ماهي سر زده شکم خالي و ماهي کامل و پخته شده در نمونه هاي سنتي، آنزيمي، باکتريايي و آنزيمي باکتريايي مورد بررسي قرار گرفت. تغييرات pH در مراحل توليد سس به روش سنتي بين 6.5 تا 7 بود اما در سس هاي توليدي که به کمک آنزيم و باکتريها و آنزيم هاي باکتريايي توليد گرديد تغييرات pH بترتيب 7.5، 8 و 7 بود.
در سس توليدي در نمونه سنتي، مقدار پروتيين، درصد رطوبت و TVN بترتيب برابر با 11.53 درصد، 62.2 درصد و 170.3 ميلي گرم در 100 گرم نمونه بود. در نمونه آنزيمي 12.5 درصد، 46 درصد و 206 ميلي گرم در 100 گرم نمونه و در نمونه باکتريايي بترتيب 12 درصد، 52.5 درصد و 194.7 ميلي گرم در 100 گرم نمونه و نمونه آنزيمي باکتريايي 12.56 درصد، 61.5 درصد و 205.4 ميلي گرم در 100 گرم نمونه بدست آمد.
شمارش کلي ميکروبي در تمامي نمونه ها داراي تعداد ميکروبهاي قابل قبول بوده که در سس ماهي کامل، بالاترين بار ميکروبي و در سس ماهي پاک شده در تيمارهاي مختلف کمترين بار ميکروبي را داشته است.
بالاترين ميانگين لگاريتم شمارش کلي ميکروبي بطور متوسط بين 2.5 تا 6.1 کلني بود. اين تحقيق نشان داد که رابطه مستقيم بين سرعت تخمير و اضافه نمودن آنزيمهاي پروتئاز و سوشهاي ميکروبي مفيد (پديوکوکوس) به نمونه ها براي تهيه فرآورده وجود دارد.
باکتري کلي فرم و باکتريهاي مولد اسپور در نمونه ها وجود نداشتند. شمارش استافيلوکوک در همه نمونه ها بالا بود و استافيلوکوک و پديوکوکوس دو باکتري دايمي موجود در سس بودند.
نمک باعث از بين رفتن ميکروبهاي فاسد کننده مي گردد و موجب مهيا کردن زمينه براي ميکروبهاي مفيد تخمير مي باشد.
زمان و دماي مناسب براي هيدروليز پروتيين از پارامترهاي مهم فرآيند توليد سس ماهي بوده است. اضافه نمودن آنزيمهاي خوراکي و ميکروبهاي مفيد خوراکي در کوتاه کردن زمان تخمير نقش بسزايي داشتند. با توجه به اينکه نمي توان از TVN گزارش شده در مراجع براي تعيين کيفيت ماهي تازه و جهت تعيين کيفيت ماهي نمک سود شده براي سس هم استفاده بعمل آورد، بنابراين مکانيزم TVN توليد شده در سس رقم بالا بوده و بيانگر فساد در فرآورده نمي باشد. آزمايشات بعمل آمده روي آن بيانگر سلامت محصول و عاري از سموم بودن آن مي باشد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:01
خصوصيات فيزيكي و شيميايي استخرهاي پرورش ميگوي سفيد هندي (Penaeus indicus) در حاشيه خليج گرگان (استان مازندران)


نصراله زاده ساروي حسن*,خوش باوررستمي حسين علي,كر داوود



پرژوه بررسي امكان پرورش ميگوي سفيد هندي (P.indicus) در استخرهاي ساحلي استان مازندران با توجه به وجود شرايط آب و هوايي در منطقه بهشهر (دو كيلومتري مجاور خليج گرگان) از اوايل فصل تابستان تا اوايل فصل پاييز در سال 1380 با شناخت خصوصيات فيزيكي و شيميايي انجام شد.
در طول دوره پرورش، 32 نمونه آب از چهار استخر انتخاب شده، جمع آوري گرديد تا اندازه گيري فاكتورهاي فيزيكي شامل دماي آب، شوري، شفافيت و عوامل شيميايي شامل اكسيژن محلول، آمونيوم، نيتريت و ارتوفسفات بر اساس روش هاي استاندارد انجام گيرد. نتايج آزمايشات نشان داد كه تغييرات فاكتورهاي دماي آب، شوري،pH و شفافيت بترتيب 5/24 تا 29 درجه سانتي گراد، 31/5 تا ppt 43.5 تا 18/8 و 8.02 و 18 تا 50 سانتيمتر و محدوده غلظتي اكسيژن محلول، آمونيوم، نيتريت و ارتو فسفات بترتيب برابر با 8/3 تا 5/9 ميلي ليتر/ليتر، 0022/0 تا ppm 0.015، 0.0021، ppm0.121 و 0145/0 تا ppm0.376در يك دوره پرورش بوده است.
در نتيجه، با توجه به اين كه اين ميگو سازگاري مطلوب و قدرت انطباق با اقليمهاي مختلف را دارد لذا اين منطقه از نظر دما و شوري آب براي يك دوره پرورش مناسب تشخيص داده مي شود. همچنين از نظر عناصر محلول مضر مانند آمونياك و يون سمي نيتريت هم مشكل خاصي وجود نداشته است.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:01
ريخت شناسي و ساختار جمعيتي ماهي گل آذين (Atherina boyeri) در سواحل جنوبي درياي خزر (ساحل انزلي)


قربان علي دوست غلام رضا*,كيوان امين,رامين محمود

* دانشگاه آزاد اسلامي واحد لاهيجان، لاهیجان


اين بررسي از تيرماه تا مهر ماه 1380 و در منطقه مطالعاتي كلوير و طالب آباد ساحل انزلي انجام شد. نمونه ها به صورت ماهانه و با پره ريز چشم صيد شدند و سپس در فرمالين 5 درصد تثبيت و مطابق منابع علمي مورد بررسي قرار گرفتند. هدف از اين بررسي دستيابي به ويژگيهاي ريخت شناسي و ساختار جمعيتي ماهي گل آذين در ساحل انزلي بود. نتايج اين بررسي نشان داد كه ميانگين فلسهاي روي خط جانبي 47 ، شعاعهاي سخت باله پشتي اول 8، شعاعهاي منشعب باله پشتي دوم 12، شعاعهاي منشعب باله مخرجي 13، مهره هاي بدن 46. خارهاي آبششي 34 و شعاعهاي آبششي 5 عدد مي باشد. همچنين ميانگين نسبتهاي طول سر 23، ارتفاع سر 14، فاصله بين چشمي 5، طول پس چشمي 7، ارتفاع بيشينه 14 و كمينه بدن 5، طول ساقه دمي 19.05، طول باله پشتي اول 7 و دوم 12، طول باله هاي سينه اي 14 و كميته شكمي 11، و فاصله بين باله هاي سينه اي - شكمي 43، فاصله باله هاي شكمي - مخرجي 24، فاصله پيش پشتي 43 و پس پشتي 20 ميلي متر بود. بين نرها و ماده ها دو فاكتور شمارشی و يك فاكتور ريخت شناسي داراي اختلاف معني داري بود. بررسي ساختار جمعيتي ماهي گل آذين نشان داد كه دامنه سني ماهيان يك تا سه ساله با ميانگين 1/70 ساله بوده است. بين طول كلي و وزن بدن معادله w=0.000006148(T)3.02 برقرار بوده است. بطور كلي نسبت جنسي ماهي بررسي شده 53 درصد ماده و 47 درصد نر تعيين گرديد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:01
بررسي اثرات ناشي از استرس كلرور سديم روي قندخون و هورمون كورتيزول در ماهي كپور معمولي (Cyprinus carpio)


حافظ اميني پريوش*,عريان شهربانو,پريور كاظم

* تهران


در اين تحقيق دو عامل خوني شامل قند خون و هورمون كورتيزول و تغييرات آنها نسبت به مقادير مختلف شوري در ماهي كپور معمولي (Cyprinus carpio) مورد مطالعه قرار گرفتند. در 7 آكواريم 100 ليتري غلظت هاي، (آب معمولي) 0، 3، 6، 9، 12، 15 و 18 گرم در ليتر نمك طعام به آب معمولي اضافه شد و در هر كدام 16 ماهي كپور معمولي با اوزان مختلف 50 تا 90 گرم ريخته شد. در زمانهاي بين 12 ساعت الي 96 ساعت، از خون ماهيان نمونه گيري به عمل آمد و فاكتورهاي مزبور سنجش شدند. نتايج نشان داد كه با غلظت 18 گرم در ليتر، كليه ماهيان در كمتراز 12 ساعت تلف شدند. قند خون ماهي كپور معمولي به شوري بالا حساسيت زيادي نشان داد و با افزايش شوري، از مقدار آن كاسته شد. در اين تحقيق تغييرات ميزان قند خون بين 5/13 تا 321 ميلي گرم در دسي ليتر در نوسان بود. هورمون كورتيزول بين 10 تا 70 ميكرو گرم در دسي ليتر متغير بود و با افزايش شوري افزايش نشان داد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:01
بررسي پراكنش زئوپلانكتون ها در حوضه جنوبي درياي خزر


روشن طبري مژگان*,تكميليان كبري,سبك آرا جليل,روحي ابوالقاسم,رستميان محمدتقي

* پژوهشكده اكولوژي درياي خزر، ساري


زئوپلانكتونهاي حوضه جنوبي درياي خزر در بهار، تابستان، پاييز و زمستان 1375 بررسي شدند. به طوري كه در هر فصل 180 نمونه (720 نمونه در يك سال) شناسايي و فراواني آنها در متر مكعب محاسبه شد. 55 گونه زئوپلانكتون شناسايي شد كه گروه آنتن منشعبان (Cladocera) 54 درصد، پاروپايان (Coepoda) 15 درصد، روتاتوريا (Rotatoria) 11 درصد، پروتوزوآ (Protozoa) 9 درصد و ساير گروه هاي زئوپلانكتوني كه شامل مزوپلانكتون ها ميباشند، 11 درصد از گونه هاي مورد بررسي را تشكيل مي دادند. بيشترين تنوع گونه اي در گروه كلادوسرا و بيشترين فراواني مربوط به گروه كوپه پودا بود. فراواني زئوپلانكتون بيشتر تحت تاثير گروه پاروپايان بود به طوريكه در فصل بهار 38 تا 97 درصد، در فصل تابستان 22 تا 92 درصد، در فصل پاييز 71 تا 99 درصد و در فصل زمستان 31 تا 92 درصد از فراواني زئوپلانكتون ها را پاروپايان در مناطق مختلف تشكيل مي دادند. در فصل تابستان علاوه بر پاروپايان لارو دو كفه ايها (Lamellibranchiata) نيز در شكل گيري جمعيت منطقه غربي حوضه جنوبي درياي خزر تاثير داشت ولي در فصل پاييز بيش از 70 درصد جمعيت زئوپلانکتون تحت تاثير جمعیت پاروپايان بوده است. جمعيت زئوپلانكتون در فصل هاي بهار، تابستان، پاييز و زمستان به ترتيب بين 4081 تا 20143، 6574 تا 7812،10850 تا 34406 و 4510 تا 20576 عدد در متر مكعب نوسان داشت. بيشترين زي توده زئوپلانكتون در فصل تابستان در نواحي ساحلي بيش از 200 ميلي گرم در متر مكعب بوده است.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:02
بررسي تغييرات بيوماس و تراكم سيانوفيتا در فصول مختلف در حوضه جنوبي درياي خزر


مخلوق آسيه*,نصراله زاده ساروي حسن

* بخش اكولوژي، پژوهشکده اکولوژی دریای خزر، ساري


هدف از اين مقاله بررسي تغييرات جميع و بيوماس سيانوفيتا با توجه به تغييرات فصلي (دمايي) در حوضه جنوبي درياي خزر بود. در اين بررسي از نواحي مختلف حوضه جنوبي درياي خزر در دو دوره مطالعاتي در سالهاي 1375 و 1378 تا 1379 مجموعا 432 نمونه، از 18 ايستگاه داراي حداكثر عمق 10 متر، جمع آوري گرديد وسپس مورد آناليز كمي و كيفي قرار گرفت. نتايج بدست آمده در سال 1375 نشان ميدهد كه از مجموع 81 گونه فيتوپلانكتون، 9 گونه (1/11 درصد) متعلق به شاخه سيانوفيتا بوده است. در فصول گرم (بهار و تابستان) حداكثر بيوماس و تراكم سيانوفيتا در منطقه غربي بوده است (09/4 ميلي گرم عدد در متر مكعب و 1.65×106 عدد در متر مكعب)، در حالي كه در فصول سرد (پاييز و زمستان) حداكثر ميزان بيوماس و تراكم در منطقه شرقي مشاهده گرديده است. (36/3 ميلی گرم عدد درمتر مكعب و 1.5×105 عدد درمتر مكعب). حداقل درجه حرارت طي سال (جز پاييز) درمنطقه غربي و حداكثر آن در منطقه شرقي و يا مركزي بوده است. در سال 1379-1378، از تعداد كل 160 گونه فيتوپلانكتون، 25 گونه (6/15 درصد) را سيانوفيا تشكيل داده است. حداكثر بيوماس و تراكم در بهار و تابستان در هر سه منطقه به طور پراكنده ديده شده است (78/3 ميلي گرم عدد درمتر مكعب و 1.07×16 عدد در متر مكعب). ولي در پاييز و زسمتان حداكثر بيوماس و تراكم همانند سال 1375 در منطقه شرقي مشاهده گرديده است (156.5 ميلي گرم بر متر مكعب و 2.18×106 عدد در متر مكعب). حداقل درجه حرارت تقريبا در همه فصول در منطقه غربي بوده و حداكثر درجه حرارت در منطقه شرقي ديده شده است. اين بررسي نشان ميدهد كه بيشترين تراكم سيانوفيت ها در تابستان است كه ميتواند مربوط به افزايش درجه حرارت و ميزان روشنايي باشد. نتايج به دست آمده از آناليز آماري غير پارامتريك نياشن ميدهد كه بين فصول مختلف در سالهاي 1375 و 1379-1378، تراكم و بيوماس سيانوفيتا اختلاف معني داري نداشته است (p>0.05). نتايج در نواحي مختلف (غربي، شرقي و مركزي) نيز مشابه فصول بوده است. ديناميك جمعيت سيانوفيتا بيشتر تحت تاثير تركيب خاصي از عوامل محيطي است تا ارتباط مستقيم بين عوامل محيطي (از قبيل دما) و سيانوفيت.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:02
بررسي محتويات معده شانه دار Mnemiopsis leidyi در سواحل ايراني درياي خزر (آبهاي گيلان)


باقري سيامك*,سبك آرا جليل

* بخش اکولوژی منابع آبی، مرکز تحقیقات ماهیان استخوانی دریای خزر، بندر انزلی


این مطالعه طی ماههای مرداد تا آبان 1381 در سواحل دریای خزر (ناحیه بندر انزلی) انجام گرفت. بررسی ها نشان داد که تغذیه Mnemiopsis leidyi در دریای خزر 84 درصد از زئوپلانکتون و 16 درصد از فیتوپلانکتون بوده است. بیشترین تغذیه Mnemiopsis leidyi از جنس Acartia (راسته) Copepoda با میزان 34 درصد و حداقل آن از جنس Podon متعلق به راسته Cladocera با میزان %75 درصد بوده است. در محتویات معده شانه دار به میزان 3 درصد تخم ماهی و 4.2 درصد نرم تنان مشاهده شد. حداکثر فیتوپلانکتون مورد تغذیه Chrysophyta با میزان 67 درصد و حداقل Pyrrophyta با میزان 3.7 درصد بود. بیشترین زئوپلانکتون و فیتوپلانکتون شکار شده توسط افراد جوان می باشد. مشاهدات در آزمایشگاه نشان داد که این شانه دار قادر به هضم فیتوپلانکتون نیست.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:02
پراكنش و تراكم Mnemiopsis leidyi در سواحل جنوب شرقي درياي خزر


روحي ابوالقاسم*,كديش احمد,فضلي حسن

* بخش بوم شناسي، پژوهشكده اكولوژي درياي خزر، ساري


شانه دار غير بومي Mnemiopsis leidyi كه دراواخر دهه 1990 از درياي سياه به درياي خزر وارد شد، اثرات منفي روي اكوسيستم درياي خزر پديد آورد. در اين مطالعه، پراكنش جغرافيايي و فصلي اين گونه از مجموع 12 ايستگاه كه در طول سه ترانسكت (اميرآباد، بابلسر و نوشهر) در سواحل جنوب شرقي درياي خزر (استان مازندران) انتخاب شده بودند، از تير ماه 1380 تا آبان ماه 1381 مورد بررسي قرار گرفت.
بيشترين ميزان زيتوده شانه دار M. leidyi1024.5 گرم برمتر مربع يا 5/102 گرم بر متر مكعب در مهرماه 1380 بود و كمترين ميزان اين شانه دار در ماههاي اسفند و فروردين (1381) اندازه گيري شد (5/1 گرم برمتر مربع يا 27/0 گرم بر متر مكعب) حداكثر زيتوده اين شانه دار در عمق 10 متري (570.5 گرم بر متر مربع) در فصل پاييز و حداقل آن (9/75 گرم بر متر مربع) در عمق 50 متري در دو فصل زمستان و بهار مشاهده گرديد. بيشترين ميزان متوسط اين شانه دار2/641 گرم برمتر مربع در منطقه اميرآباد و كمترين آن به ميزان 5/207 گرم بر متر مربع درمنطقه نوشهر ثبت گرديد. نمونه هاي جوان (كوچكتر از 5 ميليمتر) حدود 90 درصد كل جمعيت M.leidyi را تشكيل مي دهند و گروه طولي 51 تا 55 ميليمتر تنها در شهريور ماه مشاهده شد. در ضمن برخي از عوامل موثر روي پراكنش اين شانه دار، در منطقه مورد بررسي قرار گرفت.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:02
پويايي جمعيت و بررسي برخي خصوصيات زيستي ميگوي palaemon elegans در سواحل بندر انزلي


عبدالملكي شهرام*,عمادي حسين,نظامي شعبان علي

* بخش مدیریت ذخایر، مرکز تحقیقات شیلاتی ماهیان استخوانی، بندر انزلی


نمونه برداري از گونه palaemon elegans به صورت هفتگي طي سال 1376-1375 در بندر انزلي توسط ساچوك با چشمه 5/0 ميلي متر انجام گرفت. نتايج بررسي يكساله نشان داد كه ميانگين طول كل اين ميگو (مجموع نر و ماده ) برابر 85/5±58/28 ميلي متر(X±S.D)، در نرها 30/4±46/26 ميلي متر و در ماده ها 30/6±01/30 ميلي متر و ميانگين طول کل ماده هاي تخم دار برابر 13/3±16/36 ميلي متر است. حداقل طول كل نرها 60/12 ميلي متر و حداكثر طول آنها10/41 ميلي متر ثبت شده است. در ماده ها حداقل طول كل 70/10 ميلي متر و حداكثر 40/43 ميلي متر بوده است. حداقل طول كل ماده هاي تخم دار 30/26 ميلي متر و حداكثر 43 ميلي متر اندازه گيري شد. رابطه طول كل - وزن در نرها به صورت W=0.0002TL2.97 (درصد R2=92.13) و درماده ها به صورت W=0.00002TL2.98 (درصد R2=92.84) و در کل نر و ماده به صورت W=0.00002TL2.99 (درصد R2=96.56) محاسبه گرديد. براساس نمونه برداري هاي انجام گرفته فصل تخم ريزي اين گونه از ارديبهشت ماه تا شهريور ماه تعيين گرديد. متوسط تعداد تخم شمارش شده در اين آبزي 795.95±319.95 عدد و حداقل 360 و حداكثر 1660 عدد تعيين گرديد و با افزايش طول آبزي تعداد تخمهاي حمل شده توسط ماده ها افزايش مي يابد. در مجموع بررسي يكساله، ماده ها 59.42 درصد و نرها 58/40 درصد جمعيت مورد بررسي را تشکيل مي دادند که اين به نسبت 1:1 نزديك نميباشد (P<0.05). ميزان پارامتر رشد L∞ براساس روشPowell-wetherall براي ماده ها و نرها و مجموع نر و ماده به ترتيب 6/42، 4/34 و 42.5 ميليمتر و براساس روش shepherd به ترتيب 5/44، 3/35 و 5/43 ميليمتر محاسبه شده است. ميزان پارامترK براساس روش shepherd براي ماده ها 2/1 و براي نرها 3/2 و براي مجموع نر و ماده 5/2 در سال اندازه گيري شد. ضريب مرگ و مير طبيعي (M) براي ماده ها، نرها و مجموع نر و ماده به ترتيب 29/2، 29/2 و 28/2 در سال محاسبه گرديد. همچنين ميزان ضريب مرگ و مير كل (Z) نيز براي ماده ها، نرها و مجموع نر و ماده به ترتيب 2/38، 2.50 و 61/2 در سال محاسبه شد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:02
تاثير تيروكسين روي تعداد تخم هاي تفريخ شده در ماهي فيتوفاگ (Hypophthalmichthys molitrix)


مراديان فاطمه*,جميلي شهلا,بهمني محمود,طلوعي محمدحسين,محمدي غلام حسين

* گرگان


مطالعات نشان ميدهند كه تيروكسين قادر است در تنظيم رشد و نمو، تنظيم اسمزي و ديگر فعاليتهاي فيزيولوژيك نقش مهمي داشته باشد. از آنجا كه تاثير تيروكسين در رشد و نمو و دگرديسي لارو ماهيان استخواني هنوز به اثبات نرسيده است، طي آزمايشي كه در كارگاه تكثير و پرورش شهيد انصاري انجام گرفت نحوه عملكرد اين هورمون در بقا مراحل اوليه رشد و نمو ماهي فيتوفاگ مورد بررسي قرار گرفت.
تخمهاي لقاح يافته به مدت 6 ساعت در حمام تيروكسين با غلظتهاي 0.1ppm، 0.5،1 و 0 (با 4 تكرار) در انكوباتورهاي شيشهاي قرار گرفتند و سپس به انكوباتورهايي با جريان آب منتقل شدند. بعد از تخم گشايي لاروهاي حاصله به مدت 6 ساعت مجددا در حمام تيروكسين با غلظتهاي فوق قرار گرفتند. سپس تا مرحله جذب كيسه زرده در انكوباتورهاي داراي جريان آب قرار گرفته و پس از تخليه لارو در تشتهاي جداگانه، به شمارش آنها پرداخته شد. در پايان تعداد لاروهاي زنده فيتوفاگ شمارش گرديد. نتايج حاصل از اين تحقيق نشان داد نسبت تخمهاي تفريخ شده در غلظت 0.5ppm، به طور قابل ملاحظهاي بيشتر از ساير تيمارها بود.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:02
تخليص و شناسايي برخي خصوصيات ايمونوگلوبولين سرم در تاسماهي ايراني (Acipenser perisicus)


مصطفايي علي,مجيدي جعفر,كلباسي محمدرضا*

* گروه شیلات، دانشکده علوم دریایی، دانشگاه تربیت مدرس، نور


در اين مطالعه ايمونوگلوبولين سرم تاس ماهي ايراني (Acipenser persicus) خالص و برخي خصوصيات آن از جمله وزن زنجيره هاي سبك و سنگين و توزيع مولكولي تعيين گرديد. ايمونوگلوبولين تاس ماهي ايرني از مخلوط سرم اين ماهي با استفاده از روشهاي ترسيب نمكي، كروماتوگرافي تعويض يون و ژل فيلتراسيون خالص گرديد. در كروماتوگرافي تعويض يون و ژل فيلتراسيون به ترتيب از ستون دي اتيل آمينو اتيل سفارز و ستوون سفارز سي ال - 6 بي استفاده شد. خلوص محصولات، وزن مولکولي زنجيره هاي سبک و سنگين و توزيع مولکولي ايمونوگلوبولين با روش SDS-PAGE در شرايط احيايي و غير احيايي تعيين گرديد. ايمونوگلوبولين خارج شده از ستون سفارز سي ال-6 بي شامل دو بخش تك واحدي يا ايمونوگلوبولين با وزن مولكولي پايين (LMW Ig) و چند واحدي يا ايمونوگلوبولين با وزن مولكولي بالا (HMW Ig) بود. اين دو بخش در SDS-PAGE احيايي الگوي يكساني داشتند و محتواي پروتئني هر يك شامل دو باند 27-29 و 73 تا 75 كيلو دالتوني بود. در كروماتوگرافي تعويض يون، ايمونوگلوبولين تاس ماهي به صورت سه بخش تقريبا مجزا خارج گرديد. در اين ميان بخش اول منحصرا شامل ايمونوگلوبين تك واحدي و بخش هاي ديگر حاوي مخلوطي از ايمونوگلوبين های تك واحدي و چند واحدي بود. اين مطالعه كه نخستن گزارش منتشره در خصوص ويژگيهاي ايمونوگلوبين سرم تاس ماهي ايران است، حاوي نتايج قال توجهي در مقايسه با نتايج مطالعات انجام شده بر روي ايمونوگلوبين ساير گونه هاي ماهيان است و نشان ميدهد كه ايمونوگلوبين تاس ماهي از نظر اشكال مولكولي، تفاوت نقطه ايزوالكتريك و نوع زنجيره سبك همگون نيست. چنين تنوع ساختماني ميتواند ناشي از وجود بيش از يك ژن براي توليد زنجيره سبك و يا سنگين آنتي بادي و يا تغييرات پس از نسخه برداري ژن و يا ترجمه mRNA باشد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:03
تعيين زي توده و پراكنش يك گونه از جلبكهاي قهوه اي Sargassum glaucescens در سواحل استان سيستان و بلوچستان


حسيني محمدرضا*,قرنجيك بايرام محمد

* موسسه تحقيقات شيلات ايران تهران


به منظور استحصال مواد مورد مصرف در امور پزشكي، دارويي، صنعتي، شيميايي و صنايع غذايي جلبكهاي اقتصادي تعيين نقاط پراكنش و بررسي زي توده گونه sargassum glaucescens در طول سيصد كيلومتر ساحل استان سيستان و بلوچستان در سال 78-1377 انجام شد. نمونه برداري در حد فاصل مناطق گواتر (در غرب) و ميداني (در شرق) سواحل استان صورت پذيرفت. در اين بررسي يازده منطقه رويش جلبك شامل گواتر، پسابندر، بريس، كچو، رمين، چابهار، گورديم، پزم، تنگ، گالك و ميداني شناسايي شد و اقدام به پلات زني و نمونه برداري از گونه مورد نظر در مناطق مذكور گرديد.
نمونه برداري در مناطق بين جزر و مدي به صورت ماهانه و در مناطق زير جزر و مدي به طور فصلي انجام شد. وزن تر و خشك، ميانگين طول تالها و تعداد انشعابات اندازه گيري گرديد و بررسي عوامل فيزيكي و شيمیايي محيط زندگي اين جلبك نيز سنجش شد. بررسيها نشان ميدهد كه جلبك sargassum glaucescens در شش ماهه دوم سال در كليه مناطق پراكنده بود و در منطقه گواتر اين گونه در تمام فصول يافت شد. ميزان ميانگين بيوماس آن در گواتر 9/629 گرم بر متر مربع (حداقل 6/26 و حداكثر 4/1910 گرم بر متر مربع) و در چابهار ميانگين بيوماس 235.5 گرم بر متر مربع (حداقل 6/98 و حداكثر 9/406 گرم بر متر مربع) برآورد گرديده است كه درمنطقه تنگ ميانگين بيوماس 4/314 گرم بر متر مربع (حداقل 3/45 و حداكثر8/877 گرم بر متر مربع) و در گالك ميزان ميانگين بيوماس 5/127 گرم بر متر مربع (حداقل 3/85 و حداكثر 3/165 گرم بر متر مربع) تعيين شده است.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:03
شناسايي خرچنگ پهن آب شيرين رودخانه جاجرود


خاتمي شادي*,ولي نسب تورج

* دانشگاه آزاد اسلامي واحد بندرعباس


رودخانه جاجرود يكي از مهمترين بوم سازگان هاي آبي استان تهران ميباشد و داراي انواع متنوعي از آبزيان از جمله يك گونه خرچنگ پهن مي باشد. در اين پژوهش خرچنگ پهن آب شيرين اين رودخانه در سال 1377 از 5 ايستگاه سد لتيان، ترقيون، خجير، گياهان دارويي و سد ماملو جمع آوري شد. نمونه هاي جمع آوري شده از نظر پارامترهاي طول كاراپاس، عرض كاراپاس و ورن بدن اندازه گيري شده و همچنين با بررسي گنادها و تخمها از نظر وضعيت توليد مثلي و تغذيه مورد مطالعه قرار گرفتند. هدف اصلي از اين مطالعه تعيين گونه اين خرچنگ پهن بوده كه با توجه به مطالعات تاكسونوتيك و نيز ارسال نمونه به موزه تاريخ طبيعي هلند و اخذ تاييديه شناسايي گونه اي مشخص گرديد كه تمام نمونه ها متعلق به گونه potamon persicum هستند.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:03
شناسايي و تعيين پراكنش گياهان دريايي مناطق زير جزر و مدي در سواحل استان سيستان و بلوچستان


قرنجيك بايرام محمد*

* موسسه تحقيقات شيلات ايران، مزكز تحقيقات شيلاتي آبهاي دور، چابهار


براساس گشتهايي كه در طول سواحل استان سيستان و بلوچستان با طول حدود 300 كيلومتر انجام گرديد، يازده منطقه بعنوان ايستگاه مطالعاتي شامل: گواتر، پسابندر، بريس، كچو، رمين، چابهار، پزم، گورديم، تنگ، گالك و ميداني تعيين گرديدند. نمونه برداري از گياهان دريايي در كليه ايستگاهها، از مناطق زير جزر و مدي به صورت فصلي و توسط عمليات غواصي صورت پذيرفت. طي اين عمليات 42 گونه نمونه برداري گرديد، كه شامل سه گونه جلبكهاي سبز، 17 گونه جلبكهاي قهوه اي و 22 گونه جلبكهاي قرمز بودند. جلبكهاي قهوه اي نسبت به جلبكهاي سبز و جلبك قرمز از تراكم بيشتري برخوردار بودند، از نمونه هاي غالب جلبكهاي قهوه اي ميتوان: Dictyota sp., Padina australis, stoechospermum marginatum, sargassum glaucescens و Cystoseira indica را نام برد. از گونه هاي مهم و اقتصادي جلبكهاي قرمز نيز ميتوان به Gelidium micropterum, Gracilaria coricata, Hypnea musciformis, Gelidiella acerosam اشاره نمود. جلبكهاي سبز به استثناي دو منطقه پسابندر و چابهار در مناطق ديگر يافت نگرديدند و نمونه معروف آن Ulva fasciata است. همراه با نمونه برداري گياهان دريايي، عوامل محيطي از قبيل دماي آب و هوا، شوري، pH،عمق رويش، جنس بستر، شيب ساحل و شفافيت آب در سطح و عمق نيز مورد بررسي قرار گرفت. به طوريكه بيشترين شيب و شفافيت مربوط به مناطق چابهار، رمين و تنگ بوده و تا عمق بيشتري نيز داراي بستر كاملا صخره اي بوده اند. بيشترين عمق رويش جلبكي در منطقه تنگ بود و حداقل شيب وعمق رويش و شفافيت در منطقه گواتر مشاهده گرديد. جنس بستر در اين منطقه و مناطق ديگر صخره اي همراه با ماسه و گل بود.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:04
مديريت صيد تجاري شاه ميگوي صخره اي در استان سيستان و بلوچستان در سال 1380


مشايي نسرين*,رجبي پور فرهاد

* ايستگاه تحقيقات شيلاتي آبهاي شور داخلي، يزد


مطالعه حاضر با هدف بررسي مديريت بهره برداري صيد تجاري شاه ميگوي صخره اي، در ماههاي مهر و آبان سال 1380 در مناطق مختلف صيادي سواحل درياي عمان در جنوب استان سيستان و بلوچستان انجام شد. در اين مطالعه 1331 نمونه شاه ميگوي صخره اي panulirus homarus Linnaeus, 1758 از مناطق رمين، چابهار، كنارك، پزم وغرب پزم مورد مطالعه قرار گرفتند. با مراجعه به صيدگاه هاي مناطق مختلف در ساعات اوليه هر روز، طول كاراپاس نمونه ها اندازه گيري و جنسيت، وجود تخم، وضعيت پاهاي شكمي ماده از نظر حذف تخم ها، و وجود توده اسپرماتوفوري مورد بررسي قرار گرفتند.
نتايج نشان داد كه بالاترين ميانگين طول كاراپاس در صيدگاههاي غربي استان (02/9±04/80 ميليمتر) و پايينترين ميزان آن در پزم (66/6±46/76 ميليمتر) مشاهده ميشود. فراواني نمونههاي زير سايز صيد شده نسبت به سالهاي 1378 و 1379 افزايش نشان داد اما در مناطق مختلف صيادي اختلاف معني دار با يكديگر نداشت. ماده هاي تخمدار در صيدگاه هاي مختلف 3/1 تا 8/10 درصد از كل ماده ها را تشكيل داده بودند. اين مقادير نسبت به سالهاي گذشته كاهش پيدا كرده است. همچنين درصد ماده هاي داراي توده اسپرماتوفوري در تركيب صيد قابل توجه بود. در منطقه بريس صيد شاه ميگو در كمتر از يك هفته متوقف شد و در ديگر مناطق حدود يك ماه و نيم به طول انجاميد. در اين مطالعه راهكارهاي لازم جهت مديريت صيد شاه ميگو ارائه گرديده است.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:09
مقايسه تاثير نصب چند نوع وسيله كاهنده صيد ضمني در كاهش صيد ماهيان مهم تجاري با طول كمتر از LM50 در ترال ويژه صيد ميگو در خليج فارس


پيغمبري سيديوسف*,تقوي مطلق سيدامين اله,قديرنژاد سيدحسن,سيف آبادي سيدجعفر,فقيه زاده سقراط

* شركت سهامي شيلات ايران، خيابان فاطمي، پلاك 250 تهران


كارايي چند نوع وسيله كاهنده صيد ضمني در كاهش صيد ماهيان مهم تجاري با طول كمتراز LM50 (طولي كه 50 درصد از ماهيها داراي رسيدگي جنسي هستند) در تورهاي ترال ميگو صيدگاههاي خليج فارس (استانهاي بوشهر و هرمزگان) در فصول صيد سالهاي 1380-1379 مورد آزمايش قرار گرفت. در اين بررسي چهار نوع وسيله كاهنده صيد ضمني (Bycatch Reduction Devices) به نامهاي نفتد، گريد، چشم ماهي و پنجره چشمه مربعي پس از نصب در تورهاي ترال ويژه صيد ميگو، به صورت تكي يا دوتايي مورد آزمايش قرار گرفتند. فراواني هر يك از گونه هاي ماهي با طول كمتراز LM50 در تيمارهاي آزمايشي با تور شاهد مقايسه شدند. نتايج آزمون جفتي ويلكاكسون نشان داد كه وسايل كاهنده با ساختار نرده اي (نفتد و گريد) به صورت انفرادي يا تركيبي در اكثر آزمايشها، تفاوت معني داري (P?0.05) از نظر كاهش صيد بچه ماهيان و ماهيان جوان گونه هاي با ارزش تجاري، نسبت به تور شاهد دارند. همچنين نتايج آزمون كروسكال - واليس نيز نشان داد كه تفاوت معني داري (P?0.05) بين تيمارهاي آزمايشي مختلف از نظر كاهش صيد بچه ماهيها و ماهيان جوان در فصول مختلف در بعضي گونه ها وجود داشته است. مقايسه ترال معمولي صيد ميگو (به عنوان شاهد) با ترال آزمايشي مشابه آن كه واجد ابزار كاهنده صيد ضمني بود نشان داد، كه در صورت استفاده از اين وسايل در كلبه كشتيهاي ميگو گير، در فصل صيد ميگو حداقل بين 400 تا 500 هزار عدد بچه ماهي يا ماهيان نابالغي كه هنوز تخمريزي نكرده اند، امكان فرار از تورهاي ترال و ادامه حيات را خواهند داشت.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:11
مقايسه كيفيت چربي كيلكاي آنچوي (Clupeonella engrauliformis) در دو روش حمل و نگهداري موقت سرد


رضايي مسعود*,معيني سهراب,صفري محمد,غفاري فرحناز,سحري محمدعلي

* دانشكده علوم دريايي دانشگاه تربيت مدرس، نور


كيلكاي آنچوي فراوانترين ميزان صيد را در بين شگ ماهيان درياي مازندران دارد. كيفيت پايين بسياري از فرآورده هاي ماهي مربوط به كيفيت مواد خام ميباشد و كيفيت مواد خام ارتباط نزديكي با آسيب چربي آن دارد. در اين تحقيق كيلكاي آنچوي از محل صيد روي عرشه به دو روش حمل و نگهداري با مخازن آب خنك شده دريا (Chilled Sea Water=CSW) به نسبت هاي 60، 25 و 15 درصد به ترتيب از ماهي، يخ و آب دريا كه دماي مخلوط 2- درجه سانتيگراد بوده و به وسيله جعبه حاوي پودر يخ كه نسبت ماهي به يخ 1:2 بود به محل فرآوري حمل گرديد و خصوصيات كيفي آن از جمله ميزان رطوبت، چربي كل، فسفوليپيد، چربي خنثي، تركيبات اسيدهاي چرب، عدد پراكسيد، اسيدهاي چرب آزاد، آهن هم، تيوباربيتوريك اسيد، فلورسانس فاز آلي عصاره كلروفرمي مورد بررسي قرار گرفت. نتايج حاصل، كيفيت برتر چربي ماهي را در روش CSW نشان داد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:11
بافت شناسي تخمدان ماهي تون زرد باله (Thunnus albacares) در منطقه چابهار (درياي عمان)


عريان شهربانو*,حسين زاده صحافي همايون,ابدالي سورنا

* گروه زيست شناسي دانشگاه تربيت معلم، تهران


در اين تحقيق خصوصيات بافتي تخمدان ماهي تون زرد باله (گيدر) (Thunnus albacares) در درياي عمان طي اسفند ماه 1376 تا آبان ماه 1377 مورد بررسي قرار گرفت. تخمدان 40 عدد ماهي تون زردباله نمونه برداري و در محلول بوئن تثبيت گرديد. نمونه ها مطابق روش استاندارد بافت شناسي، آبگيري، شفاف سازي و پارافينه شده و سپس مقاطع 5 ميكروني از آنها تهيه و به وسيله ميكروسكوپ نوري مورد مطالعه قرار گرفتند. تخمدان گونه فوق فاقد (Germinal disk) ميباشد. تفاوت بافتي بين سه بخش مياني، ابتدايي و انتهايي تخمدان در هيچ يك از مراحل جنسي وجود ندارد (P<0.01). چهار مرحله جنسي شامل: نابالغ، در حال بلوغ، در حال رسيدن و رسيده در ماهيهاي آزمايش شده مشاهده گرديد. اندازه قطر اووسيت در تخمدان طي روند اووژنز داراي مراحل: نابالغ (كمتر از 20 ميكرون) در حال بلوغ (بيشتر از 40 ميكرون) در حال رسيدن (كمتر از 60 ميكرون) و رسيده (120 ميكرون) بوده و در مجموع تخمدان اين ماهي از نوع ناهماهنگ (Asynchronous) ميباشد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:11
بررسي ايجاد ماهيان تتراپلوئيد قزل آلاي رنگين كمان (Oncorhynchus mykiss) به وسيله شوك گرمايي


كلباسي محمدرضا*,باقري علي,پوركاظمي محمد,عبدالحي حسين

* گروه شيلات، دانشكده علوم دريايي دانشگاه تربيت مدرس، نور


در اين تحقيق مناسب ترين دما و مدت شوك دهي (شوك گرمايي) و زمان پس از لقاح جهت ارتقا تتراپلوئيدي در ماهي قزل آلاي رنگين كمان مورد بررسي قرار گرفت. اين امر با استفاده از شوك گرمايي 28 درجه سانتي گراد در زمان هاي متفاوت پس از لقاح (5/49، 54، 58.5، 63، 67.5، 76.5 و 81 درجه – ساعت) و مدت زمانهاي متفاوت شوك دهي (8 ، 10 و 12 دقيقه) اعمال گرديد. تجزيه و تحليل گسترشهاي خوني به روش اندازه گيري مساحت و حجم هسته اي و سلولي گلبولهاي قرمز خون مشخص نمود كه در تيمارهاي مختلف، تتراپلوئيدي به ميزان صفر تا 75 درصد القا گرديده است. ليكن بالاترين بازده تتراپلوئيدي در شوك گرمايي 28 درجه سانتي گراد در زمان 74 درجه - ساعت پس از لقاح و در مدت زمان شوك دهي 12 دقيقه حاصل گرديد كه در اين تيمار بازده تتراپلوئيدي 4/8 درصد بوده است. تشخيص تتراپلوئيدي در ماهيان، به روش رنگ آميزي نيترات نقره و تعيين حداكثر تعداد هستك ها در سلول نيز تاييد گرديد. تعداد هستك ها در سلول هاي ديپلوئيد 1 (2n) تا 2 عدد و در سلولهاي تتراپلوئيد 3 (4n) تا 4 عدد بود.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:11
بررسي پراكنش و زي توده كوماسه (Pseudocumidae) در سواحل جنوب غربي درياي خزر (حوضه آبهاي گيلان)


باقري سيامك*,عبدالملكي شهرام

* بخش اكولوژي، مركز تحقيقات ماهيان استخواني درياي خزر، بندر انزلي


قسمت اعظم آبزيان درياي خزر را بي مهرگان تشكيل مي دهند كه از اين بي مهرگان، كفزيان بيشترين درصد را دارا هستند. راسته Cumacea متعلق به شاخه Arthropoda و رده Crustaceaبوده و نقش مهمي در تغذيه تاسماهيان درياي خزر دارند. اين بررسي طي سالهاي 1370 و 1371 روي 16خط عمود بر ساحل، در اعماق 10 و 20 و 50 و 100 متردر درياي خزر (سواحل گيلان) با نمونه بردار grabبا دو تكرار در سه مرحله انجام شد. بررسيها نشان دادند كه حداكثر ميانگين زي توده اين خانواده در عمق 10 متر مربوط به خط مطالعاتي 15 (منطقه شرق) با ميزان 62/9 گرم در متر مربع و كمترين زي توده اين آبزي در عمق 20 متر مربوط به خط مطالعاتي 1 با ميانگين 07/0 گرم درمتر مربع بود. بيشترين زي توده در فصل بهار با ميانگين 48/6 گرم در متر مربع و كمترين زي توده، در فصول پاييز - زمستان با ميانگين 47/1 گرم در مترمربع مشاهده گرديد. عمق 100 متر با ميانگين 4.99±0.45 و بيشترين و عمق 10 متر با ميانگين 55/0±48/3 (X±SE) گرم درمترمربع كمترين زي توده را به خود اختصاص داد. در مجموع ميانگين زي توده اين كفزيان دراعماق و فصول مختلف تفاوت معني داري را نشان داد(P<0.05) . درصد كل مواد آلي بستر داراي تغييرات محسوسي بوده به طوريكه ميانگين آن از حداكثر 37/10 درصد در عمق 100 متر تا حداقل 55/3 درصد در عمق 10متر متغير بود. همچنين بيشترين درصد ماسه بستر در عمق 10 متر با ميزان 64/58 درصد و كمترين مقدار آن در عمق 100 متر با ميزان 73/34 درصد بود. به طور كلي ميزان زي توده اين كفزيان در مناطق شرقي نسبت به مناطق غربي اين استان بيشتر است، به طوريكه ميانگين زي توده اين آبزي در منطقه شرق 45/0±75/4 و در منطقه غرب 31/0±59/3 (X±SE) گرم در متر مربع است. آناليز غير پارامتري كروسكال -واليس نشاندهنده اختلاف معنيدار ميانگين زي توده اين آبزي در دو منطقه ميباشد (P<0.05).

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:11
بررسي تاثير برخي ميكروالمنت ها بر سطح فعاليت آنزيمهاي پروتئوليتيك و آنزيم فسفاتاز قليايي در دستگاه گوارش بچه فيل ماهي (Huso huso)


پوركاظمي محمد,كمالي ابوالقاسم,نيوالوني آلكساندر,حاجي مرادلو عبدالمجيد



تاثير ميكروالمنتهاي روي (به صورت ZnCl2)، نيكل (NiCl2.6H2O)، كبالت (CoCl2)، منگنز (MnCl2-2H2O)، آهن (FeCl2) و مس [به صورت كلريد مس CuCl2، سولفات مس CuSO4.5H2O، استات مس (CH3COO)2Cu.2H2O و نيترات مس Cu(NO3)2.3H2O] بر سطح فعاليت كل آنزيمهاي پروتئوليتيك قليايي (تريپيسين با كد آنزيمي 3.4.21.4 (E.C) كيموتريپسين E.C.3.4.21.1 و پپتيدازهاي مختلف) در مخاط روده، آنزيم پروتئاز اسيدي (پپسين در E.C.3.4.23.1) در مخاط معده و فعاليت آنزيم فسفاتاز قليايي (E.C.3.1.3.1) در ضمائم باب المعده بچه فيل ماهي اندازه گيري گرديد. اين تحقيق با 5 تكرار در هر تيمار بروش in vitro در دو غلظت 1 و1×10-4 ميلي گرم در ليتر از يونهاي Cu2+, Fe2+, Mn2+, Co2+, Ni2+, Zn2+ انجام گرفت. در اين بررسي 217 عدد بچه فيل ماهي با وزن متوسط 25±7 گرم كالبد گشايي واندامهاي مورد نياز از بدن ماهيان خارج و در حالت انجماد نگهداري گرديدند. در آزمايشگاه پس از رفع انجماد، آزمايشات انجام گرفت. نتايج کسب شده نشان داد که در اغلب تيمارهاي تحت تاثير ميکروالمنت ها، سطح فعاليت آنزيم هاي پروتئوليتيک (قليايي و اسيدي) و فسفاتاز قليايي، کمتر از تيمار شاهد (ميزان ميکروالمنت صفر ميلي گرم در ليتر) مي باشد. سطح فعاليت کل آنزيم هاي پروتئوليتيک قليايي، تحت تاثير استات مس با غلظت 1 ميلي گرم در ليتر در مخاط روده و سطح فعاليت آنزيم پروتئاز اسيدي (پپسين) تحت تاثير ميکروالمنت روي با غلظت 1×10-4 ميلي گرم در ليتر و نيترات مس با غلظت 1 ميلي گرم در ليتر در مخاط معده، بطور معني دار بيش از تيمار شاهد اندازه گيري گرديدند (p<0.05). همچنين سطح فعاليت آنزيم فسفاتاز قليايي، تحت تاثير نيترات مس با غلظت 1×10-4 ميلي گرم در ليتر در ضمائم باب المعده بطور معني داري بيش از تيمار شاهد مي باشد (p<0.05)

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:11
بررسي تركيب گونه اي و فراواني ماهيان تالاب اميركلايه لاهيجان


نظامي شعبان علي*,خارا حسين

* گروه شيلات دانشگاه آزاد اسلامي، لاهيجان


بررسي تركيب گونه اي و فراواني ماهيان تالاب امير كلايه لاهيجان در سال 1380 به صورت فصلي انجام گرفت. براي اين منظور در اواسط هر فصل به مدت 7 تا 10 روز به وسيله آلات مختلف صيد مانند تور گوشگير، پره، ساليك، ساچوك و الكتروشوكر عمل صيد صورت گرفت. پس از صيد ماهيان به آزمايشگاه منتقل شدند و به كمك كليدهاي شناسايي معتبر مورد شناسايي قرار گرفتند. نتايج حاصل از مطالعات صورت گرفته روي 1639 عدد ماهي نشان داد كه در اين تالاب 7 راسته، 9 خانواده و 15 گونه و زير گونه ماهي متعلق به رده ماهيان استخواني زيست ميكنند. اين ماهيان شامل: Tinca tinca, Rutilus rutilus caspicus natio, Blicca bjoerkna, Cyrinus carpio, Leucaspicus delineatus caucasicus, Scardinius erythrophthalmus, silurus glanis, Esox lucius, Cobitis taenia, Carassius auratus gibelio , Syngnathus abaster, pungitius platygaster, Gambusia holbrooki, Proterorhinus marmoratus, perca fluviatilis بودند.
در بين راسته هاي مختلف، راسته Cypriniformes و راسته Gasterosteiformes، در بين خانوادههاي مختلف، خانواده Cyprinidae و خانواده Cobitidae و در بين گونه هاي مختلف، گونه perca fluviatilis و گونه Scardinius erythrophthalmus به ترتيب بيشترين و كمترين فراواني مطلق و فراواني نسبي را به خود اختصاص دادند. ضمن اينكه ذخاير Esox Iucius, Tinca tinca بسيار قابل توجه بوده و به همين دليل است كه مولدين مورد نياز شيلات جهت بازسازي ذخاير از اين تالاب تهيه ميشوند.
شايان ذكر است گونه هاي Cyprinus carpio, Scardinius erythophthalmus, Cobitis taenia براي اولين بار دراين تالاب صيد و شناسايي شدند

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:11
بررسي تغذيه طبيعي ماهي سرخوي معمولي (Lutjanus johni) در آبهاي هرمزگان


كمالي عيسا*,ولي نسب تورج

* بخش ارزيابي ذخاير، پژوهشکده اکولوژي خليج فارسو درياي عمان، بندرعباس


نظر به اينكه اطلاعات زيستي اندكي بخصوص در رابطه با تغذيه سرخو معمولي Lutjanus johni وجود داشت. از ارديبهشت ماه 1357 لغايت تير ماه 1376 به مدت 15 ماه جمعا 613 نمونه مورد بررسي قرار گرفت. در اين راستا شاخص خالي بودن معده (CV) و ترجيح غذايي (Fp) اين ماهي محاسبه شد. از معده هاي بررسي شده تعداد 44 عدد پر،27 عدد نيمه پر و 542 عدد خالي بودند. شاخص خالي بودن معده برابر با 4/88 و ميزان ترجيح غذايي براي سخت پوستان 6/55، ماهي 3/44 و نرمتنان 1.4 بدست آمد. در بررسي جزيي تر سخت پوستان، Fp براي خرچنگ 54، عقربک 2/23، ميگو 2/20 و لابستر 5/2 محاسبه شد. در نهايت نتيجه گرفته شد كه احتمالا اين ماهي يك گونه كم خور بوده و غذاي اصلي آنها را سخت پوستان تشكيل مي دهند كه از اين ميان خرچنگ غذاي اصلي محسوب مي شود.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:12
بررسي ذخاير و برخي پارامترهاي جمعيتي تاس ماهي روسي Acipenser gueldenstaedtii در سواحل جنوبي درياي خزر


مقيم مهدي*

* ساري

دراين تحقيق تغييرات ذخاير تاس ماهي روسي يا چالباش( Acipenser gueldenstaedtii )در آبهاي ساحلي ايران در درياي خزر با برسي نوسانات صيد و صيد به ازاي واحد تلاش و پارامترهاي مختلف جمعيتي از قبيل طول، وزن و سن مورد تجزيه و تحليل قرار گرفت. ذخاير و صيد تاس ماهي روسي در آبهاي ايران در سه دهه اخير كاهش داشته است. درسال بهره برداري 1350 تا 51 به ميزان 837 تن صيد شد و صيد در واحد تلاش آن 2/6 كيلوگرم بود كه با يك روند نزولي، صيد در سال 1378 به 57 تن و صيد در واحد تلاش به 340/0 كيلوگرم در سال 1378 كاهش يافت. فراواني مايهان جوان در صيد، در دهساله گذشته كاهش يافته و در حال حاضر ماهيان مسن تر غالب هستند. از آنجائيكه فراواني نسلهاي جوان و رهاسازي بچه تاس ماهي روسي كه تامين كننده صيد در سالهاي آتي ميباشند، كاهش يافته و از طرفي صيد غير مجاز نيز افزاش يافته است، لذا صيد اين ماهيان در سالهاي آينده كاهش خواهد يافت.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:12
بررسي ذخاير و برخي پارامترهاي جمعيتي تاس ماهي روسي Acipenser gueldenstaedtii در سواحل جنوبي درياي خزر
مقيم مهدي*

* ساري

دراين تحقيق تغييرات ذخاير تاس ماهي روسي يا چالباش( Acipenser gueldenstaedtii )در آبهاي ساحلي ايران در درياي خزر با برسي نوسانات صيد و صيد به ازاي واحد تلاش و پارامترهاي مختلف جمعيتي از قبيل طول، وزن و سن مورد تجزيه و تحليل قرار گرفت. ذخاير و صيد تاس ماهي روسي در آبهاي ايران در سه دهه اخير كاهش داشته است. درسال بهره برداري 1350 تا 51 به ميزان 837 تن صيد شد و صيد در واحد تلاش آن 2/6 كيلوگرم بود كه با يك روند نزولي، صيد در سال 1378 به 57 تن و صيد در واحد تلاش به 340/0 كيلوگرم در سال 1378 كاهش يافت. فراواني مايهان جوان در صيد، در دهساله گذشته كاهش يافته و در حال حاضر ماهيان مسن تر غالب هستند. از آنجائيكه فراواني نسلهاي جوان و رهاسازي بچه تاس ماهي روسي كه تامين كننده صيد در سالهاي آتي ميباشند، كاهش يافته و از طرفي صيد غير مجاز نيز افزاش يافته است، لذا صيد اين ماهيان در سالهاي آينده كاهش خواهد يافت.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:12
بررسي رابطه آلودگي هاي نفتي با تراكم صدف مرواريد ساز محار ( pinctada fucata) در خليج فارس


كفيل زاده فرشيد,اسماعيلي ساري عباس,فاطمي سيدمحمدرضا,وثوقي غلام حسين,جميلي شهلا



صدف مرواريد ساز محار (Pinctada fucata) به علت توليد مرواريد، يكي از آبزيان بسيار با ارزش خليج فارس محسوب مي گردد. هدف از اين بررسي تاثير هيدروكربنهاي نفتي بر تراكم و نابودي اين صدف مي باشد. براي اين منظور مناطق لاوان (دردور، هدآباد و چليل)، نخيلو و هندورابي به عنوان زيستگاه های کنونی صدف محار و مناطق بستانه، مغویه، ملو و گشه بعنوان مناطقی که قبلا زیستگاه های کنونی صدف محار و مناطق بستانه، مغویه، ملو و گشه بعنوان مناطقی که قبلا زیستگاه آن بوده و اكنون كاملا نابود شده اند، انتخاب گرديدند. نمونهبرداري در سال 1380 و كليه آزمايشات براساس روش MOOPAM, 1999 و به وسيله دستگاه اسپكتروفلوروفتومتر (UVF) انجام شد.
بررسيهاي آماري نشان مي دهد كه ميزان هيدروكربنهاي نفتي در رسوبات و بافتهاي نرم صدفهاي ايستگاههاي لاوان (دردور، هدآباد و چليل)، نخيلو و هندورابي با هم اختلاف معنيدار داشته و زيستگاههاي لاوان احتمالا به دليل مجاور بودن با پايانههاي نفتي آلودهترند. ضمنا ميزان هيدروكربنهاي نفتي در بافتهاي نرم صدفها در زمستان (بهمن ماه) بيشتر از تابستان (تيرماه) بدست آمد. با توجه به اندازه گيري تراكم صدفها ميتوان نتيجه گرفت كه در زيستگاههاي كنوني با افزايش ميزان هيدروكربنهاي نفتي در بدن صدفها و رسوبات، از تراكم اين آبزي كاسته ميشود ولي در زسيتگاههاي قبلي آلودگيهاي نفتي تاثيري در نابودي صدفهاي محار نداشته است و احتمالاًعوامل ديگري مانند صيد بيرويه، مدفون شدن زيستگاهها در زير گل و لاي، كمبود مواد غذايي و غيره دخالت داشتهاند.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:12
بررسي فلور قارچي ميگوي ببري سبز پرورشي (penaeus semisulcatus) استان بوشهر


قائدنيا بابك*,زيني فريده,مهرابي محمدرضا,هاشمي سيدجمال,دادگر شهرام,ميربخش مريم

* بخش بهداشت و بيماريهاي آبزيان،پژوهشكده ميگوي كشور، بوشهر


قارچها دسته ای از عوامل بيماريزا بوده كه داراي پراكندگي وسيعي مي باشند و مي توان گفت مكاني پيدا نمي شود كه در آنجا اسپورهاي قارچي يافت نگردد. قارچ ها به عنوان يكي از عوامل مهم بيماريزا در ميگو مطرح مي باشند و بيماريهايي مانند بيماري آبشش سياه (Black Gill) در ميگوهاي جوان و بالغ و مايكوز لاروي ايجاد مي نمايند. در اين مطالعه 578 عدد ميگوي ببري سبز پرورشي (Penaeus semisulcatus) استان بوشهر (سايت حله) مورد بررسي قرار گرفت. مجموعا 719 مورد كلني قارچي از سطح خارجي، آبشش، همولنف، هپاتوپانكراس و آب استخرهاي پرورش ميگو جداسازي و شناسايي شد. از اين تعداد 526 كلني كپكي (15/73 درصد)، 179 كلني مخمري (89/24 درصد)، 12 مورد ميسيليوم استريل (1.66 درصد) و 2 مورد كلني ناشناخته (27/0 درصد) شناسايي شد. از بين قارچهاي جدا شده گونه هاي آسپرژيلوس (45/9در صد)، گونه هاي فوزاريوم (78/7 درصد)، گونه هاي كلادوسپوريوم (35/6در صد)، آسپرژيلوس نايجر (11/6درصد)، رودوترولا روبرا (98/5 درصد)، آسپرژيلوس فلاووس (98/5 درصد) گونه هاي پنيسيليوم (84/5 درصد)، آلتر ناريا آلترناتا (28/5 درصد)، كانديدا آلبيكنس (28/5 درصد) و ساير گونه هاي كانديدا (14/5 درصد) به ترتيب بيشترين فراواني را داشتند و 60/37 درصد ساير گونه هاي قارچي بودند. هيچ كدام از كلادوسپوريم هاي جدا شده تواناي هيدروليز ژلاتين 12 درصد را نداشته، لذا بيماريزا نبودند. از بين آسپرژيلوسهاي جدا شده 2 مورد (65/4 درصد) توانايي توليد آفلاتوكسين را دارا بودند.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:12
تعيين LC50 و ضايعات بافتي ناشي از سم آندوسولفان در بچه فيل ماهي (Huso huso)


شريف پور عيسي*,سلطاني مهدي,جوادي مسعود

* بخش بهداشت و بيماريهاي آبزيان، موسسه تحقيقات شيلات ايران، تهران


اين تحقيق به منظور تعيين غلظت نيمه كشنده حشره كش ارگانوكلره آندوسولفان، تعيين محدوده كشندگي و تعيين مقدار حداكثر غلظت مجاز سم و بررسي علایم رفتاري و ضايعات بافتي ناشي از تاثير سم بر روي برخي اندامهاي حياتي در بچه فيل ماهي (Huso huso) انجام پذيرفته است.
حشره كش آندوسولفان (امولسيون 35 درصد) به روش ساكن و براساس روش استاندارد (OECD) روي 150 عدد بچه فيل ماهي با وزن 3 تا 5 گرم در درجه حرارت 1±24 درجه سانتي گراد، طي چهار روز و در شرايط محيطي ثابت (در آزمايشگاه) به منظور تعيين غلظت نيمه كشنده آن مورد آزمايش قرار گرفت. داده هاي به دست آمده با استفاده از برنامه هاي Quatropro و spss پردازش شده و با استفاده از معادله خطي ضريب همبستگي،LC روزهاي مختلف تا 96 ساعت پس از قرار گرفتن ماهيها در معرض سم تعيين گرديد.
نتایج حاصله نشان داد که میزان LC50 در فواصل زمانی 24، 48، 72 و 96 ساعت بترتیب 0.0063، 0.0016، 0.0006 و 0.0003 میلی گرم در لیتر می باشد. محدوده کشندگی با حداقل 0.001 و حداکثر 0.0025 میلی گرم در لیتر تعیین شد. همچنین حداکثر غلظت مجاز سم (MATC) برای فواصل زمانی 24، 48، 72 و 96 ساعت بترتیب 0.00063، 0.00016، 0.00006 و 0.00003 میلی گرم در لیتر تعیین گردید.
در بررسی ضایعات ناشی از سم، ماهیان مسموم از نظر بالینی علایمی از قبیل شنای غیر عادی، چرخش، تنشج شدید و افتادن به کف آکواریوم را از خود نشان دادند. همچنین ماهیهای مسموم، رنگ پریده تر بوده و دچار اختلال تنفسی شده و بویژه در غلظتهای بالای سم در فاصله زمانی کوتاهی تلف شدند. از نظر آسیب شناسی بافتی نیز در غلظتهای بالای سم (≥1ppm)، پرخونی، تورم و جدا شدن لایه پایه رشته های آبششی، پرخونی و نکروز بافت کلیوی، پرخونی عروق، دژنرسانس سلولهای کبدی و تا اندازه ای نکروز کبدی در ماهیان مورد آزمایش مشاهده گردید. با توجه به نتایج (<0.1) LC50 و محدوده کشندگی، آندوسولفان را برای بچه فیل ماهی باید در دسته سموم «خیلی زیاد سمی» (Very High Toxic) در نظر گرفت.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:12
تعيين تركيبات شيميايي و بيوشيميايي پوسته سيست آرتميا اورميانا (Artemia urmiana) واستخراج كيتين از آن


شجاع الساداتي سيدعباس,غرقي احمد,كلباسي محمدرضا,خسروشاهي علي اصغر,اسدپور يوسف علي*

* اداره کل منابع طبیعی و امور دام جهاد استان آذربایجان غربی، ارومیه


پوسته هاي سيست آرتمياي درياچه اروميه به منظور استخراج كيتين طي ماه هاي دي و بهمن 1380 از سواحل رشكان و بزرگراه جمع آوري، خالص سازي و خشك گرديد. در مرحله اول آناليز تركيب شيميايي و بيوشيميايي پوسته با روش استاندارد (A.O, A.C.-1995) تعيين شد. براساس نتايج به دست آمده پوسته هاي سيست آرتميا اورميانا داراي 5/0±8/4 درصد چربي، 1±5/10 درصد رطوبت، 2±32 درصد مواد پروتئيني، 2/0±5/0 درصد مواد رنگي و 1±20/65 درصد خاكستر خالص ميباشد. نوع تركيب و درصد عناصر معدني تشكيل دهنده آن با روش XRF تعيين گرديد. بر اين اساس پوسته سيست آرتميا داراي Zn=0.05، Fe2O3=1.68، CaO=4.05، K2O=2.12، Cl=3.23، SO3=6.82،MgO= 1.14 و Na2O=1.98 ميباشد. استخراج كيتين از پوسته با انجام تغييراتي در روشهاي مرسوم شيميايي طي چهار مرحله كاني زدایي، حذف مواد پروتئيني، ليپيدي و مواد رنگي انجام شد. تخليص مواد حاصل با محلول كلريد سديم و اسيد استيك بود. براساس نتايج حاصله پوسته سيست آرتميا داراي 3±28 درصد كيتين است. شناسايي و تعيين ساختار مولكولي كيتين حاصله با روشهاي طيف سنجي مادون قرمز (FTIR) و پراش پرتو ايكس (XRD) و تجزيه عنصري دستگاهي (C.H.N.O-analysis) انجام شد. سپس به منظور مقايسه كيفيت كيتين بدست آمده، طيفهاي حاصله از آن با طيف استاندارد سيگما و طيف دو نوع كيتين وارداتي از كشور ويتنام و چين مورد مطالعه و بررسي قرار گرفت. نتايج تجزيه عنصري نشان داد كه كيتين استخراج شده از پوسته سيست آرتميا اورميانا داراي6/7 درصد نيتروژن، 6/48 درصد كربن، 7 درصد هيدروژن و 8/36 درصد اكسيژن است. براساس اين نتايج فرمول تجربي هر واحد كيتين حاصله (C7.6 H12.8 N1.006 O5.2) تعيين شد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:12
تعيين زمان تخم ريزي و تغييرات چرخه توليد مثلي هامون ماهي (Schizothorax zarudnyi) برمبناي شاخص وزني گناد، شاخص وزني كبد و شاخص چاقي

ذبيحي منصور*,پوركاظمي محمد,كاظمي رضوان اله,كمالي ابوالقاسم

* مرکز تحقیقات شیلاتی ارومیه


هامون ماهی (Schizothorax zarudnyi) یکی از با ارزشترین گونه های اقتصادی بومی از سیستم آبهای جریان دار رودخانه ای به آبهای ساکن، تالابهای سه گانه هامون و چاه نیمه های سیستان می باشد. در این مطالعه، چرخه تولید مثل، نوع تخم ریزی، زمان تخم ریزی و همچنین محدوده دمای تخم ریزی این ماهی با انجام زیست سنجی، کالبد شکافی، توزین گناد و کبد از تیرماه 1377 لغایت خرداد ماه 1378 مورد بررسی قرار گرفتند. حداکثر مقدار شاخص وزنی گناد Gondosomatic Index (GSI)، 7.9 و 9.63 بترتیب در ماههای اسفند و فروردین با میانگین دمای ماهانه 14 تا18 درجه سانتیگراد و حداقل مقدار (GSI)، 0.92 در اردیبهشت ماه مشاهده گردید. تغییرات مقادیر GSI نشان از داشتن چرخه تولید مثل سالانه می باشد که تقریبا از اردیبهشت ماه شروع و در فروردین ماه سال آینده خاتمه می یابد. قطر اووسیتها از مهرماه که با افزایش معنی دار GSI (P<0.01) همراه بود و در گروه مجزا قرار داشتند در حالیکه پراکنش اووسیتها از اردیبهشت ماه فقط در یک گروه مشاهده گردید. مقادیرشاخص وزنی کبد Hepatosomatic Index(HSI) در طول دوره استراحت تخمدان (اردیبهشت ماه تا شهریور ماه) کم و بیش دارای نوساناتی بودند و از مهرماه توام با افزایش معنی دار GSI، شاخص وزنی کبد افزایش یافت و این روند تا بهمن ماه ادامه داشت و در ماههای اسفند و فروردین نسبت به ماههای قبل سیر نزولی داشت. شاخص چاقی Condition Factor (CF) در طول چرخه تولید مثل ماهی نوساناتی داشت و حداقل مقدار در فررودین ماه (0.92) مشاهده گردید. با توجه به بررسی های فوق، تخمدان این گونه از نوع Synchronous و از گروه یک بار تخم ریز(Single Spawner) می باشد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:13
تعيين سميت و LC50 فنل و 1- نفتول روي ماهيان انگشت قد سيم و سفيد


شريعتي فاطمه*,اسماعيلي ساري عباس,پيري محمد

* انستيتو تحقيقات بين المللي ماهيان خاوياري، رشت


در اين تحقيق سميت حاد تركيبات فنل و 1- نفتول روی ماهيان سيم (Abramis brama orientalis) و سفيد(Rutilus frisii kutum) تحت شرايط آزمايشگاهي مورد بررسي قرار گرفت. آزمايشات به روش ساكن طي 96 ساعت انجام شد و كليه پارامترهاي مهم فيزيكي، شيميايي و فيزيكوشيميايي آب نظير دما، pH، اكسيژن محلول، سختي و هدايت الكتريكي كنترل گرديد. آزمايشات با پنج تيمار و سه تكرار در هر تيمار انجام شد. داده ها با استفاده از برنامه نرم افزاري Quatro pro, statgraphics و روش آماري Probit Analysis مورد تجزيه و تحليل قرار گرفت. مقدار LC50، 96 ساعته فنل و 1- نفتول براي ماهي سفيد به ترتيب 5928/21 و 1544/2 ميلي گرم در ليتر و براي ماهي سيم به ترتيب 25.1880 و 2.8490 ميلي گرم در ليتر تعيين شد. حداكثر غلظت مجاز(MAC) فنل براي ماهي سفيد و سيم به ترتيب 1593/2 و 5188/2 ميلي گرم در ليتر و حداكثر غلظت مجاز 1- نفتول براي ماهي سفيد و سيم به ترتيب 2154/0 و 2849/0 ميلي گرم در ليتر به دست آمد.
نتايج آزمايشات نشان دادند كه ماهي سفيد در برابر فنل و 1- نفتول حساستر از ماهي سيم ميباشد و تركيب 1- نفتول نيز براي هر دو ماهي سمي تر از فنل است.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:13
جداسازي لاروانگل تريپانورينكا (Trypanorhyncha) از ميگوهاي ساحلي استان بوشهر



مال الهي احمد*,ميربخش مريم,نجديان آيدا

* بخش بیوتکنولوژی، پژوهشکده میگوی کشور، بوشهر


طی این بررسی دستگاه گوارشی 37 مورد (22 عدد ماده و 15 عدد نر) میگو متعلق به گونه Penaeus semisulcatus از صیدگاههای جنوبی استان بوشهر در آزمایشگاه مرکز تحقیقات میگوی ایران مورد مطالعه قرار گرفت. نتایج بدست آمده بیانگر این است که درصد شیوع آلودگی ماده ها 72 و نرها 86 درصد می باشد. این تحقیق نشان داد جنسیت میگوها تاثیر چندانی بر شدت آلودگی ندارد و هر دو جنس بطور یکسان نسبت به آلودگی واکنش نشان می دهند. از نتایج اینطور استنباط می گردد در این مرحله از زندگی میگوها، اندازه آنها تاثیر چندانی بر شدت و شیوع ابتلا به لارو تریپانورینکا ندارد. دستاورد اساسی گزارش حاضر نشانگر این است که انگل در آبهای ساحلی استان از انتشار بالایی برخوردار است.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:13
شناسايي ماهيان قناتهاي بخش مركزي بيرجند



مشكاني محمود*,پوركاسماني محمدابراهيم

* دانشكده كشاورزي دانشگاه بيرجند، بيرجند


به منظور شناسايي ماهيان قناتهاي بخش مركزي شهرستان بيرجند طي سالهاي 1379 تا 1380 همراه با كار گسترده صحرايي، صيد و نمونه برداري از 44 قنات صورت گرفت. نمونه برداري با استفاده از تور دستي با چشمه هاي 6 ميلي متر انجام گرفته و نمونه هاي صيد شده در فرمالين 10 درصد تثبيت شدند. پس از انتقال به آزمايشگاه تا حد گونه مورد شناسايي قرار گرفتند. تعدادي از نمونه ها نيز به كشور كانادا فرستاده شدند و توسط پروفسور Coad شناسايي گرديدند كه نتايج مورد تاييد قرار گرفتند. گونه هاي شناسايي شده 2 گونه تحت عنوان سياه ماهي (Capoeta fusca) و گارا (Garra rossica ) متعلق به خانواده كپور ماهيان (SYPRINIDAE) هستند. سياه ماهي(Capoeta fusca) تنها از شرق ايران گزارش شده است(Coad, 1998) و از نظر حفظ ذخاير بومي و ارزشمند كشور ايران، اهميت دارد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:13
اثر زمان شروع غذادهي روي رشد و بقا لارو تاسماهي ايراني (Acipenser persicus)


كردجزي ضياء*,كمالي ابوالقاسم,محمدنظري رجب,يغمايي فرهاد

* دانشكده شيلات و محيط زيست دانشگاه گرگان، گرگان


در اين تحقيق اثر زمان شروع غذادهي (تغذيه خارجي) از روز 9، 10، 11، 12 و 13 پس از تفريخ با غذاي زنده (ناپليوس آرتميا)، روي رشد و بقا لاروتاسمي ايراني با تراکم 400 عدد لارو در هر0.1 مترمربع، در درجه حرارتهاي 0.8 ± 17.7 و 0.4 ± 18.1 درجه سانتي گراد مورد مطالعه قرار گرفت.
نتايج اين بررسي نشان داد که زمان شروع غدادهي روي طول، وزن، نسبت به طول به وزن نرخ ردش ويژه اثر مي گذارد، اما تاخير يک روز در زمان شروع غذادهي تاثيري روي بقا لارو ندارد (P<0.05). همچنين تاثير دو روز در زمان شروع غذادهي تاثيري روي بقا لارو ندارد (P<0.05). همچنين تاخير دو روز در زمان شروع غذادهي تاثيري روي ضريب وضعيت (با شيب رگرسيوني محاسبه شده) لارو تاسماهي ايراني ندارد. پس با توجه به نتايج اين تحقيق، طول، وزن، نسبت طول به وزن و نرخ رشد ويژه بهتر از درصد بقا و ضريب وضعيت مي توانند اثرات تاخير در زمان غذادهي به لارو تاسماهي ايراني را نشان دهند. در نتيجه بهتر است در درجه حرارتهاي 17.7±0.8 و 18.1±0.4 درجه سانتي گراد به ترتيب از روز دوازدهم و دهم پس از تفريخ، اقدام به غذادهي لارو تاسماهي ايراني نمود، بطوريکه تاخير بيشتر در غذادهي اثر منفي روي رشد لارو دارد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:13
اثرات شوري روي رشد و بازماندگي بچه ميگوي سفيد هندي (Penaeus indicus)


پقه اسماعيل*,عابديان عبدالمحمد,غفله مرمضي جاسم

* گروه شيلات دانشكده علوم دريايي و منابع طبيعي، دانشگاه تربيت مدرس، نور


اين پروژه در ايستگاه تحقيقات شيلاتي بندر امام خميني (ره) در تابستان 1381، بمنظور تعيين شوري مطلوب براي پرورش ميگوي سفيد هندي (Penaeus indicus) با پنج سطح شوري شامل 10، 20، 30، 40، 50 قسمت در هزار و چهار تکرار به صورت کاملا تصادفي انجام پذيرفت. بچه ميگوهاي سفيد هندي 35 روزه (PL35) با ميانگين وزن (0.024 ± 0.26 گرم) به مدت 60 روز در مخازن 300 ليتري که با 200 ليتر آب پر شده بودند، با تراکم 20 عدد در هر مخزن پرورش يافتند و شاخصهاي رشد و بازماندگي بچه ميگوها در شوريهاي مختلف طي دوره پرورش بررسي شد. نتايج بدست آمده حاکي از آن بود که شوري روي شاخصهاي رشد و بازماندگي بچه ميگوهاي سفيد هندي داراي اثر معني دار بود(P<0.05) و بيشترين ميانگين افزايش وزن بدن، بالاترين ميانگين وزن نهايي بدن بچه ميگوها، بيشترين ميانگين افزايش طول کاراپاس و حداکثر اندازه طول کاراپاس، همچنين کمترين ميزان ضريب تبديل غذايي (FCR) در شوري 20 قسمت در هزار بدست آمد. بالاترين ميزان ميانگين توليد، بالاترين ميزان ميانگين مصرف غذا، بالاترين ميانگين ضريب رشد ويژه (SGR) و بالاترين ميانگين بازماندگي در شوري 30 قسمت در هزار بدست آمد. با توجه به نتايج بدست آمده در اين مطالعه شوري مطلوب براي پرورش ميگوي سفيد هندي در محدوده 20 تا 30 قسمت در هزار معرفي گرديد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:13
انگلهاي كرمي دستگاه گوارش لاك پشت بركه اي Emys orbicularis در استخرهاي پرورش بچه ماهيان خاوياري استان گلستان


پازوكي جميله*,آقايي مقدم عباس علي

* گروه زيست شناسي دانشكده علوم دانشگاه شهيد بهشتي، تهران


به مدت 21 روز از تاريخ 10/3/1380 لغايت 31/3/1380 تعداد 33 عدد لاک پشت برکه اي در اندازه هاي متفاوت از استخرهاي پرورش بچه ماهيان خاورياري گرگان (سد وشمگير) در استان گلستان جهت بررسي آلودگي انگلي صيد گرديد که 3 جنس از انگل هاي نماتد از معده و روده لاک پشتان جداسازي گرديد که شامل:Anisakis up. ،Hysterothylacium sp. وCamallanus بوده است. Hysterothylacium با 10 مورد آلودگي بيشترين و Camallanus sp. با 4 مورد آلودگی، کمترین شیوع را داشته است. Camallanus sp. فقط در روده و Anisakis فقط در معده وHysterothylacium هم در معده و هم در روده مشاهده گرديد. آنيزاکيس در ديواره معده زخمي ايجاد کرده و در آن مستقر مي گردد که اين موضوع در انگل هاي ديگر مشاهده نگرديد. فراواني و شدت آلودگي به آنيزاکيسن، کامالانوس و هيستروتيلاسيوم بترتيب 21.2 درصد، 3.7 درصد، 36.3 درصد و 4.4، 15.1 و 26 بوده است.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:14
برآورد ميزان زي توده و اثر شاخص هاي هواشناسي بر ميگوي موزي (Penaeus merguiensis) در آبهاي ساحلي هرمزگان


صفايي محسن*,كامراني احسان,مومني محمد

* پژوهشكده اكولوژي خليج فارس و درياي عمان، بندر عباس


با بررسي هاي بعمل آمده که بصورت ماهانه و درسالهاي 1378 تا 1381 توسط شناور تحقيقاتي تجلي و چهار فروند شناور محلي و به روش مساحت جاروب شده (Swept area) در آبهاي منطقه بندرعباس تا سيريک صورت گرفته، مشخص گرديد که زمان بهينه آغاز فصل صيد در استان هرمزگان در ساله 1378، 1379، 1380 و 1381 بترتيب 17/7/78، 12/7/79، 10/7/80 و 6/7/81 بوده و ميزان زي توده (Biomass) براي ميگوي موزي Penaeus merguiensis درسالهاي مذکور بترتيب 731، 1350.36، 636.17 و 1708.45 تن با تغييرات ±10 درصد برآورد گرديد.
نتايج حاصل از آزمون همبستگي پيرسون (Pearson correlation) مشخص نمود که بين ميزان صيد بر واحد تلاش (CPUE) ماهانه ميگوي موزي و شاخص هاي هواشناسي در سالهاي مورد بررسي ارتباط معني دار وجود دارد. همچنين با توجه به P value محاسبه شده (P<0.05)، نشان مي دهد که بين ميزان CPUE و ميانگين دما و رطوبت ارتباط معني داري بدست آمد، در حالي که بين ميزان CPUE ميگو و ميزان بارندگي و تبخير هيچ گونه ارتباط معني داري مشاهده نشد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:14
برخي ويژگي هاي زيستي شاه ميگوي خزري (Astacus leptodactylus eichwaldi Bott, 1950) در سواحل بندر انزل


كريم پور محمد*,خاني پور علي اصغر,تقوي مطلق سيدامين اله

* مركز تحقيقات ماهيان استخواني درياي خزر، بندر انزلي


شاه ميگوي خزري با نام علمي Astacus Leptodactylus eichwaldi Bott, 1950 در منطقه بندر انزلي زيست مي نمايد. اين بررسي در سال 1380 در 12 خط مطالعاتي در شرق موج شکن بندر انزلي (هر خط مطالعاتي چهار عمق 35، 45، 55 و 65 متر) با استفاده از تله هاي تاشو (Foldable Traps) به انجام رسيد. حداکثر تراکم اين آبزي در اعماق 40 تا 60 متر است. ميانگين طول و وزن شاه ميگوهاي صيد شده بترتيب 0.2 ± 125.6ميليمتر و 0.3± 60.6 گرم با دامنه نوسان طول 72 تا 169 ميليمتر و دامنه نوسان وزن 12.5 تا 148 گرم بود. نسبت جنسي ماده به نر در طول سال 1:0.86 محاسبه شده است. همآوري مطلق و کاري آن بترتيب 10.62± 308.98 و 10.87 ± 255.54 عدم تخم بدست آمد. همآوري بدست آمده از اين تحقيق با بررسي هاي انجام يافته در سواحل ترکمنستان همخواني دارد. با افزايش وزن بدن جنس ماده، از تعداد تخم در هر گرم از وزن بدن (همآوري) نسبي کاسته مي شود. زمان تکثير آن از اول بهمن ماه تا پايان تيرماه بوده و نخستين پوست اندازي نرها در تير ماه و دومين آن که همراه با پوست اندازي ماده هاست در دهه سوم شهريور و اوايل مهر ماه رخ مي دهد. گروه طولي 120 تا 129 گروه نما بوده و براساس آناليز فراواني طولي، 6 گروه سني در صيد ديده شد. ميانگين صيد به ازاي واحد تلاش (CPUE) در سال مذکور 2.54 عدد شاه ميگو در هر تله در هر 24 ساعت بدست آمد. در حال حاضر هيچ برداشتي از اين آبزي صورت نمي پذيرد، اما محاسبات صيد به ازاي واحد تلاش نشان مي دهد که تراکم در خطوس مطالعاتي 1 تا 7 (از غرب موج شکن انزلي تا جفرود) به اندازه ايست که مي توان پس از انجام ارزيابي، از شاه ميگوي خزري بهره برداري کرد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:14
بررسي امكان تشخيص جنسيت فيل ماهي (Huso huso) با استفاده از روش PCR-RAPD


كيوان شكوه سعيد*,پوركاظمي محمد,كلباسي حميدرضا

* دانشگاه علوم و فنون دريايي خرمشهر


هدف از انجام اين تحقيق مقايسه ژنوم فيل ماهي نر و ماده با استفاده از روش RAPD و شناسايي نشانگرهاي جنسي بود. به همين منظور پس از استخراج DNA به روش فنل - کلروفرم، دو خزانه از DNA ژنومي افراد نر (ترکيبي از DNA پنج عدد نر) و ماده (ترکيبي از DNA پنج عدد ماده) مهيا گرديد. در اين تحقيق از 310 پرايمر 10 نوکلئوتيدي مورد آزمايش، 303 پرايمر باند توليد نموده و 7 پرايمر ديگر هيچگونه باندي توليد نکردند که مي تواند به دليل نامناسب بودن شرايط واکنش PCR و يا عدم وجود محل پهلوگيري براي پرايمرهاي مذکور در ژنوم فيل ماهي باشد. الگوي باندي کليه پرايمرهاي مورد بررسي به جز پرايمر شماره 295 (OPT-17) در جنس نر و ماده يکسان بود و هيچگونه تفاوتي مشاهده نگرديد. اين پرايمر باندي را در خزانه DNA ژنومي افراد نر توليد نمود که در الگوي باندي جنس ماده مشاهده نمي شد. به منظور اطمينان از اختصاصي بودن اين باند در جنس نر، آزمايش PCR با استفاده از پرايمر مذکور و بررسي DNA غير ترکيبي افراد مستقل انجام شد که نتايج نشان داد باند مذکور مربوط به تنوع فردي بوده و در هر دو جنس ديده مي شود. در مجموع، بررسي 4146 باند شمارش شده بر روي ژل پلي آکريلاميد نشان مي دهد که هيچکدام از باندهاي مذکور نشانگر جنسي فيل ماهي نمي باشد. همچنين نتايج اين تحقيق نشان مي دهد که احتمالا کروموزومهاي جنسي در فيل ماهي وجود نداشته و در صورت موجود بودن، نقاط متمايز بسيار کمي بر روي آنها قرار دارد و يا اصولا اين ماهيان داراي قابليت ژنتيکي همزمان براي دو جنس هستند.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:14
بررسي رژيم غذايي سوف حاجي طرخان (Perca fluviatilis L. 1758) در تالاب اميركلايه لاهيجان


نظامي شعبان علي*,خارا حسين,پاوند پريسا

* دانشگاه آزاد اسلامي لاهيجان، گروه شيلات


مطالعه رژيم غذايي ماهي سوف حاجي طرخان (Perca fluviatilis L. 1758) در تالاب اميرکلايه لاهيجان طي چهار فصل سال 1380 انجام گرفت. پس از صيد ماهي بوسيله آلات صيد مختلف از فبيل دام گوشگير، پره و تور دستي، ماهيان زيست سنجي و مورد مطالعه عادتهاي غذايي قرار گرفتند. براساس بررسيهاي صورت گرفته از 143 عدد ماهي، اين ماهيان در محدوده سني 1+ تا 6+ سال، طول کل 9.5 تا 33.5 سانتي متر (ميانگين طول کل 4.64 ± 19.93 سانتي متر)، وزن 10.5 تا 350 گرم (ميانگين وزن 114.45±77.55 گرم) قرار داشتند. با توجه به اطلاعات بدست آمده ميانگين شاخص طول روده به طول بدن برابر 0.58±0.09، متوسط شدت تغذيه 129.5±257.9، ميانگين چاقي 534.1 ± 1320.7 و درصد خالي بودن دستگاه گوارش 7.69 درصد بود. ماهي سوف حاجي طرخان از هجده نوع ماده غذايي تغذيه کرده بود که بترتيب در صد فراواني عبارت از: ساس آبي، ادناتا، گاماروس، مواد گياهي، شيرونوميده، لاي ماهي، هميپترا، ماهي سوف حاجي طرخان، حلزون، سوزن ماهي، ماهي گامبوزيا، ماهي نه خاره، ديپترا، برانشيوپودا، تري کوپترا، توبيفکس، قورباغه و ميگو مي باشند. در ضمن با مقايسه مواد غذايي شناسايي شده در معده و روده اين ماهي، لاي ماهي، گامبوزيا، سوف حاجي طرخان، نه خاره، برانشيوپودا، قورباغه و ميگو به دليل اينکه تنها در معده وجود داشتند بعنوان غذاهاي زود هضم و سايرين جز غذاهاي دير هضم بودند. با در نظر گرفتن ترکيب مواد غذايي خورده شده و درصد فراواني آنها در سوف حاجي طرخان تالاب امير کلايه مي توان بيان نمود که اين ماهي بترتيب يک ماهي گوشتخوار، گياهخوار و هم نوع خوار مي باشد همچنين عادت غذايي آن بر حسب سن، فصل و جنس تغييراتي دارد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:14
بررسي زيست شناسي توليد مثل ماهي عنزه (Barbus esocinus (Heckel,1843 در درياچه سد دز (شمال استان خوزستان)


اسكندري غلام رضا*,دهقان سيمين,نيك پي منصور

* مركز تحقيقات آبزي پروري كشور، اهواز


اين بررسي در مدت يکسال از فروردين ماه تا اسفند ماه 1378 در درياچه سد دز در شمال استان خوزستان انجام گرديد. 607 عدد ماهي که 267 عدد نر، 64 عدد ماه و 276 عدد نابالغ بودند، توسط تورگوشگير ثابت و قلاب صيد گرديد. دامنه طولي ماهيان ماده بين 156 تا 1350 ميلي متر و دامنه وزني بين 31.7 تا 26500 گرم و در نرها دامنه طولي بين 183 تا 1065 ميلي متر و دامنه وزني نمونه هاي نر بين 48 تا 12208 گرم اندازه گيري شد. دامنه طولي و وزني ماهيان ماده بيشتر از نرها بوده و فراواني افراد نر بيش از ماده ها بدست آمد. از نتايج بدست آمده استنباط مي شود که اين گونه در فصل بهار با بالا آمدن آب درياچه در يک دوره کوتاه و يکبار در سال با رها کردن يکدفعه اي تخمها، در مناطق بالا دست و کم عمق درياچه و رودخانه بر روي سنگريزه ها تخم ريزي مي کند. تخم ريزي در دماي 24 درجه سانتي گراد صورت مي گيرد. هماوري آن متوسط و نسبت جنسي نر به ماده در کل 1: 4.17 بدست آمد. افراد نر زودتر از افراد ماده به بلوغ جنسي مي رسند. در جمعيت اين ماهي گروههاي مختلف طولي ديده مي شود و بنظر مي آيد که گونه اي با عمر متوسط باشد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:14
بررسي صيد و برخي جنبه هاي زيست شناختي كفال ماهيان در حوضه جنوبي درياي خزر


فضلي حسن*,غني نژاد داوود

* پژوهشكده اكولوژي درياي خزر، ساري


صيد ماهيان استخواني از جمله کفال ماهيان در ايران به روش پره ساحلي گردان در سه استان گلستان، مازندران و گيلان در درياي خزر انجام مي شود. در اين مطالعه صيد و صيد در واحد تلاش سالهاي 73-1372 الي 81-1380 و همچنين شاخصهاي مهم زيستي شامل: طول، وزن و سن دو گونه کفال طلايي و کفال پوزه باريک طي سالهاي 80-1379 و 81-1380 مورد بررسي قرار گرفته است. نتايج نشان مي دهد که ميزان صيد طي دهه اخير روند افزايشي داشت و در سال 81-80 به حداکثر مقدار خود رسيد. ميزان صيد در واحد تلاش نيز از 114 کيلوگرم در هر بار پره کشي در سال 73-72 به 43 کيلوگرم سال 76-75 کاهش ولي طي سالهاي 80-79 و 81-80 بترتيب به 66.4 و 78.4 کيلوگرم افزايش يافت. ميانگين طول چنگالي کفال طلايي در سالهاي 80-79 و 81-80 بترتيب 32.7 و 32.3 سانتيمتر، وزن 418.3 و 419.8 گرم و ضريب چاقي 0.61 و 0.93 بود. ميانگين طول چنگالي کفال پوزه باريک نيز بترتيب 27.5 و 25.1 سانتيمتر، وزن 224.7 و 179.1گرم و ضريب چاقي 0.91 و 0.73 بود. تجزيه و تحليل اطلاعات نشان داد که مطابق افزايش تلاش صيادي، ميزان صيد و صيد در واحد تلاش کفال طلايي افزايش يافته ولي شاخصهاي زيستي تغييري نشان ندادند. بنابر اين نتيجه گرفته مي شود که ذخاير اين ماهي در شرايط مطلوبي قرار دارد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:15
بررسي ميزان همبستگي تغييرات كلروفيل a و عامل شفافيت در حوضه جنوبي درياي خزر


نصراله زاده ساروي حسن*,حسيني سيدعباس

* بخش اكولوژي، پژوهشكده اكولوژي درياي خزر، ساري


کلروفيل a که رنگدانه اصلي فرآيند فتوسنتزي در فيتوپلانکتونهاي دريايي است که با اندازه گيري آن نه تها مي توان بيوماس آنها را تخمين زد بلکه يک شاخص واقعي قابل روئيت براي حالتهاي تروفيک يک اکوسيستم آبي بشمار مي رود. تعداد کل نمونه هاي اندازه گيري شده براي عمق شفافيت و کلروفيل a طي چهار فصل در سال 1375، در 81 ايستگاه مطالعاتي بترتيب برابر با 81 و 1601 بوده است. مطالعه يکساله حوضه جنوبي درياي خزر در ايستگاههاي تحقيقاتي نشان داد که ميانگين ميزان کلروفيل a و در فصول بهار، تابستان، پایيز و زمستان به ترتيب برابر با 1.072، 0.550، 1.848، 0.966 ميلي گرم بر متر مکعب و عمق شفافيت برابر با 6.42، 8.86، 5.62، 5.22 متر متغير بوده است. آناليز آماري نشان داده است که رابطه اين دو عامل ضريب همبستگي معني داري (r=0.65, P<0.01) را براي حوضه جنوبي درياي خزر پيش بيني مي کند. با توجه به ضريب همبستگي بدست آمده در مقايسه با ديگر درياچه ها (درياچه فلوريدا و واشينگتن)، همبستگي کمتري را بين اين دو عامل نشان داده است و ضروري بنظر مي رسد که با مطالعات مستمر در اين حوضه بتوان ضريب همبستگي بالاتر و معادله کاربردي بهتري بدست آورده تا با اندازه گيري ساده عامل عمق شفافيت، تخمين دقيقتري از ميزان کلروفيل a و بطور غيرمستقيم وضعيت تروفيک و بيوماس جلبک ها محاسبه گردد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:15
بررسي وضعيت آلودگي ميگوهاي پرورشي در منطقه چوئبده آبادان و مولدين دريايي به تك ياخته داخلي گرگرين (Gregarine)



تمجيدي بهروز*,كر نيازمحمد

* بخش آبزي پروريT مركز تحقيقات آبزي پروري جنوب كشور، اهواز


گرگرینها (Gregarines) تک یاخته هایی می باشند که در لوله گوارشی و بافتهای بی مهرگان گوناگون مانند حلزونها، صدفها، کرمهای دریایی و میگوها دیده می شوند (Johnson, 1989).
این تک یاخته ها در لوله گوارشی میگوها اغلب به شکل تروفوزوئیت و بعضا بصورت گامتوسیست دیده می شوند (Couch, 1983; Lightner, 1985; Overstreet, 1973).

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:15
تهيه كتلت ماهي كپور و تعيين زمان ماندگاري آن در سردخانه 18- درجه سانتيگراد


معيني سهراب*,بسيمي بيتا

* گروه علوم و صنايع غذايي دانشكده علوم كشاورزي دانشگاه تهران، كرج


افزايش توليد ماهيان گرم آبي در ايران مانند ماهي کپور، نياز به توليد فرآورده هاي جديد براي مصارف انساني را بوجود آورده است. در اين تحقيق چهار فرمول براي توليد کتلت از گوشت ماهي کپور مورد بررسي قرار گرفت. از فرمول انتخاب شده که حاوي 52 درصد گوشت ماهي، 28 درصد سيب زميني، 10 درصد تخم مرغ، 8 درصد آرد سوخاري و 2 درصد ادويه شامل مخلوطي از سير، زنجيل، هل، نمک و فلفل بود کتلت ماهي تهيه گرديد. سپس نمونه ها در 30- درجه سانتيگراد منجمد و بمدت 120 روز در سردخانه 18- درجه سانتيگراد نگهداري شدند. در فاصله هاي زماني معين بر روي نمونه ها آزمايش ازت هاي فرار، پراکسيد، شمارش کلي باکتريها و ارزش غذايي بعمل آمد. تغييرات ازت هاي فرار از 14 به 18.9 ميلي گرم در صد گرم و پراکسيد از 4 به 4.9 ميلي اکي والان در کيلوگرم بود. شمارش کلي باکتريها براي تمام نمونه ها منفي بود. زمان ماندگاري نمونه براساس انديس پراکسيد 90 روز تعيين گرديد. ارزش غذايي کتلت تهيه شده 20 درصد پروتئين، 8 درصد چربي 10 درصد کربوهيدرات، 6 درصد خاکستر و 56 درصد رطوبت بدست آمد.

م.ن
1391,01,03, ساعت : 22:16
ذخاير و برخي پارامترهاي جمعيتي ماهي شيپ (Acipenser nudiventris) در سواحل جنوبي درياي خزر


مقيم مهدي*

* بخش مديريت ذخاير، پژوهشكده اكولوژي درياي خزر، ساري


در اين تحقيق تغييرات ذخاير ماهي شيپ در آبهاي ساحلي ايران در درياي خزر با بررسي نوسانات صيد و صيد به ازاي واحد تلاش، پارامترهاي مختلف جمعيتي از قبيل طول، سن، وزن، ترکيب جنسيت و وزن خاويار مورد تجزيه و تحليل قرار گرفت.
ماهي شيپ در سواحل ايران کمتر از 2 درصد ترکيب صید را شامل مي شود. ذخاير اين ماهي در سه دهه اخير کاهش يافته است. صيد آن در سال بهره برداري 51-1350 حدود 67 تن با صيد در واحد تلاش 0.5 کيلوگرم قايق / روز گزارش شده که صيد به حدود 15 تن و صيد در واحد تلاش به 0.09 کيلوگرم قايق / روز کاهش يافته است و احتمال انقراض نسل آن در درياي خزر بشدت قوت گرفته است. براي حفظ و حمايت از نسل آن مي بايست صيد تجارتي ماهي شيپ بجز به منظور تامين مولدين مورد نياز تکثير مصنوعي، ممنوع شود.

م.ن
1391,01,04, ساعت : 00:59
وضعيت صيد و صيادي و ارزيابي ذخاير ماهي فيتوفاگ (Hypophthalmichthys molitrix) در درياچه مخزني سد مهاباد در فصل صيد سال 1378 - 1377


عبدالملكي شهرام*

* بخش مديريت ذخاير، مركز تحقيقات ماهيان استخواني درياي خزر، انزلي


مقدار 150261 کيلوگرم از انواع ماهيان طي فصل صيد سال 1378-1377 توسط تعاوني صيادي سد مهاباد در اين درياچه صيد شدند که از اين مقدار ماهي فيتوفاگ با ميزان صيد 101123.5 کيلوگرم (معادل 67.3 درصد) در ترکيب صدي حضور داشته است.
فعاليت صيادي اين شرکت از ابتدا تا انتهاي فصل صيد 68 بار پره کشي و براي دام گوشگير با چشمه 7 تا 15 سانتي متر، 2530.7 واحد تلاش صيادي (هر واحد معادل 100 متر دام در 24 ساعت) بوده است. ميانگين طول و وزن ماهي فيتوفاگ بترتيب برابر 12.07± 51.15 سانتي متر و 2272.1±2429 گرم (X± SD) بوده است.
رابطه نمايي طول - وزن اين ماهيW=0.013L 3.04 است (درصد R2=97.64،R=0.99 و n=714) پارامترهاي رشد (L?, k, t?) براي ماهي فيتوفاگ براساس داده هاي طول و سن بصورت t?=-1.141 و در سال K=0.128 و سانتي متر L?=150 برآورد شده است.
ضرايب مرگ و مير کل(Z) ، طبيعي (M)، و صيادي (F) بترتيب برابر 1.68 در سال، 0.22در سال و 1.46 در سال محاسبه شده است. نسبت بهره برداري (E=Exploitation ratio) برابر 0.82 مي باشد. ميزان زي توده اين ماهي در درياچه برابر 158.5 تن محاسبه شد که براساس فرمول Gulland ميزان MSY معادل 68 تن برآورد گرديد که از ميزان صيد انجام شده اين ماهي کمتر مي باشد و کاهش در ميزان تلاش صيادي پيشنهاد مي شود

م.ن
1391,01,04, ساعت : 00:59
بررسي اثر استقرار بسترهاي مصنوعي بر رشد و بازماندگي بچه ميگوي سفيد هندي (Penaeus indicus, H.Milne Edward, 1837)



جاهدي آرش*,عابديان عبدالمحمد,غفله مرمضي جاسم

* دانشكده منابع طبيعي، دانشگاه تربيت مدرس نور


اين تحقيق به منظور بررس